महाभारत · अध्याय 12.313
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.313.1
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणविधिं शृणु ।
गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा ॥ १२.३१३.१ ॥
अप्रबुद्ध आणि अव्यक्त अशा या गुणविधीचे श्रवण कर. ही प्रकृती गुणांना धारण करते, निर्माण करते आणि मागे घेतेही.
12.313.2
अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकरोति जनाधिप ।
आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते ॥ १२.३१३.२ ॥
हे जनाधिपा! ती येथे खेळासाठी सतत स्वतःला अनेक प्रकारे बदलत राहते; त्याच रूपांचे लोक वर्णन करतात.
12.313.3
एतदेवं विकुर्वाणं बुध्यमानो न बुध्यते ।
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि ॥ १२.३१३.३ ॥
असे बदलणारे जाणणाराही जाणत नाही; अव्यक्ताच्या बोधामुळेच जाणणाऱ्यालाही जाणणारा म्हणतात.
12.313.4
न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं वाऽथ निर्गुणम् ।
कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम् ॥ १२.३१३.४ ॥
अव्यक्त — सगुण असो वा निर्गुण — त्याला तो खरोखर जाणत नाही; पण कधीकधी यालाच अप्रतिबुद्ध म्हणतात.
12.313.5
बुध्यते यदि वाऽव्यक्तमेतद्वै पञ्चविंशकम् ।
बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः।
अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम् ॥ १२.३१३.५ ॥
अव्यक्त हे पंचविसावे तत्त्व जाणले गेले तर जाणणारा हा संघातात्मक होतो, अशी श्रुती आहे. यामुळेच अच्युत अव्यक्ताला अप्रतिबुद्ध म्हणतात.
12.313.6
अव्यक्तोबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत ।
पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते ॥ १२.३१३.६ ॥
अव्यक्ताच्या बोधामुळेच जाणणाऱ्यालाही जाणणारा म्हणतात; पण पंचविसाव्या महात्म्याला तोही जाणत नाही.
12.313.7
षङ्विशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम् ।
स तु तं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते ॥ १२.३१३.७ ॥
सव्वीसावे, निर्मल, बुद्ध, अप्रमेय आणि सनातन यांना तो जाणतो; आणि पंचविसावे व चोविसावे यांनाही तो जाणतो.
12.313.8
दृश्यादृश्यौ ह्यनुगतावुभावेव महाद्युती ।
अव्यक्तं तत्तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् ॥ १२.३१३.८ ॥
दृश्य आणि अदृश्य दोन्ही अनुगत आहेत, हे महातेजस्वी; पण ते अव्यक्त ब्रह्मच, हे वत्सा, केवळ जाणले जाते.
12.313.9
केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति ।
बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते ॥ १२.३१३.९ ॥
केवळ पंचविसावे आणि चोविसावे तो पाहतो; जाणणारा स्वतःला 'मी दुसरा आहे' असे मानतो तेव्हा.
12.313.10
तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः ।
बुध्यते च परां बुद्धिं विमलाममलां यदा ॥ १२.३१३.१० ॥
तेव्हा हा प्रकृतियुक्त होऊन अव्यक्त दृष्टीचा होतो; आणि जेव्हा तो परम, निर्मल, निष्कलंक बुद्धी जाणतो.
12.313.11
षङ्विंशं राजशार्दूल तथा बुद्धत्वमाव्रजेत् ।
ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै ॥ १२.३१३.११ ॥
हे राजशार्दूला, सव्वीसावे देखील तसेच बुद्धत्व पावते; मग तो सृष्टी व प्रलय ज्याचा धर्म आहे अशा अव्यक्ताचा त्याग करतो.
12.313.12
निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम् ।
ततः केवलधर्माऽसौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् ॥ १२.३१३.१२ ॥
निर्गुण पुरुष गुणयुक्त, अचेतन प्रकृतीला जाणतो; मग अव्यक्ताच्या दर्शनाने तो केवळ धर्माचा होतो.
12.313.13
केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात् ।
एतं वै तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम् ॥ १२.३१३.१३ ॥
केवलाशी समागम होऊन मुक्त झालेला आत्म्याला प्राप्त होतो. यालाच तत्त्व म्हणतात; निस्तत्त्व म्हणजे अजर-अमर.
12.313.14
तत्त्वसंश्रयणादेष तत्त्ववान्न च मानद ।
पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १२.३१३.१४ ॥
हे मानदा, तत्त्वांच्या आश्रयाने हा तत्त्ववान होतो, आणि होतही नाही. विचारवंत पंचवीस तत्त्वे सांगतात.
12.313.15
न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान् ।
एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धत्वलक्षणम् ॥ १२.३१३.१५ ॥
हे तात, हा तत्त्ववान नाही; हा निस्तत्त्व आणि बुद्धिमान आहे. बुद्धत्वाचे लक्षण असलेले तत्त्व हा लवकर सोडतो.
12.313.16
षाङ्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः ।
केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् ॥ १२.३१३.१६ ॥
'मी सव्विसावा आहे' असे मानून प्राज्ञ जो जाणतो तो अजर-अमर आहे. केवळ बलानेच तो निःसंशय समतेला प्राप्त होतो.
12.313.17
षङ्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ह्यबुद्धिमान् ।
एवं नानात्वमित्युक्तं साङ्ख्यश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१३.१७ ॥
सव्विसाव्याने जागृत होऊन जो जागा होतो तो अबुद्धिमान आहे. अशा रीतीने सांख्यश्रुतीच्या उपदेशानुसार नानात्व सांगितले आहे.
12.313.18
चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च ।
एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते ॥ १२.३१३.१८ ॥
चेतनेशी मिसळलेल्या पंचवीस तत्त्वांची त्याच्या ठायी एकता होते, जेव्हा तो बुद्धीने जाणत नाही.
12.313.19
बुध्यमानोप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल ।
सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप ॥ १२.३१३.१९ ॥
हे मैथिल, जागृत झालेला अजागृताशी समत्व पावतो. हे नराधिपा, हा संगधर्मी होतो आणि असंग आत्मा असलेला होतो.
12.313.20
निःसङ्गात्मानमासाद्य षङ्विंशकमजं विभुम् ।
विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेताद्विबुध्यते ॥ १२.३१३.२० ॥
असंग आत्म्याला प्राप्त होऊन, सव्विसावे अज आणि विभु तत्त्व, विभु अव्यक्ताचाही त्याग करतो; जेव्हा हे जाणतो.
12.313.21
चतुर्विशं महाभाग षङ्विंशस्य प्रबोधनात् ।
एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ॥ १२.३१३.२१ ॥
हे महाभागा, चोविसावे सव्विसाव्याच्या प्रबोधनाने (जागृत होते). हे अनघा, हेच तुला अप्रतिबुद्ध आणि बुद्ध आहे.
12.313.22
प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।
नानात्वैकत्वमेतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः ॥ १२.३१३.२२ ॥
ऐकल्याप्रमाणे तत्त्वाने (हे) बुद्ध म्हटले जाते. नानात्व आणि एकत्व इतकेच; शास्त्रदृष्टी असणाऱ्यांनी पाहिले पाहिजे.
12.313.23
मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः ।
मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते ॥ १२.३१३.२३ ॥
डास आणि उंबराच्या झाडात जसे भिन्नत्व असते, तसेच या दोघांमध्येही भिन्नत्व आहे. मासा आणि पाण्यात जसे भिन्नत्व दिसते, तसेच.
12.313.24
एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः ।
एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंज्ञितम् ॥ १२.३१३.२४ ॥
याप्रमाणेच या दोघांचे नानात्व आणि एकत्व जाणले पाहिजे. हाच मोक्ष असे सांगितले आहे, जो अव्यक्तज्ञान नावाने ओळखला जातो.
12.313.25
पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते ।
एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात् ॥ १२.३१३.२५ ॥
पंचवीस तत्त्वांच्या या समूहातील जो हा जीव देहांमध्ये वास करतो, तो मुक्त होण्यायोग्य आहे, असे अव्यक्ताच्या दृष्टीने सांगितले जाते.
12.313.26
सोयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः ।
परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै ॥ १२.३१३.२६ ॥
हा असाच मुक्त होईल, अन्यथा नाही—हा निश्चय आहे. हा परमाशी मिळून परमधर्मी होतो.
12.313.27
विशुद्धर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान् ।
विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ ॥ १२.३१३.२७ ॥
शुद्ध धर्म असलेला तो बुद्धिमान शुद्ध आणि बुद्ध अशाशी मिळून विशुद्ध धर्मी होतो. हे पुरुषश्रेष्ठा, मुक्ताशी मिळून तो मुक्त धर्मी होतो.
12.313.28
वियोगधर्मिणा चैव वियोगात्मा भवत्यथ ।
विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत् ॥ १२.३१३.२८ ॥
वियोगधर्मी व्यक्तीशी मिळून तो वियोगस्वरूप होतो. मोचकाशी मिळून येथे तसाच मोक्ष होतो.
12.313.29
शुद्धधर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान् ।
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना ॥ १२.३१३.२९ ॥
शुद्ध धर्म व पवित्र होऊन तो अमित तेजस्वी होतो. निर्मल आत्म्याशी मिळून तो निर्मलात्मा होतो.
12.313.30
केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै ।
स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते ॥ १२.३१३.३० ॥
त्याचप्रमाणे केवल आत्मा केवलाशी मिळून खरोखर केवलत्व प्राप्त करतो. स्वतंत्र स्वतंत्राशी मिळून स्वातंत्र्य प्राप्त करतो.
12.313.31
एतावदेतत्कथितं मया ते ।
तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम्।
अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं ।
सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम् ॥ १२.३१३.३१ ॥
इतके मी तुला सांगितले. हे महाराजा, हे यथार्थ तत्त्व सत्य आहे. मत्सररहित होऊन हा अर्थ स्वीकार कर: सनातन, विशुद्ध, आद्य ब्रह्म.
12.313.32
नावेदनिष्ठस्य जनस्य राज ।
न्प्रदेयमेतत्परमं त्वया भवेत्।
विवित्समानाय विबोधकारणं ।
प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम् ॥ १२.३१३.३२ ॥
हे राजा, वेदनिष्ठा नसलेल्या माणसाला हे परम तत्त्व तू देऊ नये. जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या, जागृतीचे कारण शोधणाऱ्या आणि नम्रपणे नतमस्तक झालेल्यालाच हा उपदेश द्यावा.
12.313.33
न देयमेतच्च तथाऽनृतात्मने ।
शठाय क्लीबाय न जिह्नबुद्धये।
न पण्डितज्ञानपरोपतापिने ।
देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे ॥ १२.३१३.३३ ॥
असत्य स्वभावाच्या, कपटी, भित्र्या आणि वाकड्या बुद्धीच्या माणसालाही हे देऊ नये. पंडितांच्या ज्ञानाला त्रास देणाऱ्यालाही देऊ नये. असे नसलेल्यालाच तू हे द्यावेस; हे समजून घे.
12.313.34
श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय ।
परापवादाद्विरताय नित्यम्।
विशुद्धयोगाय बुधाय चैव ।
क्रियावते च क्षमिणे हिताय ॥ १२.३१३.३४ ॥
श्रद्धायुक्त, गुणसंपन्न, परनिंदेपासून सदैव विरत, शुद्ध योग असलेल्या, बुद्धिमान, कर्मनिष्ठ, क्षमाशील आणि हितकारी माणसालाच हे द्यावे.
12.313.35
विविक्तशीलाय विधिप्रियाय ।
विवादहीनाय बहुश्रुताम्।
विजानते चैव दमक्षमावते ।
शक्ताय चैकात्मशमाय देहिनाम् ॥ १२.३१३.३५ ॥
एकांतशील, विधिप्रिय, वादविरहित, बहुश्रुत, जाणणारा, दम आणि क्षमायुक्त, समर्थ आणि सर्व देहधाऱ्यांप्रति एकात्म शांती असलेल्यालाच हे द्यावे.
12.313.36
एतैर्गुणैर्हीनतमे न देय ।
मेतत्परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः।
न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं ।
धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात् ॥ १२.३१३.३६ ॥
या गुणांमध्ये अत्यंत हीन असलेल्याला हे देऊ नये. हे परम शुद्ध ब्रह्म म्हटले आहे. अशा व्यक्तीसाठी केलेले कल्याणाशी जोडत नाही; अपात्र दानामुळे धर्मोपदेशकही (फल मिळवत नाही).
12.313.37
पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां ।
दद्यान्न देयं त्विदमव्रताय।
जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते ।
भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र ॥ १२.३१३.३७ ॥
रत्नांनी भरलेली ही पृथ्वी जरी दिली तरी व्रतहीनाला हे देऊ नये. पण हे नरेंद्रा, जितेंद्रियाला हे निःसंशय तुझ्यासाठी परम दानयोग्य होईल.
12.313.38
कराल मा ते भयमस्तु किंचि ।
देतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाऽद्य।
यथावदुक्तं परमं पवित्रं ।
विशोकमत्यन्तमनादिमध्यम् ॥ १२.३१३.३८ ॥
हे कराला, तुला कोणतीही भीती न वाटो. आज तू ते परम ब्रह्म ऐकलेस; ते यथावत सांगितले गेले आहे—परम, पवित्र, शोकरहित, अत्यंत, आदिमध्यरहित.
12.313.39
अगाधजन्मामरणं च राज ।
न्निरामयं वीतभयं शिवं च।
समीक्ष्य मोहं त्यज बाऽद्य सर्व ।
ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा ॥ १२.३१३.३९ ॥
हे राजा, अगाध जन्म, अमर, निरामय, भयरहित, शिव—हे समजून, मोहाचा विचार करून, आता सर्व त्याग कर. ज्ञानाचा तत्त्वार्थ हाच आहे हे जाणून (मोह सोड).
12.313.40
अवाप्तमेतद्धि मया सनातना ।
द्धिरण्यगर्भाद्यजतो नराधिप।
प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसं ।
सनातनं ब्रह्म यथाऽद्य वै त्वया ॥ १२.३१३.४० ॥
हे नराधिपा, हे सनातन मी हिरण्यगर्भाची पूजा करत असताना प्राप्त केले. त्या उग्रतेजस्व्याला यत्नाने प्रसन्न करून मी सनातन ब्रह्म मिळवले—आज तू मिळवलेस तसे.
12.313.41
पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र ।
तथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य।
तथाऽवाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र ।
महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम् ॥ १२.३१३.४१ ॥
हे नरेंद्रा, तू विचारल तसेच आज मी तुला हे सांगितले. हे नरेंद्रा, ब्रह्मापासून मला जे प्राप्त झाले, ते महाज्ञान मोक्षजाणत्यांचे परम आश्रयस्थान आहे.
12.313.42
एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः ।
पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात् ॥ १२.३१३.४२ ॥
हे परम ब्रह्म सांगितले, कारण ते मिळविणारा पुन्हा परत येत नाही. हे महाराजा, परम ऋषींच्या उपदेशाने पंचविसावे तत्त्व असे जाणले गेले.
12.313.43
पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च ।
नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरम् ॥ १२.३१३.४३ ॥
परम ज्ञान मिळवूनही जो अजर-अमराला तत्त्वतः जाणत नाही, तो पुन्हा जन्ममरणाच्या आवर्तनात पडतो; जाणण्याचा प्रयत्न करत असला तरीही.
12.313.44
एतन्निः श्रेयसकरं ज्ञानं ते परमं मया ।
कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप ॥ १२.३१३.४४ ॥
हे वत्सा, कल्याणकारी हे परम ज्ञान मी तुला तत्त्वतः सांगितले. हे नृपा, देवर्षींकडून ऐकून मी ते जाणले.
12.313.45
हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना ।
वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम् ॥ १२.३१३.४५ ॥
हिरण्यगर्भाकडून महात्मा ऋषी वसिष्ठांनी; वसिष्ठांकडून, ऋषिश्रेष्ठ नारदांनी हे प्राप्त केले.
12.313.46
नारदाद्विदितं मह्यमेतद्ब्रह्म सनातनम् ।
मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत्परमं पदम् ॥ १२.३१३.४६ ॥
नारदांकडून हे सनातन ब्रह्म मला ज्ञात झाले. हे कौरवेंद्रा, हे परम पद ऐकून तू शोक करू नकोस.
12.313.47
येन क्षराक्षरे वित्ते भयं तस्य न विद्यते ।
विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद्वेत्ति पार्थिव ॥ १२.३१३.४७ ॥
ज्याने क्षर आणि अक्षर जाणले, त्याला भय उरत नाही. परंतु हे जाणत नाही त्यालाच भय असते, हे राजा.
12.313.48
अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपाद्रवत् ।
प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते ॥ १२.३१३.४८ ॥
अज्ञानामुळे मूढमनाचा माणूस पुन्हा पुन्हा पीडित होतो. मृत्यूनंतर तो मरणात संपणाऱ्या हजारो जन्मांना प्राप्त होतो.
12.313.49
देवलोकं तथा तिर्यङ्भनुष्यमपि चाश्नुते ।
यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात् ॥ १२.३१३.४९ ॥
तो देवलोक, तिर्यक् योनी आणि मनुष्ययोनी प्राप्त करतो. काळाने त्या अज्ञानसागरातून तो शुद्ध झाला तर.
12.313.50
उत्तीर्णोऽस्मादगाधात्स परमाप्नोति शोभनम् ।
अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते।
अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत ॥ १२.३१३.५० ॥
जो या अगाधातून पार उतरतो, तो परम शुभ स्थिती प्राप्त करतो. अज्ञानसागर भयंकर आहे; अव्यक्त अगाध म्हटले जाते, जिथे प्राणी दररोज बुडतात, हे भारता.
12.313.51
यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात् ।
तस्मात्त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव ॥ १२.३१३.५१ ॥
त्या अगाध, अव्यक्त, सनातनातून तू पार उतरला आहेस; म्हणून, हे राजा, तू रजोगुणरहित आणि तमोगुणरहित झाला आहेस.