ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.313
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.313.1
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणविधिं शृणु ।
गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा ॥ १२.३१३.१ ॥
ਅਪ੍ਰਬੁੱਧ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਇਸ ਗੁਣਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
12.313.2
अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकरोति जनाधिप ।
आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते ॥ १२.३१३.२ ॥
ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਉਹ ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.313.3
एतदेवं विकुर्वाणं बुध्यमानो न बुध्यते ।
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि ॥ १२.३१३.३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੀ ਹੋਈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਬੋਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.313.4
न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं वाऽथ निर्गुणम् ।
कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम् ॥ १२.३१३.४ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ — ਸਗੁਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ — ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.313.5
बुध्यते यदि वाऽव्यक्तमेतद्वै पञ्चविंशकम् ।
बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः।
अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम् ॥ १२.३१३.५ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਇਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਜੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੰਘਾਤਾਤਮਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅਚਯੁਤ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.313.6
अव्यक्तोबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत ।
पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते ॥ १२.३१३.६ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਬੋਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੱਚੀਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
12.313.7
षङ्विशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम् ।
स तु तं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते ॥ १२.३१३.७ ॥
ਛੱਬੀਵੇਂ, ਨਿਰਮਲ, ਬੁੱਧ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੇ ਚੌਵੀਵੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.313.8
दृश्यादृश्यौ ह्यनुगतावुभावेव महाद्युती ।
अव्यक्तं तत्तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् ॥ १२.३१३.८ ॥
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਨੁਗਤ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਦੀਪਤੀ; ਪਰ ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੇਵਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.313.9
केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति ।
बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते ॥ १२.३१३.९ ॥
ਕੇਵਲ ਪੱਚੀਵੇਂ ਅਤੇ ਚੌਵੀਵੇਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਹੋਰ ਹਾਂ' ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
12.313.10
तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः ।
बुध्यते च परां बुद्धिं विमलाममलां यदा ॥ १२.३१३.१० ॥
ਤਦ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ, ਨਿਰਮਲ, ਬੇਦਾਗ਼ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.313.11
षङ्विंशं राजशार्दूल तथा बुद्धत्वमाव्रजेत् ।
ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै ॥ १२.३१३.११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਛੱਬੀਵਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਰਗ-ਪ੍ਰਲਯ ਧਰਮੀ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.313.12
निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम् ।
ततः केवलधर्माऽसौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् ॥ १२.३१३.१२ ॥
ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਚੇਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.313.13
केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात् ।
एतं वै तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम् ॥ १२.३१३.१३ ॥
ਕੇਵਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਤੱਤ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਨਿਸਤੱਤ ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੈ।
12.313.14
तत्त्वसंश्रयणादेष तत्त्ववान्न च मानद ।
पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १२.३१३.१४ ॥
ਹੇ ਮਾਨਦ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤੱਤਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਵੀ ਬਣਦਾ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੰਝੀ ਤੱਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.313.15
न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान् ।
एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धत्वलक्षणम् ॥ १२.३१३.१५ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਤੱਤਵਾਨ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਨਿਸਤੱਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ। ਬੁੱਧਤਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਇਹ ਛੇਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.313.16
षाङ्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः ।
केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् ॥ १२.३१३.१६ ॥
'ਮੈਂ ਛੱਬੀਵਾਂ ਹਾਂ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਾਗਯ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਮਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.313.17
षङ्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ह्यबुद्धिमान् ।
एवं नानात्वमित्युक्तं साङ्ख्यश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१३.१७ ॥
ਛੱਬੀਵੇਂ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ ਜਾਗਦਾ ਜਿਹੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਹੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਖਯ ਸ਼ਰੁਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਾਨਾਤਵ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.313.18
चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च ।
एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते ॥ १२.३१३.१८ ॥
ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਪੰਝੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਸ ਲਈ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
12.313.19
बुध्यमानोप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल ।
सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप ॥ १२.३१३.१९ ॥
ਹੇ ਮੈਥਿਲ, ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਣਜਾਗੇ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਹ ਸੰਗਧਰਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੰਗ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.313.20
निःसङ्गात्मानमासाद्य षङ्विंशकमजं विभुम् ।
विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेताद्विबुध्यते ॥ १२.३१३.२० ॥
ਅਸੰਗ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਛੱਬੀਵੇਂ ਅਜਨਮੇ ਅਤੇ ਵਿਭੂ ਤੱਤਵ ਨੂੰ, ਵਿਭੂ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.313.21
चतुर्विशं महाभाग षङ्विंशस्य प्रबोधनात् ।
एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ॥ १२.३१३.२१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਚੌਵੀਵਾਂ ਛੱਬੀਵੇਂ ਦੇ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ (ਜਾਗਦਾ ਹੈ)। ਹੇ ਅਨਘ, ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਗਿਆ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਿਆ ਵੀ।
12.313.22
प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।
नानात्वैकत्वमेतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः ॥ १२.३१३.२२ ॥
ਸੁਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੱਤ ਨਾਲ (ਇਹ) ਬੁੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਇਹੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.313.23
मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः ।
मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते ॥ १२.३१३.२३ ॥
ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਗੂਲਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ।
12.313.24
एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः ।
एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंज्ञितम् ॥ १२.३१३.२४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਗਿਆਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.313.25
पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते ।
एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात् ॥ १२.३१३.२५ ॥
ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਹ ਜੀਵ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.313.26
सोयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः ।
परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै ॥ १२.३१३.२६ ॥
ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਮ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.313.27
विशुद्धर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान् ।
विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ ॥ १२.३१३.२७ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੁਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.313.28
वियोगधर्मिणा चैव वियोगात्मा भवत्यथ ।
विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत् ॥ १२.३१३.२८ ॥
ਵਿਯੋਗ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਚਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਥੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਕਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.313.29
शुद्धधर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान् ।
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना ॥ १२.३१३.२९ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.313.30
केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै ।
स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते ॥ १२.३१३.३० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਕੇਵਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੇਵਲਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਤੰਤਰ ਸਵਤੰਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.313.31
एतावदेतत्कथितं मया ते ।
तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम्।
अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं ।
सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम् ॥ १२.३१३.३१ ॥
ਇੰਨਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਸੱਚ ਹੈ। ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ: ਸਨਾਤਨ, ਵਿਸ਼ੁੱਧ, ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ।
12.313.32
नावेदनिष्ठस्य जनस्य राज ।
न्प्रदेयमेतत्परमं त्वया भवेत्।
विवित्समानाय विबोधकारणं ।
प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम् ॥ १२.३१३.३२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.313.33
न देयमेतच्च तथाऽनृतात्मने ।
शठाय क्लीबाय न जिह्नबुद्धये।
न पण्डितज्ञानपरोपतापिने ।
देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे ॥ १२.३१३.३३ ॥
ਝੂਠੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਡਰਪੋਕ ਅਤੇ ਟੇਢੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ।
12.313.34
श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय ।
परापवादाद्विरताय नित्यम्।
विशुद्धयोगाय बुधाय चैव ।
क्रियावते च क्षमिणे हिताय ॥ १२.३१३.३४ ॥
ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਸਦਾ ਵਿਰਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਕਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਖਿਮਾਵਾਨ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.313.35
विविक्तशीलाय विधिप्रियाय ।
विवादहीनाय बहुश्रुताम्।
विजानते चैव दमक्षमावते ।
शक्ताय चैकात्मशमाय देहिनाम् ॥ १२.३१३.३५ ॥
ਏਕਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਵਾਦ ਰਹਿਤ, ਬਹੁਸ਼ਰੁਤ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਦਮ ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਵਾਲੇ, ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕਾਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.313.36
एतैर्गुणैर्हीनतमे न देय ।
मेतत्परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः।
न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं ।
धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात् ॥ १२.३१३.३६ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ; ਅਪਾਤਰ ਦਾਨ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਵੀ (ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ)।
12.313.37
पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां ।
दद्यान्न देयं त्विदमव्रताय।
जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते ।
भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र ॥ १२.३१३.३७ ॥
ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵ੍ਰਤਹੀਨ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਰਮ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ।
12.313.38
कराल मा ते भयमस्तु किंचि ।
देतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाऽद्य।
यथावदुक्तं परमं पवित्रं ।
विशोकमत्यन्तमनादिमध्यम् ॥ १२.३१३.३८ ॥
ਹੇ ਕਰਾਲ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪਰਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਅਤਿਅੰਤ, ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਰਹਿਤ।
12.313.39
अगाधजन्मामरणं च राज ।
न्निरामयं वीतभयं शिवं च।
समीक्ष्य मोहं त्यज बाऽद्य सर्व ।
ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा ॥ १२.३१३.३९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਗਾਧ ਜਨਮ, ਅਮਰ, ਨਿਰਾਮਯ, ਭੈ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੋਹ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਹੁਣੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਤੱਤ-ਅਰਥ ਇਹੀ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ (ਮੋਹ ਛੱਡ)।
12.313.40
अवाप्तमेतद्धि मया सनातना ।
द्धिरण्यगर्भाद्यजतो नराधिप।
प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसं ।
सनातनं ब्रह्म यथाऽद्य वै त्वया ॥ १२.३१३.४० ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਮੈਂ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਉਗਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਪਾਇਆ—ਅੱਜ ਤੂੰ ਪਾਇਆ ਜਿਵੇਂ।
12.313.41
पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र ।
तथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य।
तथाऽवाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र ।
महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम् ॥ १२.३१३.४१ ॥
ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ। ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮਹਾਗਿਆਨ ਮੁਕਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
12.313.42
एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः ।
पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात् ॥ १२.३१३.४२ ॥
ਇਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
12.313.43
पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च ।
नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरम् ॥ १२.३१३.४३ ॥
ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਨੂੰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਵ੍ਰਿਤੀ (ਜਨਮ-ਮਰਨ) ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ।
12.313.44
एतन्निः श्रेयसकरं ज्ञानं ते परमं मया ।
कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप ॥ १२.३१३.४४ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ।
12.313.45
हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना ।
वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम् ॥ १२.३१३.४५ ॥
ਹਿਰਨਯਗਰਭ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਾਇਆ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
12.313.46
नारदाद्विदितं मह्यमेतद्ब्रह्म सनातनम् ।
मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत्परमं पदम् ॥ १२.३१३.४६ ॥
ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਹੇ ਕੌਰਵੇਂਦਰ, ਇਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।
12.313.47
येन क्षराक्षरे वित्ते भयं तस्य न विद्यते ।
विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद्वेत्ति पार्थिव ॥ १२.३१३.४७ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਖਰ ਅਤੇ ਅਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਭੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.313.48
अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपाद्रवत् ।
प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते ॥ १२.३१३.४८ ॥
ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਮੂਰਖ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.313.49
देवलोकं तथा तिर्यङ्भनुष्यमपि चाश्नुते ।
यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात् ॥ १२.३१३.४९ ॥
ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ, ਤਿਰਯਕ ਜੂਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੂਨ ਵੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਅਗਿਆਨ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ।
12.313.50
उत्तीर्णोऽस्मादगाधात्स परमाप्नोति शोभनम् ।
अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते।
अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत ॥ १२.३१३.५० ॥
ਜੋ ਇਸ ਅਥਾਹ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਗਰ ਭਿਆਨਕ ਹੈ; ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਹਰ ਦਿਨ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.313.51
यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात् ।
तस्मात्त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव ॥ १२.३१३.५१ ॥
ਉਸ ਅਥਾਹ, ਅਵਿਅਕਤ, ਸਨਾਤਨ ਤੋਂ ਤੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘ ਆਇਆ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ।