મહાભારત · અધ્યાય 12.315
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.315.1
धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंशयात् ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः ॥ १२.३१५.१ ॥
જે ધર્મ અને અધર્મથી મુક્ત છે, જે સર્વ સંશયોથી મુક્ત છે, જન્મ-મૃત્યુ તથા પુણ્ય-પાપથી મુક્ત છે.
12.315.2
यच्छिवं नित्यमभयं नित्यमक्षरमव्ययम् ।
शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.३१५.२ ॥
જે શિવ, નિત્ય, અભય, નિત્ય, અક્ષર, અવ્યય, શુચિ, નિત્ય અને અનાયાસ છે, તે આપ કહેવા યોગ્ય છો.
12.315.3
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत ॥ १२.३१५.३ ॥
અહીં હું તને એક પ્રાચીન ઇતિહાસ કહીશ — યાજ્ઞવલ્ક્ય અને જનકનો સંવાદ, હે ભારત.
12.315.4
याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः ।
पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदांवरः ॥ १२.३१५.४ ॥
મહાયશસ્વી દૈવરાત — જનક રાજા, પ્રશ્ન જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ — ઋષિશ્રેષ્ઠ યાજ્ઞવલ્ક્યને એક પ્રશ્ન પૂછ્યો.
12.315.5
कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः ।
किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम् ॥ १२.३१५.५ ॥
હે વિપ્રર્ષિ, કેટલી ઇન્દ્રિયો અને કેટલી પ્રકૃતિઓ કહેવાઈ છે? અવ્યક્ત શું છે, પરબ્રહ્મ શું છે, અને તેનાથી પણ પર શું છે?
12.315.6
प्रभवं चाप्ययं चैव कालसङ्ख्यां तथैव च ।
वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥ १२.३१५.६ ॥
ઉત્પત્તિ અને લય, તેમજ કાળની ગણના પણ — હે વિપ્રેન્દ્ર, આપની કૃપાની ઇચ્છા રાખનાર મને આપ કહેવા યોગ્ય છો.
12.315.7
अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम् ॥ १२.३१५.७ ॥
અજ્ઞાનથી હું તમને પૂછું છું; તમે જ્ઞાનનો ભંડાર છો. તેથી આ બધું સંશય વિના સાંભળવા ઇચ્છું છું.
12.315.8
श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि ।
योगानां परमं ज्ञानं साङ्ख्यानां च विशेषतः ॥ १२.३१५.८ ॥
હે અવનીપાલ, તમે જે પૂછો છો તે સાંભળો. આ યોગોનું પરમ જ્ઞાન છે, ખાસ કરીને સાંખ્યોનું.
12.315.9
त तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान् ।
पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२.३१५.९ ॥
તમારાથી કંઈ અજાણ નથી; તોપણ મારી પાસેથી જાણવા ઇચ્છો છો. પૂછાય ત્યારે કહેવું એ જ સનાતન ધર્મ છે.
12.315.10
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश ।
आसां तु सप्त व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३१५.१० ॥
આઠ પ્રકૃતિઓ કહેવાઈ છે અને સોળ વિકારો પણ. આમાંથી સાતને અધ્યાત્મચિંતકો વ્યક્ત કહે છે.
12.315.11
अव्यक्तं च महांश्चैव तथाऽहंकार एव च ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १२.३१५.११ ॥
અવ્યક્ત, મહાન, તેમજ અહંકાર; પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને પાંચમું તેજ.
12.315.12
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु ।
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ॥ १२.३१५.१२ ॥
આ આઠ પ્રકૃતિઓ છે; હવે વિકારો પણ મારી પાસેથી સાંભળો. કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ, પાંચમું નાક.
12.315.13
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३१५.१३ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ, એ જ રીતે વાણી, બે હાથ, બે પગ, ગુદા અને જનનેન્દ્રિય પણ.
12.315.14
एते विशेषा राजेन्द्रा महाभूतेषु पञ्चसु ।
बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल ॥ १२.३१५.१४ ॥
હે રાજેન્દ્ર, આ પાંચ મહાભૂતોના વિશેષ ગુણો છે; હે મૈથિલ, આ બુદ્ધીન્દ્રિયો પોતાના વિશેષો સહિત છે.
12.315.15
मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः ।
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ॥ १२.३१५.१५ ॥
અધ્યાત્મ માર્ગનો વિચાર કરનારા મનને સોળમું તત્ત્વ કહે છે; તું અને તત્ત્વબુદ્ધિમાં નિપુણ અન્ય વિદ્વાનો પણ એમ જ કહે છે.
12.315.16
अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव ।
प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः ॥ १२.३१५.१६ ॥
હે પાર્થિવ, અવ્યક્તમાંથી મહાન આત્મા ઉત્પન્ન થાય છે; જ્ઞાનીઓ આને પ્રથમ સર્ગ, પ્રધાનથી ઉત્પન્ન સૃષ્ટિ કહે છે.
12.315.17
महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप ।
द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.१७ ॥
હે નરાધિપ, મહતમાંથી અહંકાર પણ ઉત્પન્ન થાય છે; આને બીજો સર્ગ કહે છે, અને તે બુદ્ધિસ્વરૂપ મનાય છે.
12.315.18
अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम् ।
तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते ॥ १२.३१५.१८ ॥
અહંકારથી ઉત્પન્ન થયેલું મન ભૂતગુણસ્વરૂપ છે. આને ત્રીજો સર્ગ કહેવાય છે; તેને આહંકારિક સૃષ્ટિ કહેવાય છે.
12.315.19
मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप ।
चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं चिन्तनात्मकम् ॥ १२.३१५.१९ ॥
હે નરાધિપ, મનમાંથી જ મહાભૂતો ઉત્પન્ન થયાં. આ ચોથી સૃષ્ટિ છે; તે માનસ અને ચિંતનાત્મક છે.
12.315.20
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः ॥ १२.३१५.२० ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ — આને ભૂતચિંતકો પાંચમી સૃષ્ટિ, ભૌતિક કહે છે.
12.315.21
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ।
सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२१ ॥
શ્રોત્ર, ત્વચા, ચક્ષુ, જીભ અને ઘ્રાણ — આને છઠ્ઠી સૃષ્ટિ કહે છે; તે બહુચિંતનાત્મક મનાઈ છે.
12.315.22
अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यदि नराधिप ।
सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२२ ॥
હે નરાધિપ, નીચેથી શ્રોત્રેન્દ્રિયોનો સમૂહ ઉત્પન્ન થાય છે; આને સાતમી સૃષ્ટિ કહે છે; તે ઇન્દ્રિય-સંબંધી મનાઈ છે.
12.315.23
ऊर्ध्वं स्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप ।
अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२३ ॥
હે નરાધિપ, ઉપરના પ્રવાહે અને આડી દિશાએ પણ ઉત્પન્ન થાય છે; આને આઠમી સૃષ્ટિ કહે છે; તે ઋજુ મનાઈ છે.
12.315.24
तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप ।
नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥ १२.३१५.२४ ॥
હે નરાધિપ, આડા અને નીચેના પ્રવાહે ઉત્પન્ન થાય છે; આને નવમી સૃષ્ટિ કહે છે; બુધજનો તેને ઋજુ કહે છે.
12.315.25
एते वै नव सर्गा हि तत्त्वानि च नराधिप ।
चतुर्विशतिरुक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनम् ॥ १२.३१५.२५ ॥
હે નરાધિપ, આ જ નવ સર્ગો છે; તત્ત્વો ચોવીસ કહેવાયાં છે, શ્રુતિમાં સાંભળ્યા પ્રમાણે આ નિદર્શન મુજબ.
12.315.26
अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः ।
महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसङ्ख्यां निबोध मे ॥ १२.३१५.२६ ॥
હે મહારાજ, હવે આ ગુણના તત્ત્વ મુજબ મહાત્માઓએ કહેલી કાલગણના મારી પાસેથી જાણો.