ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.315
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.315.1
धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंशयात् ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः ॥ १२.३१५.१ ॥
ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.315.2
यच्छिवं नित्यमभयं नित्यमक्षरमव्ययम् ।
शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.३१५.२ ॥
ਜੋ ਸ਼ਿਵ, ਨਿੱਤ, ਅਭੈ, ਨਿੱਤ, ਅਕਸ਼ਰ, ਅਵਿਅਯ, ਸ਼ੁਚਿ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਨਾਯਾਸ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।
12.315.3
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत ॥ १२.३१५.३ ॥
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ — ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਜਨਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.315.4
याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः ।
पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदांवरः ॥ १२.३१५.४ ॥
ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਦੈਵਰਾਤ — ਜਨਕ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ — ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।
12.315.5
कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः ।
किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम् ॥ १२.३१५.५ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ? ਅਵਿਅਕਤ ਕੀ ਹੈ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਕੀ ਹੈ?
12.315.6
प्रभवं चाप्ययं चैव कालसङ्ख्यां तथैव च ।
वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥ १२.३१५.६ ॥
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲਯ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ — ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦਰ, ਆਪ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਚਾਹਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਇਹ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।
12.315.7
अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम् ॥ १२.३१५.७ ॥
ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.315.8
श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि ।
योगानां परमं ज्ञानं साङ्ख्यानां च विशेषतः ॥ १२.३१५.८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਉਹ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਂਖਿਆਂ ਦਾ।
12.315.9
त तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान् ।
पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२.३१५.९ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੱਸਣਾ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
12.315.10
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश ।
आसां तु सप्त व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३१५.१० ॥
ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਵਿਕਾਰ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਚਿੰਤਕ ਪ੍ਰਗਟ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.315.11
अव्यक्तं च महांश्चैव तथाऽहंकार एव च ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १२.३१५.११ ॥
ਅਵਿਅਕਤ, ਮਹਾਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ; ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ।
12.315.12
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु ।
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ॥ १२.३१५.१२ ॥
ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ। ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਪੰਜਵਾਂ ਨੱਕ।
12.315.13
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३१५.१३ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ, ਦੋ ਹੱਥ, ਦੋ ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਜਣਨ ਇੰਦਰੀ ਵੀ।
12.315.14
एते विशेषा राजेन्द्रा महाभूतेषु पञ्चसु ।
बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल ॥ १२.३१५.१४ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ; ਹੇ ਮੈਥਿਲ, ਇਹ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਸਹਿਤ ਹਨ।
12.315.15
मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः ।
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ॥ १२.३१५.१५ ॥
ਅਧਿਆਤਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਤੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੱਤਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.315.16
अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव ।
प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः ॥ १२.३१५.१६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.315.17
महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप ।
द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.१७ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀ-ਸਰੂਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.315.18
अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम् ।
तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते ॥ १२.३१५.१८ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਭੂਤ-ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਹੰਕਾਰਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.315.19
मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप ।
चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं चिन्तनात्मकम् ॥ १२.३१५.१९ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹਾਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਚੌਥੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਾਤਮਕ ਹੈ।
12.315.20
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः ॥ १२.३१५.२० ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤਚਿੰਤਕ ਪੰਜਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਭੌਤਿਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.315.21
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ।
सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२१ ॥
ਸ੍ਰੋਤ, ਤਵਚਾ, ਚਕਸ਼ੂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਨਾਤਮਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
12.315.22
अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यदि नराधिप ।
सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२२ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਹੇਠੋਂ ਸ੍ਰੋਤ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇੰਦਰੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
12.315.23
ऊर्ध्वं स्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप ।
अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२३ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉੱਪਰਲੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਿਰਛੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਠਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਧੀ (ਰਿਜੁ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
12.315.24
तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप ।
नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥ १२.३१५.२४ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤਿਰਛੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਨੌਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਧੀ (ਰਿਜੁ) ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.315.25
एते वै नव सर्गा हि तत्त्वानि च नराधिप ।
चतुर्विशतिरुक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनम् ॥ १२.३१५.२५ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਹੀ ਨੌਂ ਸਰਗ ਹਨ; ਤੱਤਵ ਚੌਵੀਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਸ਼ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ।
12.315.26
अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः ।
महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसङ्ख्यां निबोध मे ॥ १२.३१५.२६ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਇਸ ਗੁਣ ਦੇ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।