महाभारत · अध्याय 12.315
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.315.1
धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंशयात् ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः ॥ १२.३१५.१ ॥
जे धर्म आणि अधर्मापासून मुक्त आहे, जे सर्व संशयांपासून मुक्त आहे, जन्म-मृत्यू आणि पुण्य-पापापासून मुक्त आहे.
12.315.2
यच्छिवं नित्यमभयं नित्यमक्षरमव्ययम् ।
शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.३१५.२ ॥
जे शिव, नित्य, अभय, नित्य, अक्षर, अव्यय, शुचि, नित्य आणि अनायास आहे, ते आपण सांगण्यास योग्य आहात.
12.315.3
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत ॥ १२.३१५.३ ॥
येथे मी तुला एक प्राचीन इतिहास सांगेन — याज्ञवल्क्य आणि जनक यांचा संवाद, हे भारता.
12.315.4
याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः ।
पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदांवरः ॥ १२.३१५.४ ॥
महायशस्वी दैवरात — जनक राजा, प्रश्न जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ — ऋषिश्रेष्ठ याज्ञवल्क्यांना एक प्रश्न विचारला.
12.315.5
कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः ।
किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम् ॥ १२.३१५.५ ॥
हे विप्रर्षे, किती इंद्रिये आणि किती प्रकृती सांगितल्या आहेत? अव्यक्त काय, परब्रह्म काय, आणि त्याहूनही पलीकडे काय?
12.315.6
प्रभवं चाप्ययं चैव कालसङ्ख्यां तथैव च ।
वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥ १२.३१५.६ ॥
उत्पत्ती आणि लय, तसेच कालगणना — हे विप्रेंद्रा, आपल्या कृपेची इच्छा करणाऱ्या मला आपण ते सांगण्यास योग्य आहात.
12.315.7
अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम् ॥ १२.३१५.७ ॥
अज्ञानामुळे मी तुम्हाला विचारत आहे; तुम्ही ज्ञानाचा खजिना आहात. म्हणून हे सर्व संशयरहितपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.315.8
श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि ।
योगानां परमं ज्ञानं साङ्ख्यानां च विशेषतः ॥ १२.३१५.८ ॥
हे अवनीपाला, तुम्ही जे विचारत आहात ते ऐका. हे योगांचे परम ज्ञान आहे, विशेषतः सांख्यांचे.
12.315.9
त तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान् ।
पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२.३१५.९ ॥
तुम्हाला काहीच अज्ञात नाही; तरीही तुम्ही माझ्याकडून जाणून घेऊ इच्छिता. विचारल्यावर सांगणे हाच सनातन धर्म आहे.
12.315.10
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश ।
आसां तु सप्त व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३१५.१० ॥
आठ प्रकृती सांगितल्या आहेत आणि सोळा विकारही. यांपैकी सातांना अध्यात्मचिंतक व्यक्त म्हणतात.
12.315.11
अव्यक्तं च महांश्चैव तथाऽहंकार एव च ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १२.३१५.११ ॥
अव्यक्त, महान, तसेच अहंकार; पृथ्वी, वायू, आकाश, जल आणि पाचवे तेज.
12.315.12
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु ।
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ॥ १२.३१५.१२ ॥
या आठ प्रकृती आहेत; आता विकारही माझ्याकडून ऐका. कान, त्वचा, डोळा, जीभ आणि पाचवे नाक.
12.315.13
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३१५.१३ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध, तसेच वाणी, दोन हात, दोन पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय.
12.315.14
एते विशेषा राजेन्द्रा महाभूतेषु पञ्चसु ।
बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल ॥ १२.३१५.१४ ॥
हे राजेंद्रा, हे पाच महाभूतांचे विशेष गुण आहेत; हे मैथिला, ही ज्ञानेंद्रिये आपल्या विशेषांसह आहेत.
12.315.15
मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः ।
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ॥ १२.३१५.१५ ॥
अध्यात्मगतीचा विचार करणारे मनाला सोळावे तत्त्व म्हणतात; तू आणि तत्त्वबुद्धीत निपुण इतर विद्वानही तसेच म्हणतात.
12.315.16
अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव ।
प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः ॥ १२.३१५.१६ ॥
हे पार्थिवा, अव्यक्तापासून महान आत्मा उत्पन्न होतो; ज्ञानी लोक याला पहिली सृष्टी, प्रधानापासून झालेली सृष्टी म्हणतात.
12.315.17
महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप ।
द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.१७ ॥
हे नराधिपा, महतापासून अहंकारही उत्पन्न होतो; याला दुसरी सृष्टी म्हणतात, आणि ती बुद्धिस्वरूप मानली जाते.
12.315.18
अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम् ।
तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते ॥ १२.३१५.१८ ॥
अहंकारापासून उत्पन्न झालेले मन भूतगुणस्वरूप आहे. याला तिसरी सृष्टी म्हटले जाते; याला आहंकारिक सृष्टी म्हणतात.
12.315.19
मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप ।
चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं चिन्तनात्मकम् ॥ १२.३१५.१९ ॥
हे नराधिपा, मनापासूनच महाभूते उत्पन्न झाली. ही चौथी सृष्टी आहे; ती मानस आणि चिंतनात्मक आहे.
12.315.20
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः ॥ १२.३१५.२० ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध — यांना भूतचिंतक पाचवी सृष्टी, भौतिक म्हणतात.
12.315.21
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ।
सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२१ ॥
श्रोत्र, त्वचा, चक्षू, जिव्हा आणि घ्राण — यांना सहावी सृष्टी म्हणतात; ती बहुचिंतनात्मक मानली आहे.
12.315.22
अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यदि नराधिप ।
सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२२ ॥
हे नराधिपा, खालून श्रोत्रेंद्रियसमूह उत्पन्न होतो; याला सातवी सृष्टी म्हणतात; ती इंद्रियसंबंधी मानली आहे.
12.315.23
ऊर्ध्वं स्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप ।
अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं स्मृतम् ॥ १२.३१५.२३ ॥
हे नराधिपा, वरच्या प्रवाहाने आणि आडव्या दिशेनेही उत्पन्न होतो; याला आठवी सृष्टी म्हणतात; ती ऋजु मानली आहे.
12.315.24
तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप ।
नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥ १२.३१५.२४ ॥
हे नराधिपा, आडव्या आणि खालच्या प्रवाहाने उत्पन्न होतो; याला नववी सृष्टी म्हणतात; बुधजन याला ऋजु म्हणतात.
12.315.25
एते वै नव सर्गा हि तत्त्वानि च नराधिप ।
चतुर्विशतिरुक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनम् ॥ १२.३१५.२५ ॥
हे नराधिपा, हेच नऊ सर्ग; तत्त्वे चोवीस सांगितली आहेत, श्रुतीत ऐकल्याप्रमाणे या निदर्शनानुसार.
12.315.26
अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः ।
महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसङ्ख्यां निबोध मे ॥ १२.३१५.२६ ॥
हे महाराजा, आता या गुणाच्या तत्त्वानुसार महात्म्यांनी सांगितलेली कालगणना माझ्याकडून ऐका.