মহাভারত · অধ্যায় 12.318
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.318.1
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१ ॥
তত্ত্বদর্শী ব্রাহ্মণেরা বলেন, পা হলো অধ্যাত্ম। গমন হলো অধিভূত, আর সেখানে অধিদৈবত হলেন বিষ্ণু।
12.318.2
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.२ ॥
যথার্থ তত্ত্বদর্শীরা বলেন, পায়ু হলো অধ্যাত্ম। বিসর্গ হলো অধিভূত, আর সেখানে অধিদৈবত হলেন মিত্র।
12.318.3
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगप्रदर्शिनः ।
अधिभूतं तथाऽऽनन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥ १२.३१८.३ ॥
যোগ-প্রদর্শকেরা বলেন, উপস্থ হলো অধ্যাত্ম। আনন্দ হলো অধিভূত, আর তার দেবতা প্রজাপতি।
12.318.4
हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासङ्ख्यानदर्शिनः ।
कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.४ ॥
যথাসঙ্খ্যান-দর্শীরা বলেন, হাত হলো অধ্যাত্ম। কর্তব্য হলো অধিভূত, আর সেখানে অধিদৈবত হলেন ইন্দ্র।
12.318.5
वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.५ ॥
শ্রুতি অনুসারে প্রদর্শকেরা বলেন, বাক্ হলো অধ্যাত্ম। বক্তব্য হলো অধিভূত, আর সেখানে অধিদৈবত হলেন অগ্নি।
12.318.6
चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यश्चाप्यधिदैवतम् ॥ १२.३१८.६ ॥
শ্রুতি অনুসারে প্রদর্শকেরা বলেন, চক্ষু হলো অধ্যাত্ম। এখানে রূপ হলো অধিভূত, আর অধিদৈবত সূর্য।
12.318.7
श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.७ ॥
শ্রোত্রকে অধ্যাত্ম বলা হয়, শ্রুতি অনুসারে শিক্ষাদানকারীরা এরূপ বলেন। সেখানে শব্দই অধিভূত, এবং এখানে দিকসমূহই অধিদৈবত।
12.318.8
जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.८ ॥
জিহ্বাকে অধ্যাত্ম বলা হয়, শ্রুতি অনুসারে শিক্ষাদানকারীরা এরূপ বলেন। রসই অধিভূত, আর সেখানে জলই অধিদৈবত।
12.318.9
घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्थथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.९ ॥
ঘ্রাণকে অধ্যাত্ম বলা হয়, শ্রুতি অনুসারে শিক্ষাদানকারীরা এরূপ বলেন। গন্ধই অধিভূত, এবং পৃথিবী অধিদৈবত।
12.318.10
त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ।
स्पर्शमेवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१० ॥
ত্বককে অধ্যাত্ম বলা হয়, তত্ত্ববুদ্ধিতে নিপুণ ব্যক্তিরা এরূপ বলেন। স্পর্শই অধিভূত, এবং বায়ু অধিদৈবত।
12.318.11
मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा शास्त्रविशारदाः ।
मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.११ ॥
মনকে অধ্যাত্ম বলা হয়, শাস্ত্রে নিপুণ ব্যক্তিরা এরূপ বলেন। মন্তব্য (চিন্তার বিষয়) অধিভূত, এবং চন্দ্র অধিদৈবত।
12.318.12
आहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शिनः ।
अभिमानोऽधिभूतं तु बुद्धिश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१२ ॥
অহংকারজাত বিষয়কে অধ্যাত্ম বলা হয়, তত্ত্বের শিক্ষাদানকারীরা এরূপ বলেন। অভিমানই অধিভূত, আর এখানে বুদ্ধিই অধিদৈবত।
12.318.13
बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावदभिदर्शिनः ।
बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१३ ॥
বুদ্ধিকে অধ্যাত্ম বলা হয়, যথার্থদর্শীরা এরূপ বলেন। যা জ্ঞেয় তা অধিভূত, আর ক্ষেত্রজ্ঞই অধিদৈবত।
12.318.14
एषा ते व्यक्तितो राजन्विभूतिरनुदर्शिता ।
आदौ मध्ये तथाऽन्ते च यथा तत्त्वेन तत्त्ववित् ॥ १२.३१८.१४ ॥
হে রাজা, তোমার কাছে এই বিভূতি স্পষ্টভাবে প্রদর্শিত হলো — আদি, মধ্য ও অন্তে, তত্ত্বজ্ঞ যেমন যথার্থভাবে বলেন।
12.318.15
प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया ।
क्रीडार्थे तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२.३१८.१५ ॥
প্রকৃতি স্বেচ্ছায়, নিজের কামনায়, হে মহারাজ, ক্রীড়ার জন্যই গুণসমূহকে শত শত ও সহস্র সহস্ররূপে বিকৃত করে।
12.318.16
यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते ।
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥ १२.३१८.१६ ॥
যেমন মানুষ এক প্রদীপ থেকে সহস্র প্রদীপ জ্বালায়, তেমনি প্রকৃতি পুরুষের বহু গুণকে বিকৃত করে।
12.318.17
सत्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाम्यमेव च ।
सुखं शुद्धत्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२.३१८.१७ ॥
সত্ত্ব, আনন্দ, উদ্রেক, প্রীতি, প্রাকাম্য, সুখ, শুদ্ধতা, আরোগ্য, সন্তোষ ও শ্রদ্ধা।
12.318.18
अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता ।
समता सत्यमानृण्यमार्जवं ह्रीरचापलम् ॥ १२.३१८.१८ ॥
অকৃপণতা, ক্রোধহীনতা, ক্ষমা, ধৃতি, অহিংসা, সমতা, সত্য, ঋণমুক্তি, সরলতা, লজ্জা ও চপলতাহীনতা।
12.318.19
शौचमार्दवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः ।
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थना ॥ १२.३१८.१९ ॥
শুদ্ধতা, কোমলতা, সদাচার, লোভহীনতা, হৃদয়ের স্থিরতা, প্রিয় ও অপ্রিয়ের বিচ্ছেদে এবং কৃত কর্মে আত্মপ্রশংসা না করা।
12.318.20
दानेन चात्मग्रहणमस्पृहत्वं परार्थता ।
सर्वभूतदया चैव सत्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥ १२.३१८.२० ॥
দানের দ্বারা, আত্মসংযম, আকাঙ্ক্ষাহীনতা, পরার্থপরতা এবং সর্বভূতে দয়া — এগুলিই সত্ত্বগুণের লক্ষণ বলে স্মৃত হয়।
12.318.21
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहौ ।
अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२१ ॥
রজোগুণের সমষ্টি — রূপ, ঐশ্বর্য ও বিবাদ, ত্যাগ না করা, করুণাহীনতা এবং সুখ-দুঃখের সেবা।
12.318.22
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् ।
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२२ ॥
পরনিন্দায় আনন্দ, বিবাদে লিপ্ত হওয়া, অহংকার, অসম্মান, চিন্তা এবং শত্রুতার সেবা।
12.318.23
परितापोऽभिहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा ।
भेदः परुषता चैव कामक्रोधो मदस्तथा ॥ १२.३१८.२३ ॥
সন্তাপ, হরণ, লজ্জার নাশ, কুটিলতা, ভেদ, রূঢ়তা, কাম ও ক্রোধ এবং মদ।
12.318.24
दर्पो द्वेषोऽतिमानश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ।
तामसानां तुं संघातान्प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् ॥ १२.३१८.२४ ॥
দর্প, দ্বেষ ও অতিমান — এগুলি রজোগুণ বলে কথিত। এখন তামসিক গুণের সমষ্টি বলব, মনোযোগ দিয়ে শোনো।
12.318.25
मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ।
मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उज्यते ॥ १२.३१८.२५ ॥
মোহ ও আলোর অভাবকে তামিস্র বলা হয়, যা অন্ধতামিস্র নামেও পরিচিত। মৃত্যু অন্ধতামিস্র, এবং ক্রোধকে তামিস্র বলা হয়।
12.318.26
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् ।
भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता ॥ १२.३१८.२६ ॥
তমের লক্ষণগুলি এখানে: ভক্ষণাদিতে আসক্তি, খাদ্যে অতৃপ্তি, এবং পানীয়েও অতৃপ্তি।
12.318.27
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ।
दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः ॥ १२.३१८.२७ ॥
সুগন্ধ ও বস্ত্রে, বিহারে, শয্যায় ও আসনে, দিবানিদ্রায়, বিবাদে এবং প্রমাদেও আসক্তি জন্মে।
12.318.28
नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता ।
द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥ १२.३१८.२८ ॥
নৃত্য, বাদ্য ও গীতে অজ্ঞানবশত শ্রদ্ধা রাখা এবং বিশেষ ধর্মের প্রতি বিদ্বেষ — এইগুলিই তামস গুণ।