મહાભારત · અધ્યાય 12.318
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.318.1
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१ ॥
તત્ત્વદર્શી બ્રાહ્મણો કહે છે કે પગ અધ્યાત્મ છે. ગમન અધિભૂત છે, અને તેનું અધિદૈવત વિષ્ણુ છે.
12.318.2
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.२ ॥
યથાર્થ તત્ત્વદર્શીઓ કહે છે કે પાયુ અધ્યાત્મ છે. વિસર્ગ અધિભૂત છે, અને તેનું અધિદૈવત મિત્ર છે.
12.318.3
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगप्रदर्शिनः ।
अधिभूतं तथाऽऽनन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥ १२.३१८.३ ॥
યોગનું દર્શન કરાવનારા કહે છે કે ઉપસ્થ અધ્યાત્મ છે. આનંદ અધિભૂત છે, અને તેનું દૈવત પ્રજાપતિ છે.
12.318.4
हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासङ्ख्यानदर्शिनः ।
कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.४ ॥
યથાસંખ્યાન દર્શીઓ કહે છે કે હાથ અધ્યાત્મ છે. કર્તવ્ય અધિભૂત છે, અને તેનું અધિદૈવત ઇન્દ્ર છે.
12.318.5
वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.५ ॥
શ્રુતિ અનુસાર દર્શાવનારા કહે છે કે વાણી અધ્યાત્મ છે. વક્તવ્ય અધિભૂત છે, અને તેનું અધિદૈવત અગ્નિ છે.
12.318.6
चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यश्चाप्यधिदैवतम् ॥ १२.३१८.६ ॥
શ્રુતિ અનુસાર દર્શાવનારા કહે છે કે ચક્ષુ અધ્યાત્મ છે. અહીં રૂપ અધિભૂત છે, અને અધિદૈવત સૂર્ય છે.
12.318.7
श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.७ ॥
શ્રોત્ર એ અધ્યાત્મ છે, એમ શ્રુતિ અનુસાર શીખવનારા કહે છે. ત્યાં શબ્દ અધિભૂત છે અને અહીં દિશાઓ અધિદૈવત છે.
12.318.8
जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.८ ॥
જીભ એ અધ્યાત્મ છે, એમ શ્રુતિ અનુસાર શીખવનારા કહે છે. રસ જ અધિભૂત છે અને ત્યાં જળ અધિદૈવત છે.
12.318.9
घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्थथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.९ ॥
ઘ્રાણ એ અધ્યાત્મ છે, એમ શ્રુતિ અનુસાર શીખવનારા કહે છે. ગંધ જ અધિભૂત છે અને પૃથ્વી અધિદૈવત છે.
12.318.10
त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ।
स्पर्शमेवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१० ॥
ત્વચા એ અધ્યાત્મ છે, એમ તત્ત્વબુદ્ધિમાં નિપુણ લોકો કહે છે. સ્પર્શ જ અધિભૂત છે અને પવન અધિદૈવત છે.
12.318.11
मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा शास्त्रविशारदाः ।
मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.११ ॥
મન એ અધ્યાત્મ છે, એમ શાસ્ત્રનિપુણ લોકો કહે છે. મન્તવ્ય (વિચારનો વિષય) અધિભૂત છે અને ચંદ્ર અધિદૈવત છે.
12.318.12
आहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शिनः ।
अभिमानोऽधिभूतं तु बुद्धिश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१२ ॥
અહંકારજન્ય એ અધ્યાત્મ છે, એમ તત્ત્વ શીખવનારા કહે છે. અભિમાન અધિભૂત છે અને અહીં બુદ્ધિ અધિદૈવત છે.
12.318.13
बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावदभिदर्शिनः ।
बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१३ ॥
બુદ્ધિને અધ્યાત્મ કહે છે, એમ યથાર્થદર્શી કહે છે. જાણવા યોગ્ય અધિભૂત છે, અને ક્ષેત્રજ્ઞ અધિદૈવત છે.
12.318.14
एषा ते व्यक्तितो राजन्विभूतिरनुदर्शिता ।
आदौ मध्ये तथाऽन्ते च यथा तत्त्वेन तत्त्ववित् ॥ १२.३१८.१४ ॥
હે રાજન્, આ વિભૂતિ તને સ્પષ્ટ રીતે બતાવી દેવામાં આવી છે — આદિ, મધ્ય અને અંતમાં, તત્ત્વજ્ઞ યથાર્થ રીતે કહે તેમ.
12.318.15
प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया ।
क्रीडार्थे तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२.३१८.१५ ॥
પ્રકૃતિ સ્વેચ્છાથી, પોતાની કામનાથી, હે મહારાજ, રમત માટે જ ગુણોને સેંકડો અને હજારો રૂપમાં ફેરવે છે.
12.318.16
यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते ।
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥ १२.३१८.१६ ॥
જેમ મનુષ્યો એક દીવાથી હજારો દીવા પ્રગટાવે છે, તેમ પ્રકૃતિ પુરુષના ઘણા ગુણોને ફેરવે છે.
12.318.17
सत्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाम्यमेव च ।
सुखं शुद्धत्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२.३१८.१७ ॥
સત્ત્વ, આનંદ, ઉદ્રેક, પ્રીતિ, પ્રાકામ્ય, સુખ, શુદ્ધતા, આરોગ્ય, સંતોષ અને શ્રદ્ધા.
12.318.18
अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता ।
समता सत्यमानृण्यमार्जवं ह्रीरचापलम् ॥ १२.३१८.१८ ॥
અકૃપણતા, ક્રોધનો અભાવ, ક્ષમા, ધૃતિ, અહિંસા, સમતા, સત્ય, ઋણમુક્તિ, સરળતા, લજ્જા અને ચંચળતાનો અભાવ.
12.318.19
शौचमार्दवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः ।
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थना ॥ १२.३१८.१९ ॥
શુદ્ધતા, કોમળતા, સદાચાર, લોભહીનતા, હૃદયની સ્થિરતા, ઇષ્ટ અને અનિષ્ટના વિયોગમાં અને કરેલાં કર્મોમાં આત્મપ્રશંસાનો અભાવ.
12.318.20
दानेन चात्मग्रहणमस्पृहत्वं परार्थता ।
सर्वभूतदया चैव सत्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥ १२.३१८.२० ॥
દાનથી, આત્મસંયમ, નિઃસ્પૃહતા, પરાર્થપરાયણતા અને સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા — એ સત્ત્વગુણના ગુણો કહેવાયા છે.
12.318.21
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहौ ।
अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२१ ॥
રજોગુણોનો સમૂહ — રૂપ, ઐશ્વર્ય અને કલહ, ત્યાગ ન કરવો, કરુણાનો અભાવ અને સુખ-દુઃખમાં આસક્તિ.
12.318.22
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् ।
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२२ ॥
બીજાની નિંદામાં આનંદ, વિવાદોમાં સેવન, અહંકાર અને અનાદર, ચિંતા તથા વૈરની સેવા.
12.318.23
परितापोऽभिहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा ।
भेदः परुषता चैव कामक्रोधो मदस्तथा ॥ १२.३१८.२३ ॥
સંતાપ, છીનવવું, લજ્જાનો નાશ, કુટિલતા, ભેદ, કઠોરતા, કામ અને ક્રોધ તથા મદ.
12.318.24
दर्पो द्वेषोऽतिमानश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ।
तामसानां तुं संघातान्प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् ॥ १२.३१८.२४ ॥
દર્પ, દ્વેષ અને અતિમાન — એ રજોગુણ કહેવાયા છે. હવે તામસ ગુણોના સમૂહ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.
12.318.25
मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ।
मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उज्यते ॥ १२.३१८.२५ ॥
મોહ અને પ્રકાશનો અભાવ તામિસ્ર કહેવાય છે, જેને અંધતામિસ્ર નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. મૃત્યુ અંધતામિસ્ર છે, અને ક્રોધને તામિસ્ર કહેવાય છે.
12.318.26
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् ।
भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता ॥ १२.३१८.२६ ॥
તમસના લક્ષણો અહીં આ છે: ખાવા વગેરેમાં રુચિ, ભોજનથી તૃપ્તિ ન થવી, અને પીણાંમાં પણ અતૃપ્તિ.
12.318.27
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ।
दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः ॥ १२.३१८.२७ ॥
સુગંધ અને વસ્ત્રો, વિહારો, શયન અને આસનો, દિવસની ઊંઘ, વિવાદ અને પ્રમાદમાં પણ આસક્તિ રહે છે.
12.318.28
नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता ।
द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥ १२.३१८.२८ ॥
નૃત્ય, વાદ્ય અને ગીતમાં અજ્ઞાનથી શ્રદ્ધા રાખવી, અને વિશેષ ધર્મો પ્રત્યે દ્વેષ — એ જ તામસિક ગુણો છે.