ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.318
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.318.1
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१ ॥
ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੈਰ ਅਧਿਆਤਮ ਹਨ। ਗਮਨ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਦੈਵਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ।
12.318.2
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.२ ॥
ਯਥਾਰਥ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਯੂ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ। ਵਿਸਰਗ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਦੈਵਤ ਮਿਤ੍ਰ ਹੈ।
12.318.3
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगप्रदर्शिनः ।
अधिभूतं तथाऽऽनन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥ १२.३१८.३ ॥
ਯੋਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਸਥ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ। ਆਨੰਦ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
12.318.4
हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासङ्ख्यानदर्शिनः ।
कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.४ ॥
ਯਥਾਸੰਖਿਆਨ ਦਰਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੱਥ ਅਧਿਆਤਮ ਹਨ। ਕਰਤੱਵ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਦੈਵਤ ਇੰਦਰ ਹੈ।
12.318.5
वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.५ ॥
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਣੀ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ। ਵਕਤਵ੍ਯ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਦੈਵਤ ਅਗਨੀ ਹੈ।
12.318.6
चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यश्चाप्यधिदैवतम् ॥ १२.३१८.६ ॥
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੇਤਰ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰੂਪ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਸੂਰਜ ਹੈ।
12.318.7
श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.७ ॥
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹਨ।
12.318.8
जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.८ ॥
ਜੀਭ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਸ ਹੀ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਲ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
12.318.9
घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्थथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.९ ॥
ਘ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧ ਹੀ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
12.318.10
त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ।
स्पर्शमेवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१० ॥
ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਵ-ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਪਰਸ਼ ਹੀ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਨ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
12.318.11
मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा शास्त्रविशारदाः ।
मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.११ ॥
ਮਨ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਵ੍ਯ (ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ) ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
12.318.12
आहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शिनः ।
अभिमानोऽधिभूतं तु बुद्धिश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१२ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਵ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਮਾਨ ਹੀ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
12.318.13
बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावदभिदर्शिनः ।
बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१३ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
12.318.14
एषा ते व्यक्तितो राजन्विभूतिरनुदर्शिता ।
आदौ मध्ये तथाऽन्ते च यथा तत्त्वेन तत्त्ववित् ॥ १२.३१८.१४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਵਿਭੂਤੀ ਤੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ — ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਤਤ੍ਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਯਥਾਰਥ ਆਖਦਾ ਹੈ।
12.318.15
प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया ।
क्रीडार्थे तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२.३१८.१५ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਖੇਡ ਲਈ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
12.318.16
यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते ।
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥ १२.३१८.१६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵੇ ਬਾਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
12.318.17
सत्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाम्यमेव च ।
सुखं शुद्धत्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२.३१८.१७ ॥
ਸਤ੍ਵ, ਅਨੰਦ, ਉਦਰੇਕ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਪ੍ਰਾਕਾਮਯ, ਸੁਖ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਆਰੋਗਤਾ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ।
12.318.18
अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता ।
समता सत्यमानृण्यमार्जवं ह्रीरचापलम् ॥ १२.३१८.१८ ॥
ਅਕ੍ਰਿਪਣਤਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਘਾਟ, ਖਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਮਤਾ, ਸੱਚ, ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸਰਲਤਾ, ਲਾਜ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ।
12.318.19
शौचमार्दवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः ।
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थना ॥ १२.३१८.१९ ॥
ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ, ਸਦਾਚਾਰ, ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਾ ਕਰਨਾ।
12.318.20
दानेन चात्मग्रहणमस्पृहत्वं परार्थता ।
सर्वभूतदया चैव सत्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥ १२.३१८.२० ॥
ਦਾਨ ਨਾਲ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ, ਲਾਲਸਾ ਰਹਿਤਤਾ, ਪਰਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ — ਇਹੀ ਸੱਤਵ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
12.318.21
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहौ ।
अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२१ ॥
ਰਜੋ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ — ਰੂਪ, ਐਸ਼ਵਰਜ ਅਤੇ ਝਗੜਾ, ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲਗਾਅ।
12.318.22
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् ।
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२२ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਾ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਦਰ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ।
12.318.23
परितापोऽभिहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा ।
भेदः परुषता चैव कामक्रोधो मदस्तथा ॥ १२.३१८.२३ ॥
ਸੰਤਾਪ, ਖੋਹਣਾ, ਹਯਾ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਟੇਢਾਪਣ, ਫੁੱਟ, ਕਠੋਰਤਾ, ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮਦ।
12.318.24
दर्पो द्वेषोऽतिमानश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ।
तामसानां तुं संघातान्प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् ॥ १२.३१८.२४ ॥
ਦਰਪ, ਦਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਮਾਨ — ਇਹ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਮਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
12.318.25
मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ।
मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उज्यते ॥ १२.३१८.२५ ॥
ਮੋਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.318.26
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् ।
भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता ॥ १२.३१८.२६ ॥
ਤਮਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇੱਥੇ ਇਹ ਹਨ: ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ, ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਪੇਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤੀ।
12.318.27
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ।
दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः ॥ १२.३१८.२७ ॥
ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਵਸਤਰਾਂ, ਵਿਹਾਰਾਂ, ਸੌਣ ਅਤੇ ਆਸਣਾਂ, ਦਿਨ ਦੀ ਨੀਂਦ, ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਸਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.318.28
नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता ।
द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥ १२.३१८.२८ ॥
ਨਾਚ, ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਗੀਤ ਉੱਤੇ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਵੇਸ਼ — ਇਹੀ ਤਾਮਸੀ ਗੁਣ ਹਨ।