महाभारत · अध्याय 12.318
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.318.1
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१ ॥
पाय हे अध्यात्म होत, असे तत्त्वदर्शी ब्राह्मण म्हणतात. गमन हे अधिभूत आणि तेथे अधिदैवत विष्णू होत.
12.318.2
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.२ ॥
पायू हे अध्यात्म होय, असे यथार्थ तत्त्वदर्शी म्हणतात. विसर्ग हे अधिभूत आणि तेथे अधिदैवत मित्र होत.
12.318.3
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगप्रदर्शिनः ।
अधिभूतं तथाऽऽनन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥ १२.३१८.३ ॥
उपस्थ हे अध्यात्म होय, असे योगाचे दर्शन करणारे म्हणतात. आनंद हे अधिभूत आणि त्याचे दैवत प्रजापती होत.
12.318.4
हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासङ्ख्यानदर्शिनः ।
कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.४ ॥
हात हे अध्यात्म होत, असे यथासंख्यान दर्शी म्हणतात. कर्तव्य हे अधिभूत आणि तेथे अधिदैवत इंद्र होत.
12.318.5
वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.५ ॥
वाणी हे अध्यात्म होय, असे श्रुतीनुसार दाखवणारे म्हणतात. वक्तव्य हे अधिभूत आणि तेथे अधिदैवत अग्नी होत.
12.318.6
चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यश्चाप्यधिदैवतम् ॥ १२.३१८.६ ॥
डोळा हे अध्यात्म होय, असे श्रुतीनुसार दाखवणारे म्हणतात. येथे रूप हे अधिभूत आणि अधिदैवत सूर्य होय.
12.318.7
श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.७ ॥
श्रोत्र हे अध्यात्म होय, असे श्रुतीनुसार शिकवणारे म्हणतात. तेथे शब्द अधिभूत आहे आणि येथे दिशा अधिदैवत आहेत.
12.318.8
जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.८ ॥
जिव्हा हे अध्यात्म होय, असे श्रुतीनुसार शिकवणारे म्हणतात. रसच अधिभूत आहे आणि तेथे आपः अधिदैवत आहे.
12.318.9
घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्थथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.९ ॥
घ्राण हे अध्यात्म होय, असे श्रुतीनुसार शिकवणारे म्हणतात. गंधच अधिभूत आहे आणि पृथ्वी अधिदैवत आहे.
12.318.10
त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ।
स्पर्शमेवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१० ॥
त्वचा हे अध्यात्म होय, असे तत्त्वबुद्धीत निपुण लोक म्हणतात. स्पर्शच अधिभूत आहे आणि वायू अधिदैवत आहे.
12.318.11
मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा शास्त्रविशारदाः ।
मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.११ ॥
मन हे अध्यात्म होय, असे शास्त्रनिपुण लोक म्हणतात. मन्तव्य (विचारांचा विषय) अधिभूत आहे आणि चंद्र अधिदैवत आहे.
12.318.12
आहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शिनः ।
अभिमानोऽधिभूतं तु बुद्धिश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१२ ॥
अहंकारजन्य (आहंकारिक) हे अध्यात्म होय, असे तत्त्व शिकवणारे म्हणतात. अभिमान अधिभूत आहे आणि येथे बुद्धि अधिदैवत आहे.
12.318.13
बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावदभिदर्शिनः ।
बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१३ ॥
बुद्धीला अध्यात्म म्हणतात, असे यथार्थदर्शी सांगतात. जाणण्यायोग्य अधिभूत आहे, आणि क्षेत्रज्ञ हेच अधिदैवत आहे.
12.318.14
एषा ते व्यक्तितो राजन्विभूतिरनुदर्शिता ।
आदौ मध्ये तथाऽन्ते च यथा तत्त्वेन तत्त्ववित् ॥ १२.३१८.१४ ॥
हे राजा, ही विभूती तुला स्पष्टपणे दाखवली आहे — आदी, मध्य आणि अंती, तत्त्वज्ञ यथार्थपणे सांगतो तसे.
12.318.15
प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया ।
क्रीडार्थे तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२.३१८.१५ ॥
प्रकृती स्वेच्छेने, स्वतःच्या कामनेने, हे महाराजा, केवळ खेळासाठी गुणांना शेकडो आणि हजारो रूपांत बदलते.
12.318.16
यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते ।
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥ १२.३१८.१६ ॥
जसे मनुष्य एका दिव्यापासून हजारो दिवे लावतात, तसेच प्रकृती पुरुषाचे अनेक गुण बदलते.
12.318.17
सत्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाम्यमेव च ।
सुखं शुद्धत्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२.३१८.१७ ॥
सत्त्व, आनंद, उद्रेक, प्रीती, प्राकाम्य, सुख, शुद्धता, आरोग्य, संतोष आणि श्रद्धा.
12.318.18
अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता ।
समता सत्यमानृण्यमार्जवं ह्रीरचापलम् ॥ १२.३१८.१८ ॥
अकृपणता, संरंभाचा अभाव, क्षमा, धृती, अहिंसा, समता, सत्य, ऋणमुक्ती, सरळपणा, लज्जा आणि चपलतेचा अभाव.
12.318.19
शौचमार्दवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः ।
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थना ॥ १२.३१८.१९ ॥
शुद्धता, मृदुता, सदाचार, लोभाचा अभाव, हृदयाची स्थिरता, इष्ट आणि अनिष्टाच्या वियोगात आणि केलेल्या कर्मांविषयी आत्मप्रशंसेचा अभाव.
12.318.20
दानेन चात्मग्रहणमस्पृहत्वं परार्थता ।
सर्वभूतदया चैव सत्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥ १२.३१८.२० ॥
दानाने, आत्मसंयम, इच्छारहितता, परार्थपरायणता आणि सर्व प्राणिमात्रांवर दया — हे सत्त्वगुणाचे गुण सांगितले आहेत.
12.318.21
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहौ ।
अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२१ ॥
रजोगुणांचा समूह — रूप, ऐश्वर्य आणि कलह, त्याग न करणे, करुणेचा अभाव आणि सुख-दुःखाची आसक्ती.
12.318.22
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् ।
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२२ ॥
इतरांच्या निंदेत आनंद, वादविवादांत गुंतणे, अहंकार आणि अनादर, चिंता आणि वैराची सेवा.
12.318.23
परितापोऽभिहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा ।
भेदः परुषता चैव कामक्रोधो मदस्तथा ॥ १२.३१८.२३ ॥
संताप, हरण, लज्जेचा नाश, कुटिलता, भेद, कठोरता, काम आणि क्रोध तसेच मद.
12.318.24
दर्पो द्वेषोऽतिमानश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ।
तामसानां तुं संघातान्प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् ॥ १२.३१८.२४ ॥
दर्प, द्वेष आणि अतिमान — हे रजोगुण सांगितले आहेत. आता तामसिक गुणांचे समूह सांगतो, लक्ष देऊन ऐका.
12.318.25
मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ।
मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उज्यते ॥ १२.३१८.२५ ॥
मोह आणि प्रकाशाचा अभाव यास तामिस्र म्हटले जाते; त्यालाच अन्धतामिस्र असेही म्हणतात. मरण हे अन्धतामिस्र आहे, आणि क्रोध याला तामिस्र म्हटले जाते.
12.318.26
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् ।
भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता ॥ १२.३१८.२६ ॥
तमाची लक्षणे येथे अशी: भक्षण इत्यादींमध्ये आवड, भोजनांनी तृप्ती न होणे, तसेच पेयांमध्येही अतृप्ती.
12.318.27
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ।
दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः ॥ १२.३१८.२७ ॥
सुगंध आणि वस्त्रे, विहार, शयन व आसने, दिवसा झोप, वाद आणि प्रमादातही आसक्ती राहते.
12.318.28
नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता ।
द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥ १२.३१८.२८ ॥
नृत्य, वाद्य आणि गीत यांवर अज्ञानामुळे श्रद्धा ठेवणे, आणि विशेष धर्मांविषयी द्वेष — हेच तामसी गुण होत.