ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.318
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.318.1
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१ ॥
ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି, ପାଦ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ। ଗମନ ଅଧିଭୂତ, ଏବଂ ଅଧିଦୈବତ ବିଷ୍ଣୁ।
12.318.2
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.२ ॥
ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନେ କହନ୍ତି, ପାୟୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ। ବିସର୍ଗ ଅଧିଭୂତ, ଏବଂ ଅଧିଦୈବତ ମିତ୍ର।
12.318.3
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगप्रदर्शिनः ।
अधिभूतं तथाऽऽनन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥ १२.३१८.३ ॥
ଯୋଗ ପ୍ରଦର୍ଶକମାନେ କହନ୍ତି, ଉପସ୍ଥ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ। ଆନନ୍ଦ ଅଧିଭୂତ, ଏବଂ ତାର ଦେବତା ପ୍ରଜାପତି।
12.318.4
हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासङ्ख्यानदर्शिनः ।
कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.४ ॥
ଯଥାସଂଖ୍ୟାନ ଦର୍ଶୀମାନେ କହନ୍ତି, ହସ୍ତ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ। କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଧିଭୂତ, ଏବଂ ଅଧିଦୈବତ ଇନ୍ଦ୍ର।
12.318.5
वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.५ ॥
ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଦର୍ଶାଉଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି, ବାଣୀ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ। ବକ୍ତବ୍ୟ ଅଧିଭୂତ, ଏବଂ ଅଧିଦୈବତ ଅଗ୍ନି।
12.318.6
चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यश्चाप्यधिदैवतम् ॥ १२.३१८.६ ॥
ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଦର୍ଶାଉଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ। ଏଠାରେ ରୂପ ଅଧିଭୂତ, ଏବଂ ଅଧିଦୈବତ ସୂର୍ଯ୍ୟ।
12.318.7
श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.७ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ରକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଶବ୍ଦ ଅଧିଭୂତ ଓ ଏଠାରେ ଦିଗ ଅଧିଦୈବତ।
12.318.8
जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.८ ॥
ଜିଭକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି। ରସ ହିଁ ଅଧିଭୂତ ଓ ସେଠାରେ ଜଳ ଅଧିଦୈବତ।
12.318.9
घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्थथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.९ ॥
ଘ୍ରାଣକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି। ଗନ୍ଧ ହିଁ ଅଧିଭୂତ ଓ ପୃଥିବୀ ଅଧିଦୈବତ।
12.318.10
त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ।
स्पर्शमेवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१० ॥
ଚର୍ମକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱବୁଦ୍ଧିରେ ନିପୁଣ ଲୋକେ କହନ୍ତି। ସ୍ପର୍ଶ ହିଁ ଅଧିଭୂତ ଓ ପବନ ଅଧିଦୈବତ।
12.318.11
मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा शास्त्रविशारदाः ।
मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.११ ॥
ମନକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣ ଲୋକେ କହନ୍ତି। ମନ୍ତବ୍ୟ (ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ) ଅଧିଭୂତ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଧିଦୈବତ।
12.318.12
आहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शिनः ।
अभिमानोऽधिभूतं तु बुद्धिश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१२ ॥
ଅହଙ୍କାରଜାତ ବିଷୟକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି। ଅଭିମାନ ଅଧିଭୂତ ଓ ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଅଧିଦୈବତ।
12.318.13
बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावदभिदर्शिनः ।
बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१३ ॥
ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ କହନ୍ତି, ଯଥାର୍ଥଦର୍ଶୀମାନେ ଏହା କହନ୍ତି। ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଅଧିଭୂତ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଧିଦୈବତ।
12.318.14
एषा ते व्यक्तितो राजन्विभूतिरनुदर्शिता ।
आदौ मध्ये तथाऽन्ते च यथा तत्त्वेन तत्त्ववित् ॥ १२.३१८.१४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ବିଭୂତି ତୁମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି — ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ତରେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଯଥାର୍ଥରେ କହିବା ପରି।
12.318.15
प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया ।
क्रीडार्थे तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२.३१८.१५ ॥
ପ୍ରକୃତି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ନିଜ କାମନାରେ, ହେ ମହାରାଜ, କେବଳ ଖେଳ ପାଇଁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶହ ଓ ହଜାର ରୂପରେ ବଦଳାଏ।
12.318.16
यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते ।
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥ १२.३१८.१६ ॥
ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ହଜାର ଦୀପ ଜାଳନ୍ତି, ସେହିପରି ପ୍ରକୃତି ପୁରୁଷର ଅନେକ ଗୁଣ ବଦଳାଏ।
12.318.17
सत्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाम्यमेव च ।
सुखं शुद्धत्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२.३१८.१७ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ଆନନ୍ଦ, ଉଦ୍ରେକ, ପ୍ରୀତି, ପ୍ରାକାମ୍ୟ, ସୁଖ, ଶୁଦ୍ଧତା, ଆରୋଗ୍ୟ, ସନ୍ତୋଷ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା।
12.318.18
अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता ।
समता सत्यमानृण्यमार्जवं ह्रीरचापलम् ॥ १२.३१८.१८ ॥
ଅକୃପଣତା, କ୍ରୋଧହୀନତା, କ୍ଷମା, ଧୃତି, ଅହିଂସା, ସମତା, ସତ୍ୟ, ଋଣମୁକ୍ତି, ସରଳତା, ଲଜ୍ଜା ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳତାହୀନତା।
12.318.19
शौचमार्दवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः ।
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थना ॥ १२.३१८.१९ ॥
ଶୁଦ୍ଧତା, କୋମଳତା, ସଦାଚାର, ଲୋଭହୀନତା, ହୃଦୟର ସ୍ଥିରତା, ଇଷ୍ଟ ଓ ଅନିଷ୍ଟର ବିୟୋଗରେ ଏବଂ କୃତ କର୍ମରେ ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସା ନ କରିବା।
12.318.20
दानेन चात्मग्रहणमस्पृहत्वं परार्थता ।
सर्वभूतदया चैव सत्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥ १२.३१८.२० ॥
ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମସଂଯମ, ଆକାଂକ୍ଷାହୀନତା, ପରାର୍ଥପରାୟଣତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା — ଏଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.318.21
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहौ ।
अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२१ ॥
ରଜୋଗୁଣର ସଂଘାତ — ରୂପ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଗ୍ରହ, ତ୍ୟାଗ ନ କରିବା, କରୁଣାର ଅଭାବ ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତି।
12.318.22
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् ।
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२२ ॥
ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ଆନନ୍ଦ, ବିବାଦରେ ସଂଲଗ୍ନ ହେବା, ଅହଂକାର ଓ ଅସମ୍ମାନ, ଚିନ୍ତା ଏବଂ ଶତ୍ରୁତା ପୋଷଣ।
12.318.23
परितापोऽभिहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा ।
भेदः परुषता चैव कामक्रोधो मदस्तथा ॥ १२.३१८.२३ ॥
ସନ୍ତାପ, ହରଣ, ଲଜ୍ଜାର ନାଶ, କୁଟିଳତା, ଭେଦ, ପରୁଷତା, କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଏବଂ ମଦ।
12.318.24
दर्पो द्वेषोऽतिमानश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ।
तामसानां तुं संघातान्प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् ॥ १२.३१८.२४ ॥
ଦର୍ପ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅତିମାନ — ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜୋଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ତାମସ ଗୁଣର ସଂଘାତ କହିବି, ମନୋଯୋଗ ଦିଅ।
12.318.25
मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ।
मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उज्यते ॥ १२.३१८.२५ ॥
ମୋହ ଓ ଆଲୋକର ଅଭାବକୁ ତାମିସ୍ର କୁହାଯାଏ; ତାହା ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର, ଏବଂ କ୍ରୋଧକୁ ତାମିସ୍ର କୁହାଯାଏ।
12.318.26
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् ।
भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता ॥ १२.३१८.२६ ॥
ତମସର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଏହି: ଭକ୍ଷଣ ଆଦିରେ ରୁଚି, ଭୋଜନରେ ତୃପ୍ତି ନ ହେବା, ଏବଂ ପେୟରେ ମଧ୍ୟ ଅତୃପ୍ତି।
12.318.27
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ।
दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः ॥ १२.३१८.२७ ॥
ସୁଗନ୍ଧ ଓ ବସ୍ତ୍ର, ବିହାର, ଶୟନ ଓ ଆସନ, ଦିବାନିଦ୍ରା, ବିବାଦ ଓ ପ୍ରମାଦରେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ରହେ।
12.318.28
नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता ।
द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥ १२.३१८.२८ ॥
ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଗୀତରେ ଅଜ୍ଞାନ ବଶତଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା, ଏବଂ ବିଶେଷ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ — ଏହିସବୁ ତାମସିକ ଗୁଣ।