महाभारत · अध्याय 12.318
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.318.1
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१ ॥
पैर को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा तत्त्वदर्शी ब्राह्मण कहते हैं। चलना अधिभूत है, और उसका अधिदैवत विष्णु हैं।
12.318.2
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.२ ॥
गुदा को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा यथार्थ तत्त्व के दर्शी कहते हैं। विसर्ग अधिभूत है, और वहाँ अधिदैवत मित्र हैं।
12.318.3
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगप्रदर्शिनः ।
अधिभूतं तथाऽऽनन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥ १२.३१८.३ ॥
उपस्थ अध्यात्म कहा गया है, ऐसा योग के प्रदर्शक कहते हैं। आनन्द अधिभूत है, वैसे ही उसका देवता प्रजापति है।
12.318.4
हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासङ्ख्यानदर्शिनः ।
कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.४ ॥
हाथ अध्यात्म कहे गए हैं, ऐसा यथार्थ गणना के दर्शी कहते हैं। करना अधिभूत है, और वहाँ अधिदैवत इन्द्र हैं।
12.318.5
वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.५ ॥
वाणी अध्यात्म कही गई है, ऐसा श्रुति के अनुसार दर्शाने वाले कहते हैं। बोलने योग्य अधिभूत है, और वहाँ अधिदैवत अग्नि हैं।
12.318.6
चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यश्चाप्यधिदैवतम् ॥ १२.३१८.६ ॥
नेत्र अध्यात्म कहा गया है, ऐसा श्रुति के अनुसार दर्शाने वाले कहते हैं। यहाँ रूप अधिभूत है, और उसका अधिदैवत सूर्य भी है।
12.318.7
श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.७ ॥
श्रोत्र को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा शास्त्रानुसार उपदेश करने वाले कहते हैं। वहाँ शब्द अधिभूत है और यहाँ दिशाएँ अधिदैवत हैं।
12.318.8
जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.८ ॥
जिह्वा को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा शास्त्रानुसार उपदेश करने वाले कहते हैं। रस ही अधिभूत है और वहाँ जल अधिदैवत है।
12.318.9
घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्थथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.९ ॥
घ्राण को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा शास्त्रानुसार उपदेश करने वाले कहते हैं। गन्ध ही अधिभूत है और पृथ्वी अधिदैवत है।
12.318.10
त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ।
स्पर्शमेवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१० ॥
त्वचा को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा तत्त्वबुद्धि में निपुण लोग कहते हैं। स्पर्श ही अधिभूत है और पवन अधिदैवत है।
12.318.11
मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा शास्त्रविशारदाः ।
मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.११ ॥
मन को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा शास्त्रों में निपुण लोग कहते हैं। मन्तव्य (विचार का विषय) अधिभूत है और चन्द्रमा अधिदैवत है।
12.318.12
आहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शिनः ।
अभिमानोऽधिभूतं तु बुद्धिश्चात्राधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१२ ॥
अहंकार से उत्पन्न (आहंकारिक) को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा तत्त्व का उपदेश करने वाले कहते हैं। अभिमान अधिभूत है और यहाँ बुद्धि अधिदैवत है।
12.318.13
बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावदभिदर्शिनः ।
बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम् ॥ १२.३१८.१३ ॥
बुद्धि को अध्यात्म कहते हैं, ऐसा यथार्थ दर्शन करने वाले कहते हैं। जानने योग्य अधिभूत है, और क्षेत्रज्ञ अधिदैवत है।
12.318.14
एषा ते व्यक्तितो राजन्विभूतिरनुदर्शिता ।
आदौ मध्ये तथाऽन्ते च यथा तत्त्वेन तत्त्ववित् ॥ १२.३१८.१४ ॥
हे राजन्, यह तुम्हें विभूति स्पष्ट रूप से दिखाई गई है — आदि, मध्य और अंत में, जैसी वह सत्य रूप में है, तत्त्व को जानने वाले के द्वारा।
12.318.15
प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया ।
क्रीडार्थे तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२.३१८.१५ ॥
प्रकृति अपनी इच्छा से, अपनी कामना के वश में, हे महाराज, खेल के लिए ही गुणों को सैकड़ों और हज़ारों रूपों में बदल देती है।
12.318.16
यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते ।
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥ १२.३१८.१६ ॥
जैसे मनुष्य एक दीपक से हज़ारों दीपक जला देते हैं, वैसे ही प्रकृति पुरुष के बहुत से गुणों को उत्पन्न करती है।
12.318.17
सत्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाम्यमेव च ।
सुखं शुद्धत्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२.३१८.१७ ॥
सत्व, आनंद, उद्रेक, प्रीति, प्राकाम्य, सुख, शुद्धता, आरोग्य, संतोष और श्रद्धा।
12.318.18
अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता ।
समता सत्यमानृण्यमार्जवं ह्रीरचापलम् ॥ १२.३१८.१८ ॥
अकृपणता, अक्रोध, क्षमा, धैर्य, अहिंसा, समता, सत्य, ऋणमुक्ति, सरलता, लज्जा और चंचलता का अभाव।
12.318.19
शौचमार्दवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः ।
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थना ॥ १२.३१८.१९ ॥
शुद्धता, कोमलता, सदाचार, लोभहीनता, हृदय की स्थिरता, इष्ट और अनिष्ट के वियोग में और किए गए कर्मों के विषय में आत्मप्रशंसा का अभाव।
12.318.20
दानेन चात्मग्रहणमस्पृहत्वं परार्थता ।
सर्वभूतदया चैव सत्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥ १२.३१८.२० ॥
दान से, आत्मनियंत्रण, कामना-रहितता, परार्थ-परायणता और सब प्राणियों पर दया — सत्त्वगुण के ये गुण कहे गए हैं।
12.318.21
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहौ ।
अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२१ ॥
रजोगुण के गुणों का समूह है — रूप, ऐश्वर्य और विग्रह (संघर्ष), त्याग न कर पाना, करुणा का अभाव और सुख-दुःख में आसक्ति।
12.318.22
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् ।
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥ १२.३१८.२२ ॥
दूसरों की निंदा में आनंद, विवादों में लिप्तता, अहंकार और अनादर, चिंता तथा शत्रुता का सेवन।
12.318.23
परितापोऽभिहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा ।
भेदः परुषता चैव कामक्रोधो मदस्तथा ॥ १२.३१८.२३ ॥
संताप, छीनना, लज्जा का नाश, कुटिलता, भेद, कठोरता, काम और क्रोध तथा मद।
12.318.24
दर्पो द्वेषोऽतिमानश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ।
तामसानां तुं संघातान्प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् ॥ १२.३१८.२४ ॥
दर्प, द्वेष और अति-मान — ये रजोगुण के गुण कहे गए। अब तमोगुणों के समूह बताता हूँ, ध्यान से सुनो।
12.318.25
मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ।
मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उज्यते ॥ १२.३१८.२५ ॥
मोह और प्रकाश का अभाव ही तामिस्र कहा जाता है, जो अन्धतामिस्र नाम से भी जाना जाता है। मृत्यु अन्धतामिस्र है, और क्रोध को तामिस्र कहा जाता है।
12.318.26
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् ।
भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता ॥ १२.३१८.२६ ॥
तमस के लक्षण यहाँ ये हैं: भोजन आदि में रुचि, भोजनों से तृप्ति न होना, और पेय पदार्थों से भी अतृप्ति।
12.318.27
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ।
दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः ॥ १२.३१८.२७ ॥
सुगन्ध और वस्त्रों में, विहारों में, शयन और आसनों में, दिन में सोने में, विवाद में, और प्रमाद में भी आसक्ति (रति) ही तमस है।
12.318.28
नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता ।
द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥ १२.३१८.२८ ॥
नृत्य, वाद्य और गीत में अज्ञान से श्रद्धा रखना, और विशेष धर्मों के प्रति द्वेष, ये ही तामसिक गुण हैं।