મહાભારત · અધ્યાય 12.323
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.323.1
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप ॥ १२.३२३.१ ॥
અવ્યક્તમાં સ્થિત એ પરમ તત્ત્વ વિશે, હે નરાધિપ, તમે મને પૂછ્યું છે. હે રાજન, આ પરમ ગુહ્ય પ્રશ્ન સાવધાનીથી સાંભળો.
12.323.2
यथार्षेणेह विधिना चरताऽवमतेन ह ।
मयाऽऽदित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप ॥ १२.३२३.२ ॥
હે મિથિલાધિપ, અહીં ઋષિવિધિ પ્રમાણે આચરણ કરતાં, અપમાનિત હોવા છતાં, મેં આદિત્ય પાસેથી યજુર્મંત્રો પ્રાપ્ત કર્યા.
12.323.3
महता तपसा देवस्तपिष्णुः सेवितो मया ।
प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदाऽनघ ॥ १२.३२३.३ ॥
મહાન તપથી મેં તેજસ્વી દેવની સેવા કરી; ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા સર્વવ્યાપી સૂર્યે મને કહ્યું, હે નિષ્પાપ.
12.323.4
वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम् ।
तं ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः ॥ १२.३२३.४ ॥
હે બ્રાહ્મણ ઋષિ, તને ઇષ્ટ, અત્યંત દુર્લભ વરદાન પસંદ કર; પ્રસન્ન હૃદયથી હું તે તને આપીશ, કારણ કે મારી કૃપા ખરેખર દુર્લભ છે.
12.323.5
ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतांवरः ।
यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम् ॥ १२.३२३.५ ॥
પછી માથું નમાવી પ્રણામ કરીને, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠને મેં કહ્યું: "યજુર્મંત્રો હજી ઉપયોગમાં લેવાયા નથી; હું તે વહેલી તકે જાણવા ઇચ્છું છું."
12.323.6
ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज ।
सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति ॥ १२.३२३.६ ॥
ત્યારે ભગવાને મને કહ્યું: "હે દ્વિજ, હું તને તે આપીશ; અહીં વાણીરૂપ સરસ્વતી તારા શરીરમાં પ્રવેશ કરશે."
12.323.7
ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु ।
विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥ १२.३२३.७ ॥
પછી ભગવાને મને કહ્યું, 'તારું મુખ ખોલ.' મારું મુખ ખૂલતાં સરસ્વતી તેમાં પ્રવેશ્યાં.
12.323.8
ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदाऽनघ ।
अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः ॥ १२.३२३.८ ॥
પછી બળતો હું, હે અનઘ, અજ્ઞાન અને મહાત્મા સૂર્ય પરના રોષને કારણે પાણીમાં પ્રવેશ્યો.
12.323.9
ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविः ।
मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यति ॥ १२.३२३.९ ॥
પછી બળતા મને ભગવાન રવિએ કહ્યું, 'ક્ષણભર આ દાહ સહન કર; પછી તે શીતળ થશે.'
12.323.10
शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः ।
प्रतिभास्यति ते वेदः सखिलः सोत्तरो द्विज ॥ १२.३२३.१० ॥
મને શીતળ થયેલો જોઈને ભગવાન ભાસ્કર બોલ્યા, 'હે દ્વિજ, તને વેદ તેના ખિલો અને ઉત્તર ભાગો સહિત પ્રકાશિત થશે.'
12.323.11
कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ ।
तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ १२.३२३.११ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તું સંપૂર્ણ શતપથ બ્રાહ્મણનું પ્રવર્તન કરીશ; અને તેના અંતે, અપુનર્ભાવમાં તારી બુદ્ધિ સ્થિર થશે.
12.323.12
प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्साङ्ख्ययोगेप्सितं पदम् ।
एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत ॥ १२.३२३.१२ ॥
તું જે ઇચ્છે છે અને સાંખ્ય-યોગથી ઇચ્છાતું તે પદ પ્રાપ્ત કરીશ. આટલું કહી ભગવાન અસ્તાચલ તરફ વળ્યા.
12.323.13
ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ ।
गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम् ॥ १२.३२३.१३ ॥
ત્યારે સૂર્યદેવનો ઉત્તર સાંભળીને, દેવ ચાલ્યા ગયા પછી, હું આનંદપૂર્વક ઘરે પાછો ફર્યો અને સરસ્વતીનું ધ્યાન ધર્યું.
12.323.14
ततः प्रवृत्ताऽतिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता ।
ओंकारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती ॥ १२.३२३.१४ ॥
ત્યારે મારી દેવી સરસ્વતી, સ્વર અને વ્યંજનોથી અલંકૃત થઈને, ઓંકારને આદિમાં રાખીને, અત્યંત શુભ રીતે પ્રવૃત્ત થઈ.
12.323.15
ततोऽहमर्ध्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम् ।
परं यत्नमवाप्यैव निषण्णस्तत्परायणः ॥ १२.३२३.१५ ॥
ત્યારે મેં વિધિપૂર્વક સરસ્વતીને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું; પરમ પ્રયત્નથી તેનામાં તત્પર થઈને બેઠો.
12.323.16
ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम् ।
चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह ॥ १२.३२३.१६ ॥
ત્યારે મેં સંપૂર્ણ શતપથ બ્રાહ્મણ, તેના રહસ્ય, સંગ્રહ અને પરિશેષ સહિત અત્યંત આનંદથી રચ્યું.
12.323.17
कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम् ।
विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः ॥ १२.३२३.१७ ॥
અને મેં તે સો ઉત્તમ શિષ્યોને અધ્યયન કરાવ્યું; શિષ્યો સહિત મહાત્મા મામાને અપ્રિય થાય તે માટે.
12.323.18
ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः ।
व्यस्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः ॥ १२.३२३.१८ ॥
ત્યારે હે મહારાજ, શિષ્યો સહિત મેં, સૂર્ય જેમ કિરણોથી વિખેરે તેમ, આપના મહાત્મા પિતાનો યજ્ઞ વિખેરી નાખ્યો.
12.323.19
मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवान्वसु ।
स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह ॥ १२.३२३.१९ ॥
દેવલ જોતો હોવા છતાં તેણે અડધું ધન છીનવી લીધું; પોતાના વેદની દક્ષિણા માટે, વાદવિવાદમાં મામાએ એમ કર્યું.
12.323.20
सुमन्तुनाऽथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै ।
पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः ॥ १२.३२३.२० ॥
સુમંતુ, પૈલ, જૈમિનિ, તમારા પિતા અને મુનિઓએ ત્યારે મને સંમતિ આપીને સન્માનિત કર્યો.
12.323.21
दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयाऽनघ ।
तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम् ॥ १२.३२३.२१ ॥
હે નિષ્પાપ, મેં સૂર્ય પાસેથી પંદર યજુઃ મેળવ્યા; તેવી જ રીતે રોમહર્ષણ પાસેથી પુરાણ ગ્રહણ થયું.
12.323.22
बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम् ।
सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप ॥ १२.३२३.२२ ॥
હે નરાધિપ, આ બીજને આગળ રાખીને, દેવી સરસ્વતીને પણ, અને સૂર્યના પ્રભાવથી હું પ્રવૃત્ત થયો.
12.323.23
कर्तुं शतपथं चेदमपूर्वं च कृतं मया ।
यथाभिलपितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम् ॥ १२.३२३.२३ ॥
આ શતપથ બ્રાહ્મણની રચના, અને જે પૂર્વે નહોતું તે મેં કર્યું; ઇચ્છિત માર્ગે તે પણ સિદ્ધ થયું.
12.323.24
शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम् ।
सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः ॥ १२.३२३.२४ ॥
શિષ્યોને સંપૂર્ણ, સંગ્રહ સહિત અનુમતિ આપવામાં આવી; બધા શુદ્ધ શિષ્યો અત્યંત હર્ષિત થઈને ગયા.
12.323.25
शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिता ।
प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचितयम् ॥ १२.३२३.२५ ॥
આ પંદર શાખાઓ સૂર્યે બતાવેલી વિદ્યા છે. ઇચ્છા પ્રમાણે સ્થાપી, તે વેદ્યનો વિચાર કર.
12.323.26
किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किंच वेद्यमनुत्तमम् ।
चिन्तयंस्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत ॥ १२.३२३.२६ ॥
અહીં બ્રહ્મસંબંધી અમૃત શું છે? શ્રેષ્ઠ વેદ્ય શું છે? એ જ વિચારતો ત્યાં આવેલા ગંધર્વે મને પૂછ્યું.
12.323.27
विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः ।
चतुर्विशांस्ततोऽपृच्छत्प्रश्नान्वेदस्य पार्थिव ॥ १२.३२३.२७ ॥
ત્યારે, હે રાજન, વેદાંતજ્ઞાનમાં નિપુણ વિશ્વાવસુએ વેદના ચોવીસ પ્રશ્નો પૂછ્યા.
12.323.28
पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तदा ।
तथैव पुरुषव्याघ्र मित्रं वरुणमेव च ॥ १२.३२३.२८ ॥
ત્યારે તેણે પચીસમો પ્રશ્ન, તર્કવિદ્યા વિશે પૂછ્યો. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, એ જ રીતે મિત્ર અને વરુણ વિશે પણ પૂછ્યું.
12.323.29
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञोऽज्ञः कस्तपा अतपास्तथा ।
सूर्यातिसूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च ॥ १२.३२३.२९ ॥
જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાતા અને અજ્ઞ, કોણ તપસ્વી અને કોણ અતપસ્વી, તેમજ 'સૂર્યથી પણ પર સૂર્ય' — વિદ્યા અને અવિદ્યા પણ એ જ રીતે.
12.323.30
वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च ।
अव्ययं चाक्षरं क्षेम्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम् ॥ १२.३२३.३० ॥
હે રાજન, વેદ્ય અને અવેદ્ય, અચળ અને ચળ, અવ્યય અને અક્ષર, કલ્યાણકારી — આ પ્રશ્ન ઉત્તમ છે.
12.323.31
अथोक्तश्च महाराज राजा गन्धर्वसत्तमः ।
पृष्टवानानुपूर्व्येण प्रश्नमर्थवदुत्तमम् ॥ १२.३२३.३१ ॥
ત્યારે હે મહારાજ, ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ રાજાએ કહેવાયા પછી ક્રમશઃ અર્થપૂર્ણ ઉત્તમ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
12.323.32
मुहूर्तमुष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तये ।
बाढमित्येव कृत्वा स तूर्ष्णीं गन्धर्व आस्थितः ॥ १२.३२३.३२ ॥
"મને આ વિષે વિચાર કરું ત્યાં સુધી એક ક્ષણ રહેવા દો." "બહુ સારું" એમ કહીને તે ગંધર્વ મૌન રહ્યો.
12.323.33
ततोऽनुचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम् ।
मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो धृतमिवोद्धृतः ॥ १२.३२३.३३ ॥
પછી મેં મનથી ફરી દેવી સરસ્વતીનું ધ્યાન ધર્યું; ત્યારે મારો તે પ્રશ્ન દહીંમાંથી ઘી કાઢ્યું હોય તેમ ઉદ્ધૃત થયો.
12.323.34
तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव ।
मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम् ॥ १२.३२३.३४ ॥
હે પાર્થિવ, ત્યાં ઉપનિષદ અને શેષને હું મનથી મથું છું; હે તાત, પરમ આન્વીક્ષિકી જોઈને.
12.323.35
चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा सांपरायिकी ।
उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशाऽधितिष्ठता ॥ १२.३२३.३५ ॥
હે રાજશાર્દૂલ, આ ચોથી વિદ્યા છે, પરલોક સંબંધી; પચ્ચીસમા તત્ત્વ પર સ્થિત રહીને મેં તને આ કહ્યું.
12.323.36
अथोक्तस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदा ।
श्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं संपृष्टवानिह ॥ १२.३२३.३६ ॥
ત્યારે મારા દ્વારા કહેવાયા પછી, હે રાજન, રાજા વિશ્વાવસુએ કહ્યું: "સાંભળો, તમે અહીં અમને પૂછેલો પ્રશ્ન."
12.323.37
विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि ।
विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्यभयंकरम् ॥ १२.३२३.३७ ॥
હે ગંધર્વેન્દ્ર, તું 'વિશ્વા' અને 'અવિશ્વા' વિશે પૂછે છે. વિશ્વા-અવ્યક્ત પરમ છે એમ જાણવું; તે ભૂત અને ભવિષ્યના સર્વ જીવોને ભયંકર છે.
12.323.38
त्रिगुणं गुणकर्तृत्वाद्विश्वान्यो निष्कलस्तथा ।
विश्वाविश्वेति मिथुनमेवमेवानुदृश्यते ॥ १२.३२३.३८ ॥
ત્રિગુણમય છે; ગુણોનો કર્તા હોવાથી વિશ્વાથી ભિન્ન અને તેમ જ નિષ્કલ છે; વિશ્વા અને અવિશ્વા આ રીતે જોડી તરીકે જોવાય છે.
12.323.39
अव्यक्तं प्रकृतिः प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम् ।
तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा ॥ १२.३२३.३९ ॥
અવ્યક્તને પ્રકૃતિ કહે છે, અને પુરુષ પણ કહે છે; તે નિર્ગુણ છે. તે જ રીતે મિત્રને પુરુષ અને વરુણને પ્રકૃતિ ગણી શકાય.
12.323.40
ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं पुरुषमेव च ।
अज्ञमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञस्तु निष्कल उच्यते ॥ १२.३२३.४० ॥
જ્ઞાનને પ્રકૃતિ કહે છે, અને જ્ઞેય પુરુષ જ છે; અજ્ઞને અવ્યક્ત કહ્યો છે, પરંતુ જ્ઞાતા નિષ્કલ કહેવાય છે.
12.323.41
कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोसौ पुरुष उच्यते ।
तपास्तु प्रकृतिं प्राहुरतपा निष्कलः स्मृतः ॥ १२.३२३.४१ ॥
તપસ્વી કોણ છે, અને અતપસ્વી કોને કહેવામાં આવ્યો છે? તે પુરુષ કોને કહેવાય છે? તપને પ્રકૃતિ કહે છે, અને અતપને નિષ્કલ માનવામાં આવે છે.
12.323.42
सूर्यमव्यक्तमित्युक्तमतिसूर्यस्तु निष्कलः ।
अविद्या प्रोक्तमव्यक्तं विद्या पुरुष उच्यते ॥ १२.३२३.४२ ॥
સૂર્યને અવ્યક્ત કહ્યો છે; પણ અતિસૂર્ય નિષ્કલ છે. અવિદ્યાને અવ્યક્ત કહી છે, અને વિદ્યાને પુરુષ કહેવાય છે.
12.323.43
तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते ।
चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु ॥ १२.३२३.४३ ॥
તેવી જ રીતે અજ્ઞેય તે અવ્યક્ત છે; જ્ઞેય પુરુષ કહેવાય છે. તેં કહેલું 'ચલ અને અચલ' તે પણ મારી પાસેથી સાંભળ.
12.323.44
चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोः ।
अक्षेपसर्गयोः कर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः ॥ १२.३२३.४४ ॥
ચલ પ્રકૃતિને ક્ષેપ અને સર્ગનું કારણ કહે છે; ક્ષેપ અને સર્ગ ન કરનાર કર્તા નિશ્ચલ પુરુષ માનવામાં આવે છે.
12.323.45
अज्ञावुभौ ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावपि ॥ १२.३२३.४५ ॥
બંને અજન્મા, ધ્રુવ અને અક્ષય છે; બંને પણ.
12.323.46
अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः ।
अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम्।
अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते ॥ १२.३२३.४६ ॥
અધ્યાત્મ માર્ગ નક્કી કરનારા કહે છે કે બંને અજ અને નિત્ય છે. અક્ષયતાને કારણે સર્જનમાં અજને અવ્યય કહે છે; અક્ષય પુરુષ કહે છે, કેમ કે તેનો ક્ષય નથી.
12.323.47
गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः ।
एषा तेऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी ॥ १२.३२३.४७ ॥
ગુણોના ક્ષયને કારણે પ્રકૃતિ ક્ષયશીલ છે; કર્તૃત્વને કારણે જ્ઞાનીઓ તેને અક્ષય કહે છે. આ તારી આન્વીક્ષિકી વિદ્યા છે, ચોથી, પરલોકને લગતી.
12.323.48
विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि ।
एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः ॥ १२.३२३.४८ ॥
વિદ્યાયુક્ત ધન બનાવીને, નિત્યકર્મમાં કર્મ દ્વારા; એકાંત દર્શનવાળા સર્વ વેદ, હે વિશ્વાવસુ, સ્મરાયેલા છે.
12.323.49
जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः ।
वेदार्थं ये न जानीते वेद्यं गन्धर्वसत्तम ॥ १२.३२३.४९ ॥
જેમાં આ જન્મે છે અને મરે છે, જેનાથી ચ્યુત થાય છે, જેઓ વેદનો અર્થ જાણતા નથી અને જાણવા યોગ્ય જાણતા નથી — હે ગંધર્વશ્રેષ્ઠ.
12.323.50
साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयते ।
वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः ॥ १२.३२३.५० ॥
અંગ-ઉપાંગ સહિત પાંચે વેદ ભણે, છતાં વેદથી જાણવા યોગ્યને ન જાણે, તો તે કેવળ વેદનો ભાર વહન કરનાર છે.
12.323.51
यो घृतार्थी खराक्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तम ।
विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं न च वै घृतम् ॥ १२.३२३.५१ ॥
ઘીની ઇચ્છાથી જે ગધેડીનું દૂધ વલોવે છે, હે ગંધર્વશ્રેષ્ઠ, તેમાં તે વિષ્ઠા જ જુએ છે; માખણ નહીં, ઘી નહીં.
12.323.52
तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति ।
स केवलं मूढमतिर्वेदभारवहः स्मृतः ॥ १२.३२३.५२ ॥
તેવી જ રીતે, વેદવિદ્યા ધરાવનાર જાણવા યોગ્ય અને ન જાણવા યોગ્યને પામતો નથી; તે કેવળ મૂઢમતિ વેદભારવાહક કહેવાયો છે.
12.323.53
द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना ।
यथाऽस्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः ॥ १२.३२३.५३ ॥
આ બંનેને સદા તેમાં લીન થયેલા અંતરાત્માથી જોવા જોઈએ, જેથી આના જન્મ અને મરણ વારંવાર ન થાય.
12.323.54
अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम् ।
परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः ॥ १२.३२३.५४ ॥
સતત જન્મ-મરણનો વિચાર કરીને, આ ત્રયીનો ત્યાગ કરીને, અહીંના ક્ષયશીલને છોડીને, અક્ષય ધર્મનો આશ્રય લેવો જોઈએ.
12.323.55
यदाऽनुपश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥ १२.३२३.५५ ॥
હે કાશ્યપ, જ્યારે માણસ દિવસેદિવસ એ પરમ તત્ત્વને જુએ છે, ત્યારે તે કેવળ (આત્મસ્થ) બનીને છવ્વીસમા તત્ત્વને જુએ છે.
12.323.56
अन्यश्च शाश्वतो व्यक्तस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थं समनुपश्यन्ति तमेकमिति साधवः ॥ १२.३२३.५६ ॥
એક શાશ્વત, બીજું વ્યક્ત, અને બીજું પચ્ચીસમું તત્ત્વ. તેમાં સ્થિત રહીને સાધુઓ તેને એક જ રૂપે જુએ છે.
12.323.57
तेनैतं नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्योगाः सांख्याश्च परमैषिणः ॥ १२.३२३.५७ ॥
તેથી જન્મ-મૃત્યુના ભયથી, પરમની શોધ કરતા યોગીઓ અને સાંખ્યો એ અચ્યુત પચ્ચીસમા તત્ત્વને આવકારતા નથી.
12.323.58
पञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम ।
तदहं न तथा वेद्मि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.३२३.५८ ॥
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, આપે કહેલું આ પચ્ચીસમું તત્ત્વ હું તેમ જાણતો નથી; તેને આપ જ સમજાવવા યોગ્ય છો.
12.323.59
जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य मया श्रुतम् ।
पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः ॥ १२.३२३.५९ ॥
જૈગીષવ્ય, અસિત, દેવલ, વિપ્રર્ષિ પરાશર અને બુદ્ધિમાન વાર્ષગણ્યનું (મત) મેં સાંભળ્યું છે.
12.323.60
भिक्षोः पञ्चशिखस्यास्य कपिलस्य शुकस्य च ।
गौतमस्याष्टिंषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः ॥ १२.३२३.६० ॥
ભિક્ષુ પંચશિખ, આ કપિલ, શુક, ગૌતમ, અષ્ટિષેણ અને મહાત્મા ગર્ગનું (મત) પણ મેં સાંભળ્યું છે.
12.323.61
नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः ।
सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः ॥ १२.३२३.६१ ॥
નારદ, અસુર, બુદ્ધિમાન પુલસ્ત્ય, પછી સનત્કુમાર અને મહાત્મા શુક્રના (વચનો મેં સાંભળ્યા છે).
12.323.62
कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम् ।
तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः ॥ १२.३२३.६२ ॥
પિતા કશ્યપના (વચનો) મેં પહેલાં જ સાંભળ્યા છે; પછી બુદ્ધિમાન વિશ્વરૂપ રુદ્રના (વચનો).
12.323.63
दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैतेयेभ्यस्ततस्ततः ।
प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत ॥ १२.३२३.६३ ॥
દેવો, પિતૃઓ અને દૈત્યો પાસેથી, પછી પછી—આ સર્વ જાણવા યોગ્ય મેં પ્રાપ્ત કર્યું છે; તે સદા જાણવા યોગ્ય કહેવાય છે.
12.323.64
तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण ।
भवान्प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान् ॥ १२.३२३.६४ ॥
તેથી, હે બ્રાહ્મણ, તમારી બુદ્ધિથી તે સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે; તમે શાસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ, કુશળ અને અતિ બુદ્ધિમાન છો.
12.323.65
न तवाविदितं किंचिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः ।
कथ्यसे देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण ॥ १२.३२३.६५ ॥
તમારાથી કંઈ અજાણ્યું નથી; તમે શ્રુતિના ભંડાર ગણાઓ છો. હે બ્રાહ્મણ, દેવલોકમાં અને પિતૃલોકમાં પણ તમારી ચર્ચા થાય છે.
12.323.66
ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः ।
पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषिता ॥ १२.३२३.६६ ॥
બ્રહ્મલોકમાં ગયેલા મહર્ષિઓ પણ (તમારા વિશે) કહે છે; અને સદા તપનારાઓના સ્વામી આદિત્ય પણ તમારાથી કહેવાયા છે.
12.323.67
साङ्ख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च ।
तथैव योगशास्त्रं च याज्ञवल्क्य विशेषतः ॥ १२.३२३.६७ ॥
હે બ્રાહ્મણ! તેં સાંખ્યજ્ઞાન સંપૂર્ણપણે પ્રાપ્ત કર્યું છે, તેમજ યોગશાસ્ત્ર પણ, વિશેષે કરીને હે યાજ્ઞવલ્ક્ય.
12.323.68
निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम् ।
श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा ॥ १२.३२३.६८ ॥
તું નિઃસંદેહ પ્રબુદ્ધ છે, ચરાચરને જાણે છે. તે જ્ઞાન સાંભળવા હું ઇચ્છું છું, જેમ મલાઈમાંથી ઘી.
12.323.69
कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम ।
जिज्ञासमे च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३२३.६९ ॥
હે ગંધર્વશ્રેષ્ઠ! હું તને સંપૂર્ણને ધારણ કરનાર માનું છું. રાજન્, મને પણ જાણવાની ઇચ્છા છે; જેમ સાંભળ્યું તેમ સમજ.
12.323.70
बुध्यमानो हि प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः ।
न तु बुध्यति गन्धर्वप्रकृतिः पञ्चविंशकम् ॥ १२.३२३.७० ॥
જાણનાર પ્રકૃતિને જાણે છે; પચ્ચીસમો જાણે છે. પરંતુ ગંધર્વ-પ્રકૃતિ પચ્ચીસમાને જાણતી નથી.
12.323.71
अनेन प्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तत् ।
साङ्ख्ययोगार्थतत्त्वज्ञा यथ्नाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३२३.७१ ॥
આ પ્રબોધથી સાંખ્ય-યોગના તત્ત્વજ્ઞો તેને પ્રધાન કહે છે, શ્રુતિના ઉપદેશ પ્રમાણે.
12.323.72
पश्यंस्तथैव चापश्यन्पश्यत्यन्यः सदाऽनघ ।
षड्विंशं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति ॥ १२.३२३.७२ ॥
જોનાર, ન જોનાર; એ જ રીતે બીજો સદા જુએ છે, હે નિષ્પાપ! તે છવ્વીસમાને, પચ્ચીસમાને અને ચોવીસમાને પણ જુએ છે.
12.323.73
न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति ।
पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परतो मम ॥ १२.३२३.७३ ॥
જોનારને જે જુએ છે તે ખરેખર જોતો નથી. જે તેને અનુસરીને જુએ છે તે પોતાને પચીસમો ગણે છે; મારાથી પર બીજો કોઈ નથી.
12.323.74
न चतुर्विशको ग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः ।
मत्स्यो वोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात् ॥ १२.३२३.७४ ॥
જ્ઞાનદૃષ્ટિવાળા મનુષ્યો ચોવીસમાને સ્વીકારતા નથી. માછલી પાણીને અનુસરે છે; પ્રવૃત્તિથી જ પ્રવૃત્તિ ચાલે છે.
12.323.75
यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते ।
स स्नेहात्सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यशः ॥ १२.३२३.७५ ॥
માછલી જે રીતે જાણે છે, તે જ રીતે આ પણ જાણે છે. તે સ્નેહથી, સાથે વસવાટથી અને અભિમાનથી સદા તેમ જ કરે છે.
12.323.76
स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते ।
उन्मज्जति हि कालस्य समत्वेनाभिसंवृतः ॥ १२.३२३.७६ ॥
એકત્વને જાણતો ન હોય ત્યારે તે કાળમાં ડૂબે છે. કાળની સમતાથી ઘેરાઈને તે ફરી ઉપર આવે છે.
12.323.77
यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्वजिः ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥ १२.३२३.७७ ॥
'હું બીજો, આ બીજો' એમ દ્વિજ જ્યારે માને છે, ત્યારે તે એકલો થઈને છવ્વીસમાને જુએ છે.
12.323.78
अन्यश्च राजन्परमस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः ॥ १२.३२३.७८ ॥
હે રાજન્, પરમ બીજું છે, અને પચીસમો પણ બીજો છે. તેમાં સ્થિત રહેવાથી સાધુઓ 'એક જ' એમ જુએ છે.
12.323.79
तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः साङ्ख्याश्च काश्यप।
षड्विंशमनुपश्यन्तः शुचयस्तत्परायणाः ॥ १२.३२३.७९ ॥
તેથી જન્મ-મૃત્યુના ભયથી ડરેલા યોગીઓ અને સાંખ્યો અચ્યુત પચ્ચીસમાની પ્રશંસા કરતા નથી. હે કાશ્યપ, શુચિ અને તેમાં નિષ્ઠ રહેલા લોકો છવ્વીસમાને જુએ છે.
12.323.80
यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ।
तदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति ॥ १२.३२३.८० ॥
તે કેવળ બનીને જ્યારે છવ્વીસમાને જુએ છે, ત્યારે તે સર્વજ્ઞ વિદ્વાન ફરી જન્મ પામતો નથી.
12.323.81
एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ।
बुद्धिश्चोक्ता यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३२३.८१ ॥
આ રીતે, હે નિષ્પાપ, તું હજી જાગ્યો નથી, પણ જાગી રહ્યો છે. શ્રુતિના પ્રમાણથી યથાર્થ બુદ્ધિ મેં તને કહી છે.
12.323.82
पश्यापश्यं यो न पश्येत्क्षेम्यं तत्वं च काश्यप ।
केवलाकेवलं चान्यत्पञ्चविंशं परं च यत् ॥ १२.३२३.८२ ॥
હે કાશ્યપ, જે જોવું અને ન જોવું, ક્ષેમ્ય તત્ત્વ, કેવળ અને અકેવળ, અને પચ્ચીસમું તથા જે પરમ છે તેને જોતો નથી.
12.323.83
तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया विभो ।
सम्यक्क्षेम्यं दैवताद्यं यथावत्।
स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं ।
बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ये ॥ १२.३२३.८३ ॥
હે વિભો, તમે સત્ય અને શુભ એવું આ સરસ રીતે, યથાવત્ કહ્યું — ક્ષેમ્ય, દેવોમાં આદિ. તમારું કલ્યાણ સદા અક્ષય રહો. બુદ્ધિથી સદા બુદ્ધિમાન એવા તમને હું નમસ્કાર કરું છું.
12.323.84
एवमुक्त्वा संप्रयातो दिवं स ।
विभ्राजन्वै श्रीमता दर्शनेन।
दृष्टश्च तुष्ट्या परयाऽभिनन्द्य ।
प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा ॥ १२.३२३.८४ ॥
આમ કહીને તે મહાત્મા શ્રીમાન દર્શનથી તેજસ્વી થઈ સ્વર્ગ તરફ ગયા. પરમ સંતોષ સાથે તેમને જોવામાં આવ્યા અને અભિનંદન અપાયા; તેમણે મારી પ્રદક્ષિણા કરી.
12.323.85
ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च ।
ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्र।
तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै ।
सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै ॥ १२.३२३.८५ ॥
હે નરેન્દ્ર! બ્રહ્મા આદિ, આકાશચારીઓ, પૃથ્વી પર અને નીચે વસનારા સૌ ત્યાં જ એ દર્શન બતાવે છે. જેઓ સમ્યક્ ક્ષેમ્ય માર્ગનો આશ્રય લે છે, તેઓ નિશ્ચય (એ જ દર્શન પામે છે).
12.323.86
साङ्ख्याः सर्वे साङ्ख्यधर्मे रताश्च ।
तद्वद्योगा योगधर्मे रताश्च।
ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्या ।
स्तेषामेतद्दर्शनं ज्ञानदृष्टम् ॥ १२.३२३.८६ ॥
સાંખ્ય ધર્મમાં રત સર્વ સાંખ્યો, એમ જ યોગધર્મમાં રત યોગીઓ, અને મોક્ષની કામના કરતા અન્ય મનુષ્યો — તેમને આ દર્શન જ્ઞાનદૃષ્ટિથી દેખાય છે.
12.323.87
ज्ञानान्मोक्षो जायते राजसिंह ।
नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र।
तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्तेषितव्यं ।
येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः ॥ १२.३२३.८७ ॥
હે રાજસિંહ! જ્ઞાનથી મોક્ષ ઉત્પન્ન થાય છે; અજ્ઞાનથી તે થતો નથી એમ તેઓ કહે છે. હે નરેન્દ્ર! તેથી તત્ત્વતઃ જ્ઞાનની શોધ કરવી જોઈએ, જેના વડે માણસ પોતાને જન્મ-મૃત્યુથી મુક્ત કરે.
12.323.88
प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा ।
वैश्याच्छ्रद्रादपि नीचादभीक्ष्णम्।
श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं ।
न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम् ॥ १२.३२३.८८ ॥
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર કે નીચ વ્યક્તિ પાસેથી પણ જ્ઞાન મેળવીને શ્રદ્ધાવાને સદા શ્રદ્ધા રાખવી; શ્રદ્ધાવાનમાં જન્મ અને મૃત્યુ પ્રવેશ કરતાં નથી.
12.323.89
सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम् ॥ १२.३२३.८९ ॥
આ બધું, સમસ્ત વિશ્વ બ્રહ્મ જ છે.
12.323.90
ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः संप्रसूता ।
बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः संप्रसूताः।
नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः ।
सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः ॥ १२.३२३.९० ॥
બ્રહ્માના મુખમાંથી બ્રાહ્મણ, બાહુઓમાંથી ક્ષત્રિય, નાભિમાંથી વૈશ્ય અને ચરણોમાંથી શૂદ્ર ઉત્પન્ન થયા; સર્વ વર્ણોને આ રીતે જ સમજવા જોઈએ, અન્યથા નહીં.
12.323.91
अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते ।
तांतां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम्।
तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते ।
घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम् ॥ १२.३२३.९१ ॥
અજ્ઞાનથી જીવો દરેક કર્મયોનિને પ્રાપ્ત થાય છે; હે રાજન્, જેમ તેઓ નાશને પામે છે, તેમ જ્ઞાનહીન વર્ણો પતિત થાય છે. ઘોર અજ્ઞાનથી પ્રાકૃત યોનિઓનું જાળ રચાય છે.
12.323.92
तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं ।
सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया ते।
तत्स्थो ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो य ।
स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्नरेन्द्र ॥ १२.३२३.९२ ॥
તેથી જ્ઞાનને ચારેબાજુથી શોધવું જોઈએ. આ સર્વત્ર સ્થિત છે એમ મેં તમને કહ્યું છે. જે તેમાં સ્થિત છે તે બ્રહ્મ છે; તેમાં સ્થિર રહેનાર અન્ય વ્યક્તિને, હે નરેન્દ્ર, સદા મોક્ષ મળે છે એમ કહેવાય છે.
12.323.93
यत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं ।
याथातथ्यं तद्विशोको भजस्व।
राजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं ।
सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति ते त्वस्तु नित्यम् ॥ १२.३२३.९३ ॥
તેં જે પૂછ્યું તે મેં ઉપદેશ્યું. તેનું યથાર્થ સ્વરૂપ જાણીને શોકરહિત થા. હે રાજન, આ વિષયના પારને પામ. સારી રીતે કહેવાયું; તારું સદા કલ્યાણ થાઓ.
12.323.94
स एवमनुशिष्टस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता ।
प्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा ॥ १२.३२३.९४ ॥
બુદ્ધિમાન યાજ્ઞવલ્ક્ય દ્વારા આ રીતે ઉપદેશ પામીને મિથિલાના અધિપતિ એ રાજા ત્યારે પ્રસન્ન થયા.
12.323.95
गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणम् ।
दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित् ॥ १२.३२३.९५ ॥
તે મુનિશ્રેષ્ઠ ગયા પછી અને પ્રદક્ષિણા થઈ ગયા પછી, મોક્ષને જાણનારા રાજા દૈવરાત ત્યાં બેઠા હતા.
12.323.96
गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव च ।
रत्नाञ्जलिमथैकैकं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥ १२.३२३.९६ ॥
તેણે દસ કરોડ ગાયો અને એ જ રીતે સોનું દાન કરાવ્યું; પછી બ્રાહ્મણોને એક-એકને રત્નાંજલિ આપી.
12.323.97
वेदहराज्यं च तदा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै ।
यतिधर्ममुपास्यंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः ॥ १२.३२३.९७ ॥
ત્યારે પોતાના પુત્રને વેદહર રાજ્ય પર પ્રતિષ્ઠિત કરીને, યતિધર્મનું પાલન કરતાં મિથિલાધિપતિ રહેવા લાગ્યા.
12.323.98
साङ्ख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः ।
धर्माधर्मं च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन् ॥ १२.३२३.९८ ॥
સાંખ્યજ્ઞાન અને યોગશાસ્ત્રનો સંપૂર્ણ અભ્યાસ કરતાં, હે રાજેન્દ્ર, ધર્મ-અધર્મના લૌકિક ભેદની નિંદા કરતાં.
12.323.99
अनन्त इति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च ।
धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च ॥ १२.३२३.९९ ॥
તેણે તેને અનંત માનીને સદા કેવળ તેને જ જોયો, અને ધર્મ-અધર્મ, પુણ્ય-પાપ તથા સત્ય-અસત્યને પણ એ જ રીતે જોયાં.
12.323.100
जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत् ।
ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप ॥ १२.३२३.१०० ॥
હે રાજેન્દ્ર, જન્મ અને મૃત્યુને તેણે પ્રાકૃત માન્યાં; 'આ અવ્યક્ત બ્રહ્મનું કર્મ છે' એમ, હે નરાધિપ, તે સદા વિચારતો.
12.323.101
पश्यन्ति योगाः साङ्ख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः ।
इष्टानिष्टविमुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम् ॥ १२.३२३.१०१ ॥
યોગીઓ અને સાંખ્યો પોતપોતાનાં શાસ્ત્રોમાં કહેલાં લક્ષણોથી તેને જુએ છે; ઇષ્ટ-અનિષ્ટથી મુક્ત તે બ્રહ્મ પરાત્પર રૂપે સ્થિત છે.
12.323.102
नित्यं तदाहुर्विद्वांसः शुचि तस्माच्छुचिर्भव ।
दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते ॥ १२.३२३.१०२ ॥
વિદ્વાનો તેને સદા શુચિ કહે છે; તેથી તું શુચિ થા. જે અપાય છે, જે પ્રાપ્ત થાય છે, જે દાન કરાયું અને જેને અનુમતિ અપાય છે (તે સર્વ તેનું જ).
12.323.103
अव्यक्तेनेति तच्चिन्त्यमन्यथा मा विचन्तय ।
ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह।
ददात्यव्यक्त इत्येतत्प्रतिगृह्णाति यच्च वै ॥ १२.३२३.१०३ ॥
'અવ્યક્ત દ્વારા' એમ તેનો વિચાર કરવો; બીજી રીતે વિચારીશ નહીં. હે નરશ્રેષ્ઠ, તે આપે છે અને ગ્રહણ કરે છે; 'અવ્યક્ત આપે છે' અને 'જે ગ્રહણ કરે છે' એ જ (સત્ય છે).
12.323.104
आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्तस्मात्परो भवेत् ।
एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय ॥ १२.३२३.१०४ ॥
આત્મા જ આત્માનો એકમાત્ર (આધાર) છે; તેનાથી શ્રેષ્ઠ બીજો કોણ હોઈ શકે? એ રીતે સતત માન; બીજી રીતે વિચારીશ નહીં.
12.323.105
यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः ।
तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्या विपश्चिता ॥ १२.३२३.१०५ ॥
જેણે અવ્યક્ત, સગુણ અને નિર્ગુણને જાણ્યાં નથી, તે વિદ્વાને તીર્થો અને યજ્ઞોનું સેવન કરવું જોઈએ.
12.323.106
न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन ।
लभतेऽव्यक्तिकं स्थानं ज्ञात्वाऽव्यक्तं महीयते ॥ १२.३२३.१०६ ॥
હે કુરુનંદન, સ્વાધ્યાય, તપ કે યજ્ઞોથી અવ્યક્ત સ્થાન મળતું નથી; અવ્યક્તને જાણીને જ તે પૂજાય છે.
12.323.107
तथैव महतः स्थानमाहंकारिकमेव च ।
अहंकारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात् ॥ १२.३२३.१०७ ॥
એ જ રીતે મહતનું સ્થાન અને અહંકારસંબંધી સ્થાન છે; અહંકારથી પર રહેલાં સ્થાનો પણ મેળવી શકાય.
12.323.108
ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं सदसच्च यत् ॥ १२.३२३.१०८ ॥
જેઓ શાસ્ત્રનિષ્ઠ છે તેઓ અવ્યક્તથી પરના નિત્યને જાણે છે; જન્મ-મૃત્યુ અને સત્-અસત્થી મુક્ત એવાને પણ તેઓ જાણે છે.
12.323.109
एतन्मयाऽऽप्तं जनकात्पुरस्ता ।
त्तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात्।
ज्ञातं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ।
ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः ॥ १२.३२३.१०९ ॥
આ મેં પહેલાં જનક પાસેથી મેળવ્યું; તેમણે પણ યાજ્ઞવલ્ક્ય પાસેથી મેળવ્યું. આ શ્રેષ્ઠ જાણાયું; યજ્ઞો એવા નથી. જ્ઞાનથી દુર્ગમ માર્ગ પાર થાય છે, યજ્ઞોથી નહીં.
12.323.110
दुर्गं जन्म निधनं चापि राज ।
न्न भौतिकं ज्ञानविदो वदन्ति।
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश्च ।
दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ ॥ १२.३२३.११० ॥
હે રાજા, જન્મ-મૃત્યુનો દુર્ગમ માર્ગ… (પાઠ અધૂરો)…; જ્ઞાનીઓ તેને ભૌતિક કહેતા નથી. યજ્ઞ, તપ, નિયમ, વ્રતોથી સ્વર્ગ મેળવીને લોકો પૃથ્વી પર પડે છે.
12.323.111
तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि ।
शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम्।
क्षेत्रं ज्ञात्वा पार्थिव ज्ञानयज्ञ ।
मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि ॥ १२.३२३.१११ ॥
તેથી તે પરમ, મહાન, શુચિ, શિવ, મોક્ષદાયક, નિર્મળ અને પવિત્ર તત્ત્વની ઉપાસના કર. હે રાજન, ક્ષેત્રને જાણીને જ્ઞાનયજ્ઞ દ્વારા તેની ઉપાસના કરવાથી તું તત્ત્વને પામીને ઋષિ થઈશ.
12.323.112
युदुपनिषदमुपाकरोत्तथाऽसौ ।
जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः।
यदुपगणितशाश्वताव्ययं त ।
च्छुभममृतत्वमशोकमर्च्छति ॥ १२.३२३.११२ ॥
પૂર્વે જનક રાજાને યાજ્ઞવલ્ક્યે જે ઉપનિષદ કહ્યું હતું, શાશ્વત અને અવ્યય ગણાયેલું તે પ્રાપ્ત કરનાર તે શુભ, અમૃતત્વ અને શોકરહિત સ્થિતિ પામે છે.