महाभारत · अध्याय 12.323
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.323.1
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप ॥ १२.३२३.१ ॥
अव्यक्तात स्थित असलेल्या त्या परम तत्त्वाविषयी, हे नराधिपा, तुम्ही मला विचारले आहे. हे राजा, हा परम गुह्य प्रश्न लक्षपूर्वक ऐका.
12.323.2
यथार्षेणेह विधिना चरताऽवमतेन ह ।
मयाऽऽदित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप ॥ १२.३२३.२ ॥
हे मिथिलाधिपा, येथे ऋषिविधीप्रमाणे आचरण करीत, अपमानित असूनही, मी आदित्याकडून यजुर्मंत्र प्राप्त केले.
12.323.3
महता तपसा देवस्तपिष्णुः सेवितो मया ।
प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदाऽनघ ॥ १२.३२३.३ ॥
महान तपाने मी तेजस्वी देवाची सेवा केली; तेव्हा प्रसन्न झालेल्या सर्वव्यापी सूर्याने मला सांगितले, हे निष्पाप.
12.323.4
वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम् ।
तं ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः ॥ १२.३२३.४ ॥
हे ब्राह्मण ऋषी, तुला इष्ट असलेला, अत्यंत दुर्लभ वर निवड; प्रसन्न मनाने मी तो तुला देईन, कारण माझी कृपा खरोखर दुर्लभ आहे.
12.323.5
ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतांवरः ।
यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम् ॥ १२.३२३.५ ॥
मग्न मस्तक नमवून, तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा त्याला मी म्हणालो: "यजुर्मंत्र अद्याप उपयोगात आलेले नाहीत; मला ते लवकर जाणून घ्यायचे आहेत."
12.323.6
ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज ।
सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति ॥ १२.३२३.६ ॥
तेव्हा भगवान मला म्हणाले: "हे द्विजा, मी तुला ते देईन; येथे वाणीरूप सरस्वती तुझ्या शरीरात प्रवेश करेल."
12.323.7
ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु ।
विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥ १२.३२३.७ ॥
तेव्हा भगवान मला म्हणाले, 'तुझे मुख उघड.' माझे मुख उघडताच सरस्वती त्यात प्रविष्ट झाली.
12.323.8
ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदाऽनघ ।
अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः ॥ १२.३२३.८ ॥
तेव्हा जळत असलेला मी, हे निष्पाप, अज्ञानामुळे आणि महात्मा सूर्याच्या रोषामुळे पाण्यात शिरलो.
12.323.9
ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविः ।
मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यति ॥ १२.३२३.९ ॥
तेव्हा जळणाऱ्या मला भगवान रवी म्हणाले, 'क्षणभर हा दाह सहन कर; मग तो शीतल होईल.'
12.323.10
शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः ।
प्रतिभास्यति ते वेदः सखिलः सोत्तरो द्विज ॥ १२.३२३.१० ॥
मी शीतल झालो हे पाहून भगवान भास्कर म्हणाले, 'हे द्विजा, तुला वेद आपल्या खिलांसह व उत्तरांसह प्रकट होईल.'
12.323.11
कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ ।
तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ १२.३२३.११ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, तू संपूर्ण शतपथ ब्राह्मण प्रवर्तित करशील; आणि त्याच्या अंती अपुनर्भावात तुझी बुद्धी स्थिर होईल.
12.323.12
प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्साङ्ख्ययोगेप्सितं पदम् ।
एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत ॥ १२.३२३.१२ ॥
तू इच्छिलेले आणि सांख्य-योगाने इच्छिले जाणारे ते पद प्राप्त करशील. एवढे बोलून भगवान अस्ताचलाकडे वळले.
12.323.13
ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ ।
गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम् ॥ १२.३२३.१३ ॥
नंतर सूर्यदेवाचे उत्तर ऐकून, देव निघून गेल्यावर, मी आनंदाने घरी परत येऊन सरस्वतीचे चिंतन केले.
12.323.14
ततः प्रवृत्ताऽतिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता ।
ओंकारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती ॥ १२.३२३.१४ ॥
नंतर माझी देवी सरस्वती, स्वर व व्यंजनांनी अलंकृत होऊन, ओंकाराला प्रथम स्थान देऊन, अत्यंत शुभरीतीने प्रकट झाली.
12.323.15
ततोऽहमर्ध्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम् ।
परं यत्नमवाप्यैव निषण्णस्तत्परायणः ॥ १२.३२३.१५ ॥
नंतर मी विधिपूर्वक सरस्वतीला अर्घ्य अर्पण केले; परम प्रयत्नाने तिच्यातच तत्पर होऊन बसलो.
12.323.16
ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम् ।
चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह ॥ १२.३२३.१६ ॥
नंतर मी संपूर्ण शतपथ ब्राह्मण, त्यातील रहस्यांसह, संग्रहासह आणि परिशेषासह परम हर्षाने रचले.
12.323.17
कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम् ।
विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः ॥ १२.३२३.१७ ॥
आणि मी त्या शंभर उत्तम शिष्यांना अध्ययन दिले; शिष्यांसह महात्मा मामांना अप्रिय व्हावे म्हणून.
12.323.18
ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः ।
व्यस्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः ॥ १२.३२३.१८ ॥
नंतर हे महाराज, शिष्यांसह मी, सूर्य जसे किरणांनी विखुरतो तसा, आपल्या महात्मा पित्याचा यज्ञ विस्कळीत केला.
12.323.19
मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवान्वसु ।
स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह ॥ १२.३२३.१९ ॥
देवल पाहत असतानाच त्याने अर्धे धन हिरावून घेतले; आपल्या वेदाच्या दक्षिणेसाठी, वादात मामाने असे केले.
12.323.20
सुमन्तुनाऽथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै ।
पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः ॥ १२.३२३.२० ॥
सुमंतु, पैल, जैमिनी, तुमचे वडील आणि मुनींनी तेव्हा माझा सन्मान करून संमती दिली.
12.323.21
दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयाऽनघ ।
तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम् ॥ १२.३२३.२१ ॥
हे निष्पाप, मी सूर्याकडून पंधरा यजुस्‌ मिळवले; त्याचप्रमाणे रोमहर्षणाकडून पुराण आत्मसात केले.
12.323.22
बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम् ।
सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप ॥ १२.३२३.२२ ॥
हे नराधिपा, हे बीज पुढे ठेवून, देवी सरस्वतीलाही, आणि सूर्याच्या प्रभावाने मी प्रवृत्त झालो.
12.323.23
कर्तुं शतपथं चेदमपूर्वं च कृतं मया ।
यथाभिलपितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम् ॥ १२.३२३.२३ ॥
हे शतपथ ब्राह्मण रचणे, आणि जे पूर्वी नव्हते ते मी केले; इच्छित मार्गाने तेही पूर्ण झाले.
12.323.24
शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम् ।
सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः ॥ १२.३२३.२४ ॥
शिष्यांना संपूर्ण, संग्रहासह अनुमती दिली; सर्व शुचिर्भूत शिष्य अत्यंत आनंदित होऊन गेले.
12.323.25
शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिता ।
प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचितयम् ॥ १२.३२३.२५ ॥
ही पंधरा शाखा सूर्याने दाखवलेली विद्या आहे. इच्छेनुसार स्थापून त्या वेद्याचा विचार कर.
12.323.26
किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किंच वेद्यमनुत्तमम् ।
चिन्तयंस्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत ॥ १२.३२३.२६ ॥
येथे ब्रह्मविषयक अमृत कोणते? सर्वोत्तम वेद्य कोणते? हेच चिंतन करत तेथे आलेल्या गंधर्वाने मला विचारले.
12.323.27
विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः ।
चतुर्विशांस्ततोऽपृच्छत्प्रश्नान्वेदस्य पार्थिव ॥ १२.३२३.२७ ॥
नंतर, हे राजा, वेदांतज्ञानात निपुण विश्वावसूने वेदाविषयी चोवीस प्रश्न विचारले.
12.323.28
पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तदा ।
तथैव पुरुषव्याघ्र मित्रं वरुणमेव च ॥ १२.३२३.२८ ॥
तेव्हा त्याने पंचविसावा प्रश्न, तर्कविद्येविषयी विचारला. हे पुरुषव्याघ्रा, तसेच मित्र आणि वरुण यांविषयीही विचारले.
12.323.29
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञोऽज्ञः कस्तपा अतपास्तथा ।
सूर्यातिसूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च ॥ १२.३२३.२९ ॥
ज्ञान, ज्ञेय, ज्ञाता आणि अज्ञ, कोण तपस्वी, कोण अतपस्वी, तसेच 'सूर्याच्याही पलीकडील सूर्य' — विद्या आणि अविद्या, त्याचप्रमाणे.
12.323.30
वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च ।
अव्ययं चाक्षरं क्षेम्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम् ॥ १२.३२३.३० ॥
हे राजा, वेद्य आणि अवेद्य, अचल आणि चल, अव्यय आणि अक्षर, कल्याणकारी — हा प्रश्न सर्वोत्तम आहे.
12.323.31
अथोक्तश्च महाराज राजा गन्धर्वसत्तमः ।
पृष्टवानानुपूर्व्येण प्रश्नमर्थवदुत्तमम् ॥ १२.३२३.३१ ॥
तेव्हा हे महाराज, गंधर्वांमध्ये श्रेष्ठ राजाने सांगितले गेल्यावर क्रमाने अर्थपूर्ण उत्तम प्रश्न विचारला.
12.323.32
मुहूर्तमुष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तये ।
बाढमित्येव कृत्वा स तूर्ष्णीं गन्धर्व आस्थितः ॥ १२.३२३.३२ ॥
"मला हे चिंतन करीपर्यंत क्षणभर थांबू द्या." "ठीक आहे" असे म्हणून तो गंधर्व मौन राहिला.
12.323.33
ततोऽनुचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम् ।
मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो धृतमिवोद्धृतः ॥ १२.३२३.३३ ॥
मग मी मनात पुन्हा देवी सरस्वतीचे चिंतन केले; तेव्हा दह्यातून लोणी काढावे तसा माझा तो प्रश्न उद्धृत झाला.
12.323.34
तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव ।
मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम् ॥ १२.३२३.३४ ॥
हे पार्थिवा, तेथे उपनिषद व शेष मी मनाने मंथन करतो; हे तात, परम आन्वीक्षिकी पाहून.
12.323.35
चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा सांपरायिकी ।
उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशाऽधितिष्ठता ॥ १२.३२३.३५ ॥
हे राजश्रेष्ठा, ही चौथी विद्या आहे, परलोकाशी संबंधित; पंचविसाव्या तत्त्वावर स्थित राहून मी तुला हे सांगितले.
12.323.36
अथोक्तस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदा ।
श्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं संपृष्टवानिह ॥ १२.३२३.३६ ॥
तेव्हा माझ्याकडून सांगितले गेल्यावर, हे राजा, विश्वावसू राजा म्हणाला: "ऐका, तुम्ही इथे आम्हाला विचारलेला प्रश्न."
12.323.37
विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि ।
विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्यभयंकरम् ॥ १२.३२३.३७ ॥
हे गंधर्वेंद्रा, तू 'विश्वा' आणि 'अविश्वा' याविषयी विचारत आहेस. विश्वा-अव्यक्त हेच परम आहे असे जाणावे; ते भूत आणि भविष्यातील सर्व प्राण्यांना भयंकर आहे.
12.323.38
त्रिगुणं गुणकर्तृत्वाद्विश्वान्यो निष्कलस्तथा ।
विश्वाविश्वेति मिथुनमेवमेवानुदृश्यते ॥ १२.३२३.३८ ॥
त्रिगुणमय आहे; गुणांचा कर्ता असल्यामुळे विश्वेपेक्षा भिन्न आणि तसाच निष्कल आहे; विश्वा व अविश्वा असे जोडीने पाहिले जातात.
12.323.39
अव्यक्तं प्रकृतिः प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम् ।
तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा ॥ १२.३२३.३९ ॥
अव्यक्ताला प्रकृती म्हणतात आणि पुरुष म्हणतात; ते निर्गुण आहे. तसेच मित्राला पुरुष आणि वरुणाला प्रकृती मानावे.
12.323.40
ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं पुरुषमेव च ।
अज्ञमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञस्तु निष्कल उच्यते ॥ १२.३२३.४० ॥
ज्ञानाला प्रकृती म्हणतात, आणि ज्ञेय तो पुरुष होय; अज्ञ हा अव्यक्त म्हटला आहे, पण ज्ञाता निष्कल म्हटला जातो.
12.323.41
कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोसौ पुरुष उच्यते ।
तपास्तु प्रकृतिं प्राहुरतपा निष्कलः स्मृतः ॥ १२.३२३.४१ ॥
तपस्वी कोण, आणि अतपस्वी कोणाला म्हटले आहे? तो पुरुष कोण म्हटला जातो? तपाला प्रकृती म्हणतात, आणि अतपाला निष्कल मानले जाते.
12.323.42
सूर्यमव्यक्तमित्युक्तमतिसूर्यस्तु निष्कलः ।
अविद्या प्रोक्तमव्यक्तं विद्या पुरुष उच्यते ॥ १२.३२३.४२ ॥
सूर्याला अव्यक्त म्हटले आहे; पण अतिसूर्य निष्कल आहे. अविद्येला अव्यक्त म्हटले आहे, आणि विद्येला पुरुष म्हटले जाते.
12.323.43
तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते ।
चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु ॥ १२.३२३.४३ ॥
त्याचप्रमाणे अज्ञेय तो अव्यक्त; ज्ञेय तो पुरुष असे म्हटले जाते. तू सांगितलेले 'चल आणि अचल' तेही माझ्याकडून ऐक.
12.323.44
चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोः ।
अक्षेपसर्गयोः कर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः ॥ १२.३२३.४४ ॥
चल प्रकृतीला क्षेपण आणि सर्गाचे कारण म्हणतात; क्षेपण व सर्ग न करणारा कर्ता निश्चल पुरुष मानला गेला आहे.
12.323.45
अज्ञावुभौ ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावपि ॥ १२.३२३.४५ ॥
दोघेही अजन्मे, ध्रुव आणि अक्षय आहेत; दोघेही.
12.323.46
अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः ।
अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम्।
अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते ॥ १२.३२३.४६ ॥
अध्यात्मगतीचा निश्चय करणारे म्हणतात की दोघेही अजन्मे आणि नित्य आहेत. अक्षयत्वामुळे उत्पत्तीत अजाला अव्यय म्हणतात; अक्षय पुरुष म्हणतात, कारण त्याचा क्षय नाही.
12.323.47
गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः ।
एषा तेऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी ॥ १२.३२३.४७ ॥
गुणांच्या क्षयामुळे प्रकृती क्षयशील आहे; कर्तृत्वामुळे ज्ञानी तिला अक्षय म्हणतात. ही तुझी आन्वीक्षिकी विद्या आहे, चौथी, परलोकासंबंधी.
12.323.48
विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि ।
एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः ॥ १२.३२३.४८ ॥
विद्येने युक्त धन करून, नित्यकर्मात कर्माने; एकान्तदर्शी सर्व वेद, हे विश्वावसो, स्मृत आहेत.
12.323.49
जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः ।
वेदार्थं ये न जानीते वेद्यं गन्धर्वसत्तम ॥ १२.३२३.४९ ॥
ज्यामध्ये हे जन्मतात व मरतात, ज्यापासून ते च्युत होतात, जे वेदार्थ जाणत नाहीत आणि जे जाणण्यायोग्य आहे ते जाणत नाहीत — हे गंधर्वश्रेष्ठा.
12.323.50
साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयते ।
वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः ॥ १२.३२३.५० ॥
अंग-उपांगांसह पाचही वेद अध्ययन केले तरी जो वेदाने जाणण्यायोग्य जाणत नाही, तो केवळ वेदाचा भार वाहणारा होय.
12.323.51
यो घृतार्थी खराक्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तम ।
विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं न च वै घृतम् ॥ १२.३२३.५१ ॥
जो तूपाच्या इच्छेने गाढवीचे दूध घुसळतो, हे गंधर्वश्रेष्ठा, त्यात त्याला विष्ठाच दिसते; साय नाही, तूपही नाही.
12.323.52
तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति ।
स केवलं मूढमतिर्वेदभारवहः स्मृतः ॥ १२.३२३.५२ ॥
त्याचप्रमाणे वेदविद्या असलेला जाणण्यायोग्य व न जाणण्यायोग्य मिळवत नाही; तो केवळ मूढबुद्धी वेदभार वाहणारा म्हणून स्मरला जातो.
12.323.53
द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना ।
यथाऽस्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः ॥ १२.३२३.५३ ॥
या दोन्हींना नेहमी त्यात तल्लीन अंतरात्म्याने पाहिले पाहिजे, म्हणजे याचे जन्म-मरण पुन्हा पुन्हा होणार नाही.
12.323.54
अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम् ।
परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः ॥ १२.३२३.५४ ॥
सतत जन्म-मरणाचा विचार करून, या त्रयीचा त्याग करून, येथील क्षयशील गोष्टी सोडून अक्षय धर्माचा आश्रय घ्यावा.
12.323.55
यदाऽनुपश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥ १२.३२३.५५ ॥
हे काश्यपा, जेव्हा माणूस दिवसेंदिवस त्या परम तत्त्वाचे दर्शन घेतो, तेव्हा तो केवळ (आत्मस्थ) होऊन सव्विसावे तत्त्व पाहतो.
12.323.56
अन्यश्च शाश्वतो व्यक्तस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थं समनुपश्यन्ति तमेकमिति साधवः ॥ १२.३२३.५६ ॥
एक शाश्वत, दुसरे व्यक्त, आणि आणखी एक पंचविसावे तत्त्व. त्यात स्थिर राहून साधू त्याला एकच म्हणून पाहतात.
12.323.57
तेनैतं नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्योगाः सांख्याश्च परमैषिणः ॥ १२.३२३.५७ ॥
म्हणून जन्ममृत्यूच्या भयाने, परमाचा शोध घेणारे योगी आणि सांख्य त्या अच्युत पंचविसाव्या तत्त्वाचे अभिनंदन करीत नाहीत.
12.323.58
पञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम ।
तदहं न तथा वेद्मि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.३२३.५८ ॥
हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, आपण सांगितलेले हे पंचविसावे तत्त्व मला तसे माहीत नाही; ते आपणच सांगण्यास योग्य आहात.
12.323.59
जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य मया श्रुतम् ।
पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः ॥ १२.३२३.५९ ॥
जैगीषव्य, असित, देवल, विप्रर्षी पराशर आणि बुद्धिमान वार्षगण्य यांचे (मत) मी ऐकले आहे.
12.323.60
भिक्षोः पञ्चशिखस्यास्य कपिलस्य शुकस्य च ।
गौतमस्याष्टिंषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः ॥ १२.३२३.६० ॥
भिक्षू पंचशिख, हे कपिल, शुक, गौतम, अष्टिषेण आणि महात्मा गर्ग यांचे (मतही) मी ऐकले आहे.
12.323.61
नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः ।
सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः ॥ १२.३२३.६१ ॥
नारद, असुर, बुद्धिमान पुलस्त्य, नंतर सनत्कुमार आणि महात्मा शुक्र यांचे (बोल मी ऐकले आहेत).
12.323.62
कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम् ।
तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः ॥ १२.३२३.६२ ॥
पिता कश्यप यांचे (बोल) मी आधीच ऐकले आहेत; नंतर बुद्धिमान विश्वरूप रुद्र यांचे (बोल).
12.323.63
दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैतेयेभ्यस्ततस्ततः ।
प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत ॥ १२.३२३.६३ ॥
देव, पितर आणि दैत्य यांच्याकडून, नंतर नंतर—हे सर्व जाणण्यायोग्य मी मिळवले आहे; ते नेहमी जाणण्यायोग्य असे म्हणतात.
12.323.64
तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण ।
भवान्प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान् ॥ १२.३२३.६४ ॥
म्हणून, हे ब्राह्मणा, आपल्या बुद्धीद्वारे ते ऐकण्याची माझी इच्छा आहे; आपण शास्त्रांत श्रेष्ठ, कुशल आणि अत्यंत बुद्धिमान आहात.
12.323.65
न तवाविदितं किंचिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः ।
कथ्यसे देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण ॥ १२.३२३.६५ ॥
आपणास काहीच अज्ञात नाही; आपण श्रुतीचा निधी मानले जाता. हे ब्राह्मणा, देवलोकात आणि पितृलोकातही आपली चर्चा होते.
12.323.66
ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः ।
पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषिता ॥ १२.३२३.६६ ॥
ब्रह्मलोकात गेलेले महर्षीही (आपल्याबद्दल) सांगतात; आणि सदैव तपणाऱ्यांचा स्वामी आदित्यही आपल्याकडून सांगितला गेला आहे.
12.323.67
साङ्ख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च ।
तथैव योगशास्त्रं च याज्ञवल्क्य विशेषतः ॥ १२.३२३.६७ ॥
हे ब्राह्मणा! तू सांख्यज्ञान पूर्णपणे प्राप्त केले आहेस, तसेच योगशास्त्रही, विशेषतः हे याज्ञवल्क्या.
12.323.68
निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम् ।
श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा ॥ १२.३२३.६८ ॥
तू निःसंदेह प्रबुद्ध आहेस, चराचर जाणत आहेस. ते ज्ञान ऐकण्याची माझी इच्छा आहे, जसे मलईपासून तूप.
12.323.69
कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम ।
जिज्ञासमे च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३२३.६९ ॥
हे गंधर्वश्रेष्ठा! मी तुला संपूर्णाचा धारक मानतो. राजा, मलाही जाणून घ्यायचे आहे; जसे ऐकले तसे समजून घे.
12.323.70
बुध्यमानो हि प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः ।
न तु बुध्यति गन्धर्वप्रकृतिः पञ्चविंशकम् ॥ १२.३२३.७० ॥
जाणणारा प्रकृतीला जाणतो; पंचविसावा जाणतो. पण गंधर्व-प्रकृती पंचविसाव्याला जाणत नाही.
12.323.71
अनेन प्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तत् ।
साङ्ख्ययोगार्थतत्त्वज्ञा यथ्नाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३२३.७१ ॥
या प्रबोधाने सांख्य-योगाचे तत्त्वज्ञ त्याला प्रधान म्हणतात, श्रुतीच्या उपदेशाप्रमाणे.
12.323.72
पश्यंस्तथैव चापश्यन्पश्यत्यन्यः सदाऽनघ ।
षड्विंशं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति ॥ १२.३२३.७२ ॥
पाहणारा, न पाहणारा; तसाच दुसरा नेहमी पाहतो, हे निष्पापा! तो सव्विसाव्याला, पंचविसाव्याला आणि चोविसाव्यालाही पाहतो.
12.323.73
न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति ।
पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परतो मम ॥ १२.३२३.७३ ॥
जो पाहणाऱ्याला पाहतो, तो खरोखर पाहत नाही. जो याचा अनुभव घेऊन पाहतो, तो स्वतःला पंचविसावा मानतो; माझ्यापलीकडे दुसरा कोणी नाही.
12.323.74
न चतुर्विशको ग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः ।
मत्स्यो वोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात् ॥ १२.३२३.७४ ॥
ज्ञानदृष्टी असलेले लोक चोविसाव्याला स्वीकारत नाहीत. मासा पाण्याच्या मागे जातो; प्रवृत्तीतूनच प्रवृत्ती चालते.
12.323.75
यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते ।
स स्नेहात्सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यशः ॥ १२.३२३.७५ ॥
मासा जसे जाणतो, तसाच हाही जाणतो. तो स्नेहाने, सहवासाने आणि अभिमानाने सदैव तसेच करतो.
12.323.76
स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते ।
उन्मज्जति हि कालस्य समत्वेनाभिसंवृतः ॥ १२.३२३.७६ ॥
एकत्व न जाणल्यावर तो कालात बुडतो. कालाच्या समतेने वेढलेला तो पुन्हा वर येतो.
12.323.77
यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्वजिः ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥ १२.३२३.७७ ॥
'मी वेगळा, हा वेगळा' असे द्विज जेव्हा मानतो, तेव्हा तो एकाकी होऊन सव्विसावा पाहतो.
12.323.78
अन्यश्च राजन्परमस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः ॥ १२.३२३.७८ ॥
हे राजा, परम वेगळे, आणि पंचविसावाही वेगळा. त्यात स्थिर राहिल्याने साधू 'एकच' असे पाहतात.
12.323.79
तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः साङ्ख्याश्च काश्यप।
षड्विंशमनुपश्यन्तः शुचयस्तत्परायणाः ॥ १२.३२३.७९ ॥
म्हणूनच जन्ममृत्यूच्या भयाने भ्यालेले योगी आणि सांख्य अच्युत पंचविसाव्याचे अभिनंदन करत नाहीत. हे काश्यपा, शुचिर्भूत आणि त्यात निष्ठ असलेले छब्बिसाव्याचे अवलोकन करतात.
12.323.80
यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ।
तदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति ॥ १२.३२३.८० ॥
तो केवळ होऊन जेव्हा छब्बिसाव्याचे अवलोकन करतो, तेव्हा तो सर्वज्ञ विद्वान पुन्हा जन्म घेत नाही.
12.323.81
एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ।
बुद्धिश्चोक्ता यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३२३.८१ ॥
अशा प्रकारे, हे निष्पापा, तू अद्याप जागृत झाला नाहीस, पण जागृत होत आहेस. श्रुतीच्या प्रमाणाने यथार्थ बुद्धी मी तुला सांगितली आहे.
12.323.82
पश्यापश्यं यो न पश्येत्क्षेम्यं तत्वं च काश्यप ।
केवलाकेवलं चान्यत्पञ्चविंशं परं च यत् ॥ १२.३२३.८२ ॥
हे काश्यपा, जो पाहणे आणि न पाहणे, क्षेम्य तत्त्व, केवळ आणि अकेवळ, तसेच पंचविसावे आणि जे परम आहे ते पाहत नाही.
12.323.83
तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया विभो ।
सम्यक्क्षेम्यं दैवताद्यं यथावत्।
स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं ।
बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ये ॥ १२.३२३.८३ ॥
हे विभो, तू सत्य आणि शुभ असे हे यथार्थपणे नीट सांगितलेस — क्षेम्य, देवतांमध्ये आदि. तुला कल्याण सदैव अक्षय राहो. बुद्धीने सदा बुद्धिमान अशा तुला मी नमस्कार करतो.
12.323.84
एवमुक्त्वा संप्रयातो दिवं स ।
विभ्राजन्वै श्रीमता दर्शनेन।
दृष्टश्च तुष्ट्या परयाऽभिनन्द्य ।
प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा ॥ १२.३२३.८४ ॥
असे बोलून ते महात्मा श्रीमान दर्शनाने तेजस्वी होऊन स्वर्गाकडे निघून गेले. परम संतोषाने त्यांचे दर्शन झाले व अभिनंदन केले गेले; त्यांनी माझी प्रदक्षिणा केली.
12.323.85
ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च ।
ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्र।
तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै ।
सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै ॥ १२.३२३.८५ ॥
हे नरेंद्रा! ब्रह्मा आदी, आकाशात संचार करणारे, पृथ्वीवर व खाली राहणारे सर्व तेथेच ते दर्शन दाखवतात. जे सम्यक् क्षेम्य मार्गाचा आश्रय घेतात, तेही खात्रीने (तेच दर्शन मिळवतात).
12.323.86
साङ्ख्याः सर्वे साङ्ख्यधर्मे रताश्च ।
तद्वद्योगा योगधर्मे रताश्च।
ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्या ।
स्तेषामेतद्दर्शनं ज्ञानदृष्टम् ॥ १२.३२३.८६ ॥
सांख्यधर्मात रमलेले सर्व सांख्य, तसेच योगधर्मात रमलेले योगी, आणि मोक्षाची इच्छा असणारे इतर मनुष्य — त्यांना हे दर्शन ज्ञानदृष्टीने प्राप्त होते.
12.323.87
ज्ञानान्मोक्षो जायते राजसिंह ।
नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र।
तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्तेषितव्यं ।
येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः ॥ १२.३२३.८७ ॥
हे राजसिंहा! ज्ञानातून मोक्ष उत्पन्न होतो; अज्ञानातून तो होत नाही असे ते म्हणतात. हे नरेंद्रा! म्हणून तत्त्वतः ज्ञानाचा शोध घ्यावा, ज्याद्वारे माणूस स्वतःला जन्म-मृत्यूपासून मुक्त करतो.
12.323.88
प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा ।
वैश्याच्छ्रद्रादपि नीचादभीक्ष्णम्।
श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं ।
न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम् ॥ १२.३२३.८८ ॥
ब्राह्मणाकडून, क्षत्रियाकडून, वैश्याकडून, शूद्राकडून किंवा नीच माणसाकडूनही ज्ञान मिळवून श्रद्धावानाने नेहमी श्रद्धा ठेवावी; श्रद्धावानात जन्म आणि मृत्यू प्रवेश करत नाहीत.
12.323.89
सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम् ॥ १२.३२३.८९ ॥
हे सर्व, संपूर्ण विश्व हेच ब्रह्म आहे.
12.323.90
ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः संप्रसूता ।
बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः संप्रसूताः।
नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः ।
सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः ॥ १२.३२३.९० ॥
ब्रह्मदेवाच्या मुखातून ब्राह्मण, बाहूंतून क्षत्रिय, नाभीतून वैश्य आणि पायांतून शूद्रही उत्पन्न झाले; सर्व वर्ण असेच समजले पाहिजेत, अन्यथा नव्हे.
12.323.91
अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते ।
तांतां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम्।
तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते ।
घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम् ॥ १२.३२३.९१ ॥
अज्ञानामुळे जीव प्रत्येक कर्मयोनीला प्राप्त होतात; हे राजा, ते जसे नाशाला जातात, तसेच ज्ञानहीन वर्णही पतित होतात. भयंकर अज्ञानातून प्राकृत योनींचे जाळे निर्माण होते.
12.323.92
तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं ।
सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया ते।
तत्स्थो ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो य ।
स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्नरेन्द्र ॥ १२.३२३.९२ ॥
म्हणून ज्ञानाचा सर्व बाजूंनी शोध घ्यावा. हे सर्वत्र स्थित आहे असे मी तुला सांगितले आहे. जो त्यात स्थित आहे तो ब्रह्म आहे, आणि त्यात स्थिर उभा राहणाऱ्या दुसऱ्याला, हे नरेंद्रा, नेहमी मोक्ष मिळतो असे म्हणतात.
12.323.93
यत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं ।
याथातथ्यं तद्विशोको भजस्व।
राजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं ।
सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति ते त्वस्तु नित्यम् ॥ १२.३२३.९३ ॥
तू विचारलेले मी उपदेशिले. त्याचे यथार्थ स्वरूप जाणून शोकरहित हो. हे राजा, या विषयाच्या पैलतीरास जा. चांगले सांगितले; तुझे सदैव कल्याण होवो.
12.323.94
स एवमनुशिष्टस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता ।
प्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा ॥ १२.३२३.९४ ॥
बुद्धिमान याज्ञवल्क्यांनी असा उपदेश केल्यावर मिथिलेचा तो राजा तेव्हा आनंदित झाला.
12.323.95
गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणम् ।
दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित् ॥ १२.३२३.९५ ॥
ते मुनिश्रेष्ठ गेल्यावर आणि प्रदक्षिणा झाल्यावर, मोक्षाला जाणणारा नरपती दैवरात तेथे बसलेला होता.
12.323.96
गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव च ।
रत्नाञ्जलिमथैकैकं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥ १२.३२३.९६ ॥
त्याने दहा कोटी गायी आणि तसेच सोने दान करविले; मग ब्राह्मणांना प्रत्येकाला एकेक रत्नांजली दिली.
12.323.97
वेदहराज्यं च तदा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै ।
यतिधर्ममुपास्यंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः ॥ १२.३२३.९७ ॥
तेव्हा आपल्या पुत्राला वेदहर राज्यावर प्रतिष्ठित करून यतिधर्माचे पालन करीत मिथिलेचा अधिपती राहू लागला.
12.323.98
साङ्ख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः ।
धर्माधर्मं च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन् ॥ १२.३२३.९८ ॥
सांख्यज्ञान आणि योगशास्त्र पूर्णपणे अभ्यासत, हे राजेंद्रा, धर्म-अधर्माच्या लौकिक भेदाची निंदा करीत.
12.323.99
अनन्त इति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च ।
धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च ॥ १२.३२३.९९ ॥
त्याने त्याला अनंत मानून सदैव केवळच पाहिले, आणि धर्म-अधर्म, पुण्य-पाप व सत्य-असत्य यांकडेही तसेच पाहिले.
12.323.100
जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत् ।
ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप ॥ १२.३२३.१०० ॥
हे राजेंद्रा, जन्म व मृत्यू हे प्राकृत आहेत असे त्याने मानले; 'हे अव्यक्त ब्रह्माचे कर्म आहे' असे हे नराधिपा, तो सदैव चिंतन करीत असे.
12.323.101
पश्यन्ति योगाः साङ्ख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः ।
इष्टानिष्टविमुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम् ॥ १२.३२३.१०१ ॥
योगी व सांख्य आपापल्या शास्त्रांत सांगितलेल्या लक्षणांनी त्याला पाहतात; इष्ट-अनिष्टापासून मुक्त असे ते ब्रह्म परात्पर रूपाने स्थित आहे.
12.323.102
नित्यं तदाहुर्विद्वांसः शुचि तस्माच्छुचिर्भव ।
दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते ॥ १२.३२३.१०२ ॥
विद्वान त्याला सदा शुचि म्हणतात; म्हणून तू शुचि हो. जे दिले जाते, जे प्राप्त होते, जे दिले गेले आणि ज्याला संमती दिली जाते (ते सर्व त्याचेच).
12.323.103
अव्यक्तेनेति तच्चिन्त्यमन्यथा मा विचन्तय ।
ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह।
ददात्यव्यक्त इत्येतत्प्रतिगृह्णाति यच्च वै ॥ १२.३२३.१०३ ॥
'अव्यक्ताने' असा त्याचा विचार करावा; दुसऱ्या प्रकारे विचार करू नको. हे नरश्रेष्ठा, तो देतो आणि घेतो; 'अव्यक्त देते' आणि 'घेते' हेच (सत्य).
12.323.104
आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्तस्मात्परो भवेत् ।
एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय ॥ १२.३२३.१०४ ॥
आत्माच आत्म्याचा एकमेव आधार आहे; त्याहून श्रेष्ठ दुसरा कोण असू शकेल? असाच सदैव विचार कर, अन्यथा विचार करू नको.
12.323.105
यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः ।
तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्या विपश्चिता ॥ १२.३२३.१०५ ॥
ज्याला अव्यक्त, सगुण आणि निर्गुण माहीत नाही, त्या विद्वानाने तीर्थे आणि यज्ञ यांचे सेवन करावे.
12.323.106
न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन ।
लभतेऽव्यक्तिकं स्थानं ज्ञात्वाऽव्यक्तं महीयते ॥ १२.३२३.१०६ ॥
हे कुरुनंदना, स्वाध्याय, तप किंवा यज्ञांनी अव्यक्त स्थान मिळत नाही; अव्यक्त जाणूनच तो पूजला जातो.
12.323.107
तथैव महतः स्थानमाहंकारिकमेव च ।
अहंकारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात् ॥ १२.३२३.१०७ ॥
तसेच महत्तत्त्वाचे आणि अहंकारसंबंधी स्थान आहे; अहंकारापलीकडील स्थानेही मिळवता येतात.
12.323.108
ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं सदसच्च यत् ॥ १२.३२३.१०८ ॥
जे शास्त्रनिष्ठ अव्यक्ताच्या पलीकडील नित्याला जाणतात; जन्म-मृत्यूपासून मुक्त आणि सत्-असत्पासूनही मुक्त असलेले त्यांना कळते.
12.323.109
एतन्मयाऽऽप्तं जनकात्पुरस्ता ।
त्तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात्।
ज्ञातं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ।
ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः ॥ १२.३२३.१०९ ॥
हे मी पूर्वी जनकाकडून मिळवले; त्यानेही याज्ञवल्क्याकडून मिळवले. हे श्रेष्ठ आहे असे कळले; यज्ञ तसे नाहीत. ज्ञानाने दुर्गम मार्ग पार होतो, यज्ञांनी नव्हे.
12.323.110
दुर्गं जन्म निधनं चापि राज ।
न्न भौतिकं ज्ञानविदो वदन्ति।
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश्च ।
दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ ॥ १२.३२३.११० ॥
हे राजा, जन्ममृत्यूचा दुर्गम मार्ग… (मजकूर अपूर्ण)…; ज्ञानी याला भौतिक म्हणत नाहीत. यज्ञ, तप, नियम, व्रते यांनी स्वर्ग गाठलेले लोक पृथ्वीवर पडतात.
12.323.111
तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि ।
शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम्।
क्षेत्रं ज्ञात्वा पार्थिव ज्ञानयज्ञ ।
मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि ॥ १२.३२३.१११ ॥
म्हणून त्या परम, महान, शुचि, शिव, मोक्षदायी, निर्मल आणि पवित्र तत्त्वाची उपासना कर. हे राजा, क्षेत्र जाणून ज्ञानयज्ञाने त्याची उपासना केलीस तर तू तत्त्व प्राप्त करून ऋषी होशील.
12.323.112
युदुपनिषदमुपाकरोत्तथाऽसौ ।
जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः।
यदुपगणितशाश्वताव्ययं त ।
च्छुभममृतत्वमशोकमर्च्छति ॥ १२.३२३.११२ ॥
पूर्वी जनक राजाला याज्ञवल्क्यांनी जी उपनिषद सांगितली, ती शाश्वत व अव्यय मानलेले तत्त्व जो प्राप्त करतो, तो त्या शुभ, अमृतत्व आणि शोकरहित स्थितीला पोहोचतो.