ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.323
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.323.1
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप ॥ १२.३२३.१ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਬਾਰੇ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਪਰਮ ਗੁਹਿਆ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
12.323.2
यथार्षेणेह विधिना चरताऽवमतेन ह ।
मयाऽऽदित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप ॥ १२.३२३.२ ॥
ਹੇ ਮਿਥਿਲਾਧਿਪ, ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਆਦਿਤਯ ਤੋਂ ਯਜੁਰ ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।
12.323.3
महता तपसा देवस्तपिष्णुः सेवितो मया ।
प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदाऽनघ ॥ १२.३२३.३ ॥
ਵੱਡੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਪਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸੂਰਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।
12.323.4
वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम् ।
तं ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः ॥ १२.३२३.४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਛਤ, ਅਤਿ ਦੁਰਲੱਭ ਵਰ ਚੁਣ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
12.323.5
ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतांवरः ।
यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम् ॥ १२.३२३.५ ॥
ਫਿਰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਖਿਆ: "ਯਜੁਰ ਮੰਤਰ ਅਜੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਏ; ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।"
12.323.6
ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज ।
सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति ॥ १२.३२३.६ ॥
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਦਵਿਜ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਆਂਗਾ; ਇੱਥੇ ਵਾਣੀ-ਰੂਪ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗੀ।"
12.323.7
ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु ।
विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥ १२.३२३.७ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ।' ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹੀ ਸਰਸਵਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈ।
12.323.8
ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदाऽनघ ।
अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः ॥ १२.३२३.८ ॥
ਫਿਰ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ।
12.323.9
ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविः ।
मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यति ॥ १२.३२३.९ ॥
ਫਿਰ ਸੜਦੇ ਮੈਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਰਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਪਲ ਭਰ ਇਹ ਦਾਹ ਸਹਿ; ਫਿਰ ਇਹ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।'
12.323.10
शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः ।
प्रतिभास्यति ते वेदः सखिलः सोत्तरो द्विज ॥ १२.३२३.१० ॥
ਮੈਨੂੰ ਠੰਢਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਦਵਿਜ, ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਖਿਲਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ।'
12.323.11
कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ ।
तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ १२.३२३.११ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਪੁਨਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਟਿਕੇਗੀ।
12.323.12
प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्साङ्ख्ययोगेप्सितं पदम् ।
एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत ॥ १२.३२३.१२ ॥
ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਉਹ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਅਸਤਾਚਲ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ।
12.323.13
ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ ।
गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम् ॥ १२.३२३.१३ ॥
ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਰ ਪਰਤ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
12.323.14
ततः प्रवृत्ताऽतिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता ।
ओंकारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती ॥ १२.३२३.१४ ॥
ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਸਵਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੋਈ, ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
12.323.15
ततोऽहमर्ध्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम् ।
परं यत्नमवाप्यैव निषण्णस्तत्परायणः ॥ १२.३२३.१५ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਅਰਘ ਚੜ੍ਹਾਇਆ; ਪਰਮ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
12.323.16
ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम् ।
चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह ॥ १२.३२३.१६ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਸਮੁੱਚਾ ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸਦੇ ਰਹੱਸਾਂ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਰਮ ਹਰਖ ਨਾਲ ਰਚਿਆ।
12.323.17
कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम् ।
विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः ॥ १२.३२३.१७ ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੌ ਉੱਤਮ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ; ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ।
12.323.18
ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः ।
व्यस्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः ॥ १२.३२३.१८ ॥
ਫਿਰ ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਖਿੰਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਯਗ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ।
12.323.19
मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवान्वसु ।
स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह ॥ १२.३२३.१९ ॥
ਦੇਵਲ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਅੱਧਾ ਧਨ ਖੋਹ ਲਿਆ; ਆਪਣੇ ਵੇਦ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਲਈ, ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਮੇ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ।
12.323.20
सुमन्तुनाऽथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै ।
पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः ॥ १२.३२३.२० ॥
ਸੁਮੰਤੂ, ਪੈਲ, ਜੈਮਿਨੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਕੇ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ।
12.323.21
दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयाऽनघ ।
तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम् ॥ १२.३२३.२१ ॥
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਯਜੁਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
12.323.22
बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम् ।
सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप ॥ १२.३२३.२२ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
12.323.23
कर्तुं शतपथं चेदमपूर्वं च कृतं मया ।
यथाभिलपितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम् ॥ १२.३२३.२३ ॥
ਇਸ ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰਚਣਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਮੈਂ ਕੀਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਗ ਚਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
12.323.24
शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम् ।
सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः ॥ १२.३२३.२४ ॥
ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ, ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਮੇਤ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।
12.323.25
शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिता ।
प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचितयम् ॥ १२.३२३.२५ ॥
ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਜਾਣਨਯੋਗ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ।
12.323.26
किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किंच वेद्यमनुत्तमम् ।
चिन्तयंस्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत ॥ १२.३२३.२६ ॥
ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੀ ਹੈ? ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਣਨਯੋਗ ਕੀ ਹੈ? ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਗੰਧਰਵ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
12.323.27
विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः ।
चतुर्विशांस्ततोऽपृच्छत्प्रश्नान्वेदस्य पार्थिव ॥ १२.३२३.२७ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੇਦਾਂਤ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ।
12.323.28
पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तदा ।
तथैव पुरुषव्याघ्र मित्रं वरुणमेव च ॥ १२.३२३.२८ ॥
ਤਦ ਉਸਨੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਤਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਵਿਆਘਰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ।
12.323.29
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञोऽज्ञः कस्तपा अतपास्तथा ।
सूर्यातिसूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च ॥ १२.३२३.२९ ॥
ਗਿਆਨ, ਜਾਣਨਯੋਗ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ, ਕੌਣ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਕੌਣ ਅਤਪਸਵੀ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੂਰਜ' — ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.323.30
वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च ।
अव्ययं चाक्षरं क्षेम्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम् ॥ १२.३२३.३० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਾਣਨਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਣਨਯੋਗ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲ, ਅਵਿਅਯ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ — ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
12.323.31
अथोक्तश्च महाराज राजा गन्धर्वसत्तमः ।
पृष्टवानानुपूर्व्येण प्रश्नमर्थवदुत्तमम् ॥ १२.३२३.३१ ॥
ਤਦ ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਭਰਿਆ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।
12.323.32
मुहूर्तमुष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तये ।
बाढमित्येव कृत्वा स तूर्ष्णीं गन्धर्व आस्थितः ॥ १२.३२३.३२ ॥
"ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕਣ ਦਿਓ।" "ਬਹੁਤ ਠੀਕ" ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗੰਧਰਵ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।
12.323.33
ततोऽनुचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम् ।
मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो धृतमिवोद्धृतः ॥ १२.३२३.३३ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਮੇਰਾ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਹੀਂ ਤੋਂ ਘਿਓ ਕੱਢਣ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।
12.323.34
तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव ।
मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम् ॥ १२.३२३.३४ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਉੱਥੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਨ ਨਾਲ ਮੰਥਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਤਾਤ, ਪਰਮ ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ ਵੇਖ ਕੇ।
12.323.35
चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा सांपरायिकी ।
उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशाऽधितिष्ठता ॥ १२.३२३.३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇਹ ਚੌਥੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ, ਪਰਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ; ਪੰਝੀਵੇਂ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
12.323.36
अथोक्तस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदा ।
श्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं संपृष्टवानिह ॥ १२.३२३.३६ ॥
ਤਦ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸੁਣੋ, ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।"
12.323.37
विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि ।
विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्यभयंकरम् ॥ १२.३२३.३७ ॥
ਹੇ ਗੰਧਰਵੇਂਦਰ, ਤੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵਾ' ਅਤੇ 'ਅਵਿਸ਼ਵਾ' ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਵਿਸ਼ਵਾ-ਅਵਿਅਕਤ ਪਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।
12.323.38
त्रिगुणं गुणकर्तृत्वाद्विश्वान्यो निष्कलस्तथा ।
विश्वाविश्वेति मिथुनमेवमेवानुदृश्यते ॥ १२.३२३.३८ ॥
ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਕਲ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੇ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.323.39
अव्यक्तं प्रकृतिः प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम् ।
तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा ॥ १२.३२३.३९ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.323.40
ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं पुरुषमेव च ।
अज्ञमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञस्तु निष्कल उच्यते ॥ १२.३२३.४० ॥
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਤਾ ਨਿਸ਼ਕਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.323.41
कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोसौ पुरुष उच्यते ।
तपास्तु प्रकृतिं प्राहुरतपा निष्कलः स्मृतः ॥ १२.३२३.४१ ॥
ਤਪਸਵੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਪਸਵੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਪੁਰਖ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਤਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਤਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.323.42
सूर्यमव्यक्तमित्युक्तमतिसूर्यस्तु निष्कलः ।
अविद्या प्रोक्तमव्यक्तं विद्या पुरुष उच्यते ॥ १२.३२३.४२ ॥
ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਅਤਿਸੂਰਜ ਨਿਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.323.43
तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते ।
चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु ॥ १२.३२३.४३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ 'ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ' ਆਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
12.323.44
चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोः ।
अक्षेपसर्गयोः कर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः ॥ १२.३२३.४४ ॥
ਚਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਸਰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਸਰਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪੁਰਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.323.45
अज्ञावुभौ ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावपि ॥ १२.३२३.४५ ॥
ਦੋਵੇਂ ਅਜਨਮੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ੈ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਵੀ।
12.323.46
अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः ।
अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम्।
अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते ॥ १२.३२३.४६ ॥
ਅਧਿਆਤਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਅਜ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹਨ। ਅਕਸ਼ੈਤਾ ਕਾਰਨ ਉਤਪਤੀ ਵਿੱਚ ਅਜ ਨੂੰ ਅਵਯ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਕਸ਼ਰ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਸ਼ੈ ਨਹੀਂ।
12.323.47
गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः ।
एषा तेऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी ॥ १२.३२३.४७ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ੈ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਸ਼ੈਸ਼ੀਲ ਹੈ; ਕਰਤੱਵ ਕਾਰਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ੈ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਰੀ ਆਨਵੀਖਿਕੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ, ਚੌਥੀ, ਪਰਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ।
12.323.48
विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि ।
एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः ॥ १२.३२३.४८ ॥
ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ; ਏਕਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ, ਸਮ੍ਰਿਤ ਹਨ।
12.323.49
जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः ।
वेदार्थं ये न जानीते वेद्यं गन्धर्वसत्तम ॥ १२.३२३.४९ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੰਮਦੇ ਅਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਚਿਆਵੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ — ਹੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.323.50
साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयते ।
वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः ॥ १२.३२३.५० ॥
ਅੰਗਾਂ-ਉਪਾਂਗਾਂ ਸਹਿਤ ਪੰਜੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹੇ ਪਰ ਵੇਦ ਤੋਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਵੇਦ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.323.51
यो घृतार्थी खराक्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तम ।
विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं न च वै घृतम् ॥ १२.३२३.५१ ॥
ਜੋ ਘਿਓ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੋ ਕੇ ਖੋਤੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਰਿੜਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਟਾ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਮਲਾਈ, ਨਾ ਘਿਓ।
12.323.52
तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति ।
स केवलं मूढमतिर्वेदभारवहः स्मृतः ॥ १२.३२३.५२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਾਲਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੂਰਖਮਤੀ ਵੇਦ-ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.323.53
द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना ।
यथाऽस्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः ॥ १२.३२३.५३ ॥
ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।
12.323.54
अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम् ।
परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः ॥ १२.३२३.५४ ॥
ਲਗਾਤਾਰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਤ੍ਰੈਯੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਕਸ਼ੈ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.323.55
यदाऽनुपश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥ १२.३२३.५५ ॥
ਹੇ ਕਾਸ਼ਯਪ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕੇਵਲ (ਆਤਮ-ਸਥਿਤ) ਹੋ ਕੇ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.323.56
अन्यश्च शाश्वतो व्यक्तस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थं समनुपश्यन्ति तमेकमिति साधवः ॥ १२.३२३.५६ ॥
ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ, ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਗਟ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤਵ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸਾਧੂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.323.57
तेनैतं नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्योगाः सांख्याश्च परमैषिणः ॥ १२.३२३.५७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ, ਪਰਮ ਦੇ ਖੋਜੀ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਉਸ ਅਚੁੱਤ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ।
12.323.58
पञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम ।
तदहं न तथा वेद्मि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.३२३.५८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪ ਨੇ ਜੋ ਇਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤਵ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਸਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
12.323.59
जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य मया श्रुतम् ।
पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः ॥ १२.३२३.५९ ॥
ਜੈਗੀਸ਼ਵਯ, ਅਸਿਤ, ਦੇਵਲ, ਵਿਪ੍ਰਰਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਾਰਸ਼ਗਣਯ ਦਾ (ਮਤ) ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.323.60
भिक्षोः पञ्चशिखस्यास्य कपिलस्य शुकस्य च ।
गौतमस्याष्टिंषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः ॥ १२.३२३.६० ॥
ਭਿੱਖੂ ਪੰਚਸ਼ਿਖ, ਇਸ ਕਪਿਲ, ਸ਼ੁਕ, ਗੌਤਮ, ਅਸ਼ਟਿਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਰਗ ਦਾ (ਮਤ) ਵੀ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.323.61
नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः ।
सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः ॥ १२.३२३.६१ ॥
ਨਾਰਦ, ਅਸੁਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁਲਸਤਿ, ਫਿਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ (ਵਚਨ ਮੈਂ ਸੁਣੇ ਹਨ).
12.323.62
कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम् ।
तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः ॥ १२.३२३.६२ ॥
ਪਿਤਾ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ (ਵਚਨ) ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਣੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਰੁਦਰ ਦੇ (ਵਚਨ).
12.323.63
दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैतेयेभ्यस्ततस्ततः ।
प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत ॥ १२.३२३.६३ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਫਿਰ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.323.64
तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण ।
भवान्प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान् ॥ १२.३२३.६४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ।
12.323.65
न तवाविदितं किंचिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः ।
कथ्यसे देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण ॥ १२.३२३.६५ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰੁਤੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਲੋਕ ਅਤੇ ਪਿਤਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.323.66
ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः ।
पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषिता ॥ १२.३२३.६६ ॥
ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਗਏ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੀ (ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਤਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਆਦਿਤਯ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
12.323.67
साङ्ख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च ।
तथैव योगशास्त्रं च याज्ञवल्क्य विशेषतः ॥ १२.३२३.६७ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੂੰ ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ।
12.323.68
निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम् ।
श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा ॥ १२.३२३.६८ ॥
ਤੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਜਾਗਰਿਤ ਹੈਂ, ਚਰਾਚਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਲਾਈ ਤੋਂ ਘਿਓ।
12.323.69
कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम ।
जिज्ञासमे च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३२३.६९ ॥
ਹੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਉਵੇਂ ਸਮਝ।
12.323.70
बुध्यमानो हि प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः ।
न तु बुध्यति गन्धर्वप्रकृतिः पञ्चविंशकम् ॥ १२.३२३.७० ॥
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਪੱਚੀਵਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੰਧਰਵ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੱਚੀਵੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ।
12.323.71
अनेन प्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तत् ।
साङ्ख्ययोगार्थतत्त्वज्ञा यथ्नाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३२३.७१ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਬੋਧ ਨਾਲ ਸਾਂਖਯ-ਯੋਗ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਤਾ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਰੂਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ।
12.323.72
पश्यंस्तथैव चापश्यन्पश्यत्यन्यः सदाऽनघ ।
षड्विंशं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति ॥ १२.३२३.७२ ॥
ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ! ਉਹ ਛੱਬੀਵੇਂ, ਪੱਚੀਵੇਂ ਅਤੇ ਚੌਵੀਵੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.323.73
न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति ।
पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परतो मम ॥ १२.३२३.७३ ॥
ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਅਨੁਸਰ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੱਚੀਵਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
12.323.74
न चतुर्विशको ग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः ।
मत्स्यो वोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात् ॥ १२.३२३.७४ ॥
ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਚੌਵੀਵੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
12.323.75
यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते ।
स स्नेहात्सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यशः ॥ १२.३२३.७५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਆਰ, ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.323.76
स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते ।
उन्मज्जति हि कालस्य समत्वेनाभिसंवृतः ॥ १२.३२३.७६ ॥
ਜਦੋਂ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
12.323.77
यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्वजिः ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥ १२.३२३.७७ ॥
'ਮੈਂ ਹੋਰ ਹਾਂ, ਇਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਿਜ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਛੱਬੀਵਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.323.78
अन्यश्च राजन्परमस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः ॥ १२.३२३.७८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਮ ਹੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਧੂ 'ਇੱਕੋ ਹੀ' ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.323.79
तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः साङ्ख्याश्च काश्यप।
षड्विंशमनुपश्यन्तः शुचयस्तत्परायणाः ॥ १२.३२३.७९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਵਾਲੇ ਅਚੁਤ ਪੱਚੀਵੇਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਹੇ ਕਾਸ਼ਯਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਛੱਬੀਵੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.323.80
यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ।
तदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति ॥ १२.३२३.८० ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਹੋ ਕੇ ਛੱਬੀਵੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਰਬਗਿਆਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
12.323.81
एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ।
बुद्धिश्चोक्ता यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३२३.८१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਤੂੰ ਅਜੇ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਸ਼ਰੁਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਬੁੱਧੀ ਦੱਸੀ ਹੈ।
12.323.82
पश्यापश्यं यो न पश्येत्क्षेम्यं तत्वं च काश्यप ।
केवलाकेवलं चान्यत्पञ्चविंशं परं च यत् ॥ १२.३२३.८२ ॥
ਹੇ ਕਾਸ਼ਯਪ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਨਾ ਵੇਖਣ, ਕਸ਼ੇਮ੍ਯ ਤੱਤ੍ਵ, ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਅਕੇਵਲ, ਅਤੇ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੇ ਪਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
12.323.83
तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया विभो ।
सम्यक्क्षेम्यं दैवताद्यं यथावत्।
स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं ।
बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ये ॥ १२.३२३.८३ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਕਹੀ — ਕਸ਼ੇਮ੍ਯ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿ। ਤੁਹਾਡਾ ਕਲਿਆਣ ਸਦਾ ਅਕਸ਼ੈ ਰਹੇ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
12.323.84
एवमुक्त्वा संप्रयातो दिवं स ।
विभ्राजन्वै श्रीमता दर्शनेन।
दृष्टश्च तुष्ट्या परयाऽभिनन्द्य ।
प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा ॥ १२.३२३.८४ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੀਤੀ।
12.323.85
ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च ।
ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्र।
तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै ।
सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै ॥ १२.३२३.८५ ॥
ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਮਿਅਕ ਕਸ਼ੇਮਯ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ (ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ)।
12.323.86
साङ्ख्याः सर्वे साङ्ख्यधर्मे रताश्च ।
तद्वद्योगा योगधर्मे रताश्च।
ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्या ।
स्तेषामेतद्दर्शनं ज्ञानदृष्टम् ॥ १२.३२३.८६ ॥
ਸਾਂਖਯ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਾਰੇ ਸਾਂਖਯ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ — ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.323.87
ज्ञानान्मोक्षो जायते राजसिंह ।
नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र।
तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्तेषितव्यं ।
येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः ॥ १२.३२३.८७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਸਿੰਘ! ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਕਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ! ਇਸ ਲਈ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਸਕੇ।
12.323.88
प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा ।
वैश्याच्छ्रद्रादपि नीचादभीक्ष्णम्।
श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं ।
न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम् ॥ १२.३२३.८८ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਨੀਚ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.323.89
सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम् ॥ १२.३२३.८९ ॥
ਇਹ ਸਭ, ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਸ਼ਵ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
12.323.90
ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः संप्रसूता ।
बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः संप्रसूताः।
नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः ।
सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः ॥ १२.३२३.९० ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
12.323.91
अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते ।
तांतां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम्।
तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते ।
घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम् ॥ १२.३२३.९१ ॥
ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਹਰ ਕਰਮ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨਹੀਨ ਵਰਣ ਵੀ ਪਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਘੋਰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.323.92
तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं ।
सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया ते।
तत्स्थो ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो य ।
स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्नरेन्द्र ॥ १२.३२३.९२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜ੍ਹੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ, ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਸਦਾ ਮੋਕਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.323.93
यत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं ।
याथातथ्यं तद्विशोको भजस्व।
राजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं ।
सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति ते त्वस्तु नित्यम् ॥ १२.३२३.९३ ॥
ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ।
12.323.94
स एवमनुशिष्टस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता ।
प्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा ॥ १२.३२३.९४ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।
12.323.95
गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणम् ।
दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित् ॥ १२.३२३.९५ ॥
ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ, ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਰਾਜਾ ਦੈਵਰਾਤ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ।
12.323.96
गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव च ।
रत्नाञ्जलिमथैकैकं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥ १२.३२३.९६ ॥
ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਰਤਨਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ।
12.323.97
वेदहराज्यं च तदा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै ।
यतिधर्ममुपास्यंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः ॥ १२.३२३.९७ ॥
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਦਹਰ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਯਤਿਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ।
12.323.98
साङ्ख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः ।
धर्माधर्मं च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन् ॥ १२.३२३.९८ ॥
ਸਾਂਖਯ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਭੇਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ।
12.323.99
अनन्त इति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च ।
धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च ॥ १२.३२३.९९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਮੰਨ ਕੇ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ।
12.323.100
जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत् ।
ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप ॥ १२.३२३.१०० ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸਮਝਿਆ; 'ਇਹ ਅਵਿਅਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੋਚਦਾ ਸੀ।
12.323.101
पश्यन्ति योगाः साङ्ख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः ।
इष्टानिष्टविमुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम् ॥ १२.३२३.१०१ ॥
ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ਼ਟ-ਅਨਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਾਤਪਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
12.323.102
नित्यं तदाहुर्विद्वांसः शुचि तस्माच्छुचिर्भव ।
दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते ॥ १२.३२३.१०२ ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾ। ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਉਹ ਸਭ ਉਸੇ ਦਾ ਹੈ)।
12.323.103
अव्यक्तेनेति तच्चिन्त्यमन्यथा मा विचन्तय ।
ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह।
ददात्यव्यक्त इत्येतत्प्रतिगृह्णाति यच्च वै ॥ १२.३२३.१०३ ॥
'ਅਵਿਅਕਤ ਦੁਆਰਾ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸੋਚ। ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; 'ਅਵਿਅਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ' ਅਤੇ 'ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ' ਇਹੀ (ਸੱਚ ਹੈ)।
12.323.104
आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्तस्मात्परो भवेत् ।
एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय ॥ १२.३२३.१०४ ॥
ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਕੋ (ਆਧਾਰ) ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਮੰਨ; ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸੋਚ।
12.323.105
यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः ।
तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्या विपश्चिता ॥ १२.३२३.१०५ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਅਵਿਅਕਤ, ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.323.106
न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन ।
लभतेऽव्यक्तिकं स्थानं ज्ञात्वाऽव्यक्तं महीयते ॥ १२.३२३.१०६ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਸਵਾਧਿਆਏ, ਤਪ ਜਾਂ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਵਿਅਕਤ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.323.107
तथैव महतः स्थानमाहंकारिकमेव च ।
अहंकारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात् ॥ १२.३२३.१०७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
12.323.108
ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं सदसच्च यत् ॥ १२.३२३.१०८ ॥
ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜਨਮ-ਮਰਨ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.323.109
एतन्मयाऽऽप्तं जनकात्पुरस्ता ।
त्तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात्।
ज्ञातं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ।
ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः ॥ १२.३२३.१०९ ॥
ਇਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਕ ਤੋਂ ਪਾਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਤੋਂ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ; ਯੱਗ ਏਦਾਂ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੁਰਗਮ ਮਾਰਗ ਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
12.323.110
दुर्गं जन्म निधनं चापि राज ।
न्न भौतिकं ज्ञानविदो वदन्ति।
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश्च ।
दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ ॥ १२.३२३.११० ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁਰਗਮ ਮਾਰਗ… (ਪਾਠ ਅਧੂਰਾ)…; ਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਯੱਗਾਂ, ਤਪਾਂ, ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਪਾ ਕੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
12.323.111
तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि ।
शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम्।
क्षेत्रं ज्ञात्वा पार्थिव ज्ञानयज्ञ ।
मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि ॥ १२.३२३.१११ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਰਮ, ਮਹਾਨ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ਿਵ, ਮੋਕਸ਼ਦਾਇਕ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਤੱਤਵ ਪਾ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ।
12.323.112
युदुपनिषदमुपाकरोत्तथाऽसौ ।
जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः।
यदुपगणितशाश्वताव्ययं त ।
च्छुभममृतत्वमशोकमर्च्छति ॥ १२.३२३.११२ ॥
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਮਝਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਸ਼ੁਭ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।