મહાભારત · અધ્યાય 12.327
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.327.1
यद्भवानाह किं व्यक्तिं किमव्यक्तमिति अत्र ब्रूमः ॥ १२.३२७.१ ॥
વ્યક્ત શું છે અને અવ્યક્ત શું છે, એમ આપે જે કહ્યું તે વિષે અહીં અમે કહીએ છીએ.
12.327.2
अव्यक्तमग्राह्यमतर्क्यमपरिमेयमव्यक्तं व्यक्तमुपलक्ष्यते यथर्तवो मूर्तयस्तेषु पुष्पफलैर्व्यक्तिरुपलक्ष्यते तद्वद्व्यक्तगुणैरुपलक्ष्यते ॥ १२.३२७.२ ॥
અવ્યક્ત ગ્રહણ ન થાય એવું, તર્કથી પર અને અમાપ્ય છે; વ્યક્ત તે છે જે ઓળખાય છે. ઋતુઓ જેમ પોતાનાં રૂપોથી જણાય છે, તેમાં ફૂલ-ફળથી વ્યક્તિ દેખાય છે, તેમ જ વ્યક્ત ગુણોથી તે ઓળખાય છે.
12.327.3
प्राग्गतं प्रत्यग्गतमूर्ध्वमधस्तिर्यक्च शतश्चानुग्राह्यत्वात्साऽकृतिः ॥ १२.३२७.३ ॥
આગળ જનારું, પાછળ જનારું, ઉપર, નીચે, આડું અને સેંકડો દિશાઓમાં ફેલાયેલું; ગ્રહણ કરવા યોગ્ય હોવાથી તે આકૃતિ છે.
12.327.4
व्यक्त उत्तमो रजः सत्वं तत्प्रधानं तत्वमक्षमजरमित्येवमादीन्यव्यक्तनामानि भवन्ति ।
एवमाह ॥ १२.३२७.४ ॥
વ્યક્ત ઉત્તમ છે; રજસ્, સત્ત્વ, તે પ્રધાન, તે તત્ત્વ, અક્ષર, અજર વગેરે અવ્યક્તનાં નામો છે. એમ તેમણે કહ્યું.
12.327.5
अव्यक्तं बीजधर्माणं महाग्राहमचेतनम् ।
तस्मादेकगुणो जज्ञे तद्व्यक्तं तत्वमीश्वरः ॥ १२.३२७.५ ॥
અવ્યક્ત બીજના ધર્મવાળું, મહાગ્રાહક અને અચેતન છે; તેમાંથી એકગુણ ઉત્પન્ન થયો; તે વ્યક્ત તત્ત્વ, ઈશ્વર છે.
12.327.6
तदेतदव्यक्तम्। प्रस्नवा घारणादानस्वभावमापोधारणे प्रजनने दाने गुणानां प्रकृतिः सपराप्रमत्तं तदेतदस्मिन्कार्यकरणे ॥ १२.३२७.६ ॥
તે આ અવ્યક્ત છે. ઝરણાં, ધારણ, દાનસ્વભાવ; પાણી ધારણ કરવામાં, પ્રજનનમાં, દાનમાં ગુણોની પ્રકૃતિ; પરા સાથે અપ્રમત્ત; આ કાર્ય અને કરણમાં છે.
12.327.7
यदप्युक्तं किमव्यक्तमिति तत्र ब्रूमः। व्यक्तं नामाऽऽसुरे यत्पूर्वमव्यक्तादुत्पन्नतत्वमीश्वरमप्रतिबुद्धगुणस्यगेतत्पुरुषसंज्ञिकं महदित्युक्तं बुद्धिरिति च। सत्ता स्मृतिर्धृतिर्मेधा व्यवसायः समाधिप्राप्तिरित्येवमादीनि व्यक्तपर्याये नामानि वदन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.७ ॥
અવ્યક્ત શું છે એ પૂછ્યું તેના જવાબમાં અમે કહીએ છીએ: આસુરીના મતમાં જે વ્યક્ત કહેવાય છે તે પહેલાં અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું તત્ત્વ છે; ગુણો જેને હજી ઓળખાયા નથી એવા ઈશ્વરે તેને પુરુષ નામનું મહત્ અને બુદ્ધિ કહ્યું છે. સત્તા, સ્મૃતિ, ધૃતિ, મેધા, વ્યવસાય, સમાધિપ્રાપ્તિ વગેરે વ્યક્ત પર્યાયનાં નામ છે, એમ તેમણે કહ્યું.
12.327.8
मम व्यक्तादुपात्तासिद्धिरागता संयमश्च महद्यतः ।
परसर्गश्च दीप्त्यर्थमौत्सुक्यं च परं तथा ॥ १२.३२७.८ ॥
વ્યક્તમાંથી મને પ્રાપ્ત થયેલી સિદ્ધિ આવી; સંયમ પણ આવ્યો, જેમાંથી મહત્ ઉત્પન્ન થાય છે; પ્રકાશ માટે પરમ સર્ગ અને પરમ ઉત્સુકતા પણ એવી જ.
12.327.9
यदेषोर्ध्यस्रोताभिर्महत्वादप्रतिबुद्धत्वाच्चात्मनः यकरोत्यहंकारमव्यक्ताव्यक्ततरम् ॥ १२.३२७.९ ॥
આ ઊર્ધ્વસ્રોતો દ્વારા, મહત્ત્વને કારણે અને આત્માની અપ્રતિબુદ્ધતાને કારણે અહંકાર ઉત્પન્ન કરે છે; અવ્યક્ત અને અવ્યક્તતર.
12.327.10
यदप्युक्तं किमव्यक्ततरमिति अत्र ब्रूमः ॥ १२.३२७.१० ॥
અવ્યક્તતર શું છે એ પૂછ્યું હતું, તેનો જવાબ અહીં અમે આપીએ છીએ.
12.327.11
व्यक्ताव्यक्ततरं नाम तृतीयं पुरुषसंज्ञकम् ।
तदेतदुभयोर्विरिञ्चवैरिञ्चयोरेकैक उत्पत्तिः ॥ १२.३२७.११ ॥
વ્યક્તાવ્યક્તતર નામનું, પુરુષ નામનું ત્રીજું (તત્ત્વ). તે બંને વિરિંચિ અને વૈરિંચિ, દરેકમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
12.327.12
विरिञ्चोऽभिमानिन्यविवेक ईर्ष्या कामः क्रोधो लोभो मदो दर्पो ममकारश्चैतान्यहंकारपर्यायनामानि भवन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.१२ ॥
વિરિંચ કહે છે કે અભિમાન, અવિવેક, ઈર્ષ્યા, કામ, ક્રોધ, લોભ, મદ, દર્પ અને મમકાર — આ બધાં અહંકારનાં પર્યાયનામો છે.
12.327.13
अहं कर्तेत्यहंकर्ता ससृजे विश्वमीश्वरः ।
तृतीयमेनं पुरुषमभिमानगुणं विदुः ॥ १२.३२७.१३ ॥
'હું કર્તા છું' એવા અહંકારકર્તા ઈશ્વરે વિશ્વનું સર્જન કર્યું. આ ત્રીજા પુરુષને અભિમાન-ગુણવાળો જાણવામાં આવે છે.
12.327.14
अहंकाराद्युगपदुन्मादयामास पञ्च महाभूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धलक्षणानि। तान्येव बुद्ध्यन्त इत्येवमाह ॥ १२.३२७.१४ ॥
અહંકારથી એકસાથે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ લક્ષણવાળાં પાંચ મહાભૂતોને તેણે ઉત્પન્ન કર્યાં. તે જ જણાય છે એવું તે કહે છે.
12.327.15
भूतसङ्घमहङ्काराद्यो विद्वानवबुध्यसे ।
अभिमानमतिक्रम्य महान्तं प्रतितिष्ठते ॥ १२.३२७.१५ ॥
અહંકારથી ઉત્પન્ન થયેલા ભૂતસમૂહને જો તું વિદ્વાનની જેમ જાણે છે, તો અભિમાનને ઓળંગીને મહતમાં સ્થિર થાય છે.
12.327.16
भूतेषु चाप्यहंकारमश्वरूपस्तथोच्यते ।
पुनर्विषयहेत्वर्थे स मनस्संज्ञकः स्मृतः ॥ १२.३२७.१६ ॥
ભૂતોમાંનો અહંકાર પણ અશ્વરૂપ કહેવાય છે. ફરી વિષયોના હેતુ માટે તે મન નામે સ્મરાય છે.
12.327.17
विखराद्वैखरं युगपदिन्द्रियैः सहोत्पादयति। श्रोत्रं घ्राणं चक्षुर्जिह्वा त्वगित्येतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानवबुध्यन्त इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि वदन्त्येवमाहुराचार्याः ॥ १२.३२७.१७ ॥
વિખરથી વૈખરને ઇન્દ્રિયો સાથે એકસાથે ઉત્પન્ન કરે છે. શ્રોત્ર, ઘ્રાણ, ચક્ષુ, જીભ, ત્વચા — આ દ્વારા શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ જણાય છે; આ પાંચને આચાર્યો જ્ઞાનેન્દ્રિયો કહે છે.
12.327.18
वाग्घस्तौ पादपायुरानन्दश्चेति पञ्चेन्द्रियाणि विशेषमादित्योश्वीनि नक्षत्राणीत्येतानीन्द्रियाणां पर्यायनामानि वदन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.१८ ॥
વાણી, બે હાથ, બે પગ, ગુદા અને આનંદ—આ પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે. તેમને વિશેષ રીતે આદિત્ય, અશ્વિની અને નક્ષત્રો પણ કહેવાય છે; આ ઇન્દ્રિયોનાં પર્યાયવાચી નામો છે, એમ તેઓ કહે છે.
12.327.19
अहंकारात्तथा भूतान्युत्पाद्य महदात्मनोः ।
वैखरत्वं ततो राज्ञा वैखर्यो विषयात्मकः ॥ १२.३२७.१९ ॥
અહંકારથી અને તેમ જ મહત્ અને આત્મામાંથી ભૂતોને ઉત્પન્ન કરીને, હે રાજા, પછી વૈખરત્વ (સ્થૂળતા) આવે છે; વૈખરી વિષયસ્વરૂપ છે.
12.327.20
विकारस्थमहंकारमवबुध्याथ मानवः ।
महदैश्वर्यमाप्नोति यावदाचन्द्रतारकम् ॥ १२.३२७.२० ॥
વિકારોમાં સ્થિત અહંકારને જાણીને મનુષ્ય ચંદ્ર અને તારા રહે ત્યાં સુધી મહાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે.