महाभारत · अध्याय 12.327

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

12.327.1

यद्भवानाह किं व्यक्तिं किमव्यक्तमिति अत्र ब्रूमः ॥ १२.३२७.१ ॥

व्यक्त म्हणजे काय आणि अव्यक्त म्हणजे काय, असे आपण जे म्हणालात त्याविषयी येथे आम्ही सांगतो.

12.327.2

अव्यक्तमग्राह्यमतर्क्यमपरिमेयमव्यक्तं व्यक्तमुपलक्ष्यते यथर्तवो मूर्तयस्तेषु पुष्पफलैर्व्यक्तिरुपलक्ष्यते तद्वद्व्यक्तगुणैरुपलक्ष्यते ॥ १२.३२७.२ ॥

अव्यक्त हे ग्रहण न होणारे, तर्काच्या पलीकडचे आणि अमोजता येणारे आहे; व्यक्त ते जे जाणवते. ऋतू जसे आपल्या रूपांनी ओळखले जातात, त्यांमध्ये फुले-फळांनी व्यक्ती दिसते, तसेच व्यक्त गुणांनी ते ओळखले जाते.

12.327.3

प्राग्गतं प्रत्यग्गतमूर्ध्वमधस्तिर्यक्च शतश्चानुग्राह्यत्वात्साऽकृतिः ॥ १२.३२७.३ ॥

पुढे जाणारे, मागे जाणारे, वर, खाली, आडवे आणि शेकडो दिशांनी पसरलेले; ग्रहण करण्याजोगे असल्याने ते आकृती आहे.

12.327.4

व्यक्त उत्तमो रजः सत्वं तत्प्रधानं तत्वमक्षमजरमित्येवमादीन्यव्यक्तनामानि भवन्ति ।
एवमाह ॥ १२.३२७.४ ॥

व्यक्त हे उत्तम आहे; रजस्, सत्त्व, ते प्रधान, ते तत्त्व, अक्षर, अजर इत्यादी अव्यक्ताची नावे आहेत. असे त्यांनी सांगितले.

12.327.5

अव्यक्तं बीजधर्माणं महाग्राहमचेतनम् ।
तस्मादेकगुणो जज्ञे तद्व्यक्तं तत्वमीश्वरः ॥ १२.३२७.५ ॥

अव्यक्त बीजधर्मी, महाग्राहक आणि अचेतन आहे; त्यातून एकगुण उत्पन्न झाला; तेच व्यक्त तत्त्व, ईश्वर होय.

12.327.6

तदेतदव्यक्तम्। प्रस्नवा घारणादानस्वभावमापोधारणे प्रजनने दाने गुणानां प्रकृतिः सपराप्रमत्तं तदेतदस्मिन्कार्यकरणे ॥ १२.३२७.६ ॥

ते हे अव्यक्त आहे. झरे, धारण, दानस्वभाव; पाणी धारण करण्यात, प्रजननात, दानात गुणांची प्रकृती; परासह अप्रमत्त; हे या कार्य व करणात आहे.

यदप्युक्तं किमव्यक्तमिति तत्र ब्रूमः। व्यक्तं नामाऽऽसुरे यत्पूर्वमव्यक्तादुत्पन्नतत्वमीश्वरमप्रतिबुद्धगुणस्यगेतत्पुरुषसंज्ञिकं महदित्युक्तं बुद्धिरिति च। सत्ता स्मृतिर्धृतिर्मेधा व्यवसायः समाधिप्राप्तिरित्येवमादीनि व्यक्तपर्याये नामानि वदन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.७ ॥

अव्यक्त म्हणजे काय असे विचारले असता आम्ही सांगतो: आसुरीच्या मतानुसार जे व्यक्त म्हटले जाते ते पूर्वी अव्यक्तापासून उत्पन्न झालेले तत्त्व होय; गुण ज्याला अद्याप जाणवलेले नाहीत अशा ईश्वराने याला पुरुष नावाचे महत् आणि बुद्धी म्हटले आहे. सत्ता, स्मृती, धृती, मेधा, व्यवसाय, समाधिप्राप्ती इत्यादी व्यक्त पर्यायातील नावे आहेत, असे त्याने सांगितले.

12.327.8

मम व्यक्तादुपात्तासिद्धिरागता संयमश्च महद्यतः ।
परसर्गश्च दीप्त्यर्थमौत्सुक्यं च परं तथा ॥ १२.३२७.८ ॥

व्यक्तापासून मला मिळालेली सिद्धी आली; संयमही आला, ज्यापासून महत् उत्पन्न होते; तेजासाठी श्रेष्ठ सर्ग आणि परम उत्सुकताही तशीच आली.

12.327.9

यदेषोर्ध्यस्रोताभिर्महत्वादप्रतिबुद्धत्वाच्चात्मनः यकरोत्यहंकारमव्यक्ताव्यक्ततरम् ॥ १२.३२७.९ ॥

ही ऊर्ध्वस्रोतांद्वारे, महत्त्वामुळे आणि आत्म्याच्या अप्रतिबुद्धतेमुळे अहंकार निर्माण करते; अव्यक्त आणि अव्यक्ततर.

12.327.10

यदप्युक्तं किमव्यक्ततरमिति अत्र ब्रूमः ॥ १२.३२७.१० ॥

अव्यक्ततर म्हणजे काय असे विचारले होते, त्याचे उत्तर इथे आम्ही देतो.

12.327.11

व्यक्ताव्यक्ततरं नाम तृतीयं पुरुषसंज्ञकम् ।
तदेतदुभयोर्विरिञ्चवैरिञ्चयोरेकैक उत्पत्तिः ॥ १२.३२७.११ ॥

व्यक्ताव्यक्ततर नावाचे, पुरुष नावाचे तिसरे (तत्त्व). ते दोन्ही विरिंचि आणि वैरिंचि यांपैकी प्रत्येकापासून उत्पन्न होते.

12.327.12

विरिञ्चोऽभिमानिन्यविवेक ईर्ष्या कामः क्रोधो लोभो मदो दर्पो ममकारश्चैतान्यहंकारपर्यायनामानि भवन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.१२ ॥

विरिञ्च म्हणतात की अभिमान, अविवेक, ईर्ष्या, काम, क्रोध, लोभ, मद, दर्प आणि ममकार ही सर्व अहंकाराची पर्यायी नावे आहेत.

12.327.13

अहं कर्तेत्यहंकर्ता ससृजे विश्वमीश्वरः ।
तृतीयमेनं पुरुषमभिमानगुणं विदुः ॥ १२.३२७.१३ ॥

'मी कर्ता आहे' असा अहंकारकर्ता ईश्वराने विश्व निर्माण केले. या तिसऱ्या पुरुषाला अभिमान-गुण असलेला मानतात.

12.327.14

अहंकाराद्युगपदुन्मादयामास पञ्च महाभूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धलक्षणानि। तान्येव बुद्ध्यन्त इत्येवमाह ॥ १२.३२७.१४ ॥

अहंकारापासून एकाच वेळी शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध या लक्षणांची पाच महाभूते त्याने जागृत केली. तीच जाणली जातात, असे ते म्हणतात.

12.327.15

भूतसङ्घमहङ्काराद्यो विद्वानवबुध्यसे ।
अभिमानमतिक्रम्य महान्तं प्रतितिष्ठते ॥ १२.३२७.१५ ॥

अहंकारापासून उत्पन्न झालेल्या भूतसमूहाला तू विद्वान म्हणून जाणतोस, तर अभिमानाला ओलांडून महतत्त्वात स्थिर होतोस.

12.327.16

भूतेषु चाप्यहंकारमश्वरूपस्तथोच्यते ।
पुनर्विषयहेत्वर्थे स मनस्संज्ञकः स्मृतः ॥ १२.३२७.१६ ॥

भूतांमधील अहंकारालाही अश्वरूप म्हणतात. विषयांच्या हेतूसाठी तो मन नावाने स्मरला जातो.

12.327.17

विखराद्वैखरं युगपदिन्द्रियैः सहोत्पादयति। श्रोत्रं घ्राणं चक्षुर्जिह्वा त्वगित्येतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानवबुध्यन्त इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि वदन्त्येवमाहुराचार्याः ॥ १२.३२७.१७ ॥

विखरापासून वैखराला इंद्रियांसह एकाच वेळी उत्पन्न करतो. श्रोत्र, घ्राण, चक्षू, जिव्हा, त्वचा — यांद्वारे शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध जाणले जातात; या पाच ज्ञानेंद्रियांना आचार्य म्हणतात.

12.327.18

वाग्घस्तौ पादपायुरानन्दश्चेति पञ्चेन्द्रियाणि विशेषमादित्योश्वीनि नक्षत्राणीत्येतानीन्द्रियाणां पर्यायनामानि वदन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.१८ ॥

वाणी, दोन हात, दोन पाय, गुद आणि आनंद—ही पाच कर्मेंद्रिये आहेत. यांना विशेषतः आदित्य, अश्विनी आणि नक्षत्रे अशीही नावे आहेत; ही इंद्रियांची पर्यायी नावे आहेत, असे ते म्हणतात.

12.327.19

अहंकारात्तथा भूतान्युत्पाद्य महदात्मनोः ।
वैखरत्वं ततो राज्ञा वैखर्यो विषयात्मकः ॥ १२.३२७.१९ ॥

अहंकारापासून आणि तसेच महत् व आत्म्यापासून भूते उत्पन्न करून, हे राजा, मग वैखरत्व (स्थूलता) येते; वैखरी ही विषयस्वरूप आहे.

12.327.20

विकारस्थमहंकारमवबुध्याथ मानवः ।
महदैश्वर्यमाप्नोति यावदाचन्द्रतारकम् ॥ १२.३२७.२० ॥

विकारांमध्ये स्थित असलेल्या अहंकाराला जाणून मानव चंद्र आणि तारे असेपर्यंत महान ऐश्वर्य प्राप्त करतो.