ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.327
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.327.1
यद्भवानाह किं व्यक्तिं किमव्यक्तमिति अत्र ब्रूमः ॥ १२.३२७.१ ॥
ଆପଣ ଯାହା କହିଲେ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତ କ'ଣ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ କ'ଣ, ସେ ବିଷୟରେ ଆମେ ଏଠାରେ କହୁଛୁ।
12.327.2
अव्यक्तमग्राह्यमतर्क्यमपरिमेयमव्यक्तं व्यक्तमुपलक्ष्यते यथर्तवो मूर्तयस्तेषु पुष्पफलैर्व्यक्तिरुपलक्ष्यते तद्वद्व्यक्तगुणैरुपलक्ष्यते ॥ १२.३२७.२ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ, ତର୍କାତୀତ ଓ ଅପରିମେୟ; ବ୍ୟକ୍ତ ତାହା ଯାହା ଜଣାପଡ଼େ। ଋତୁମାନେ ଯେପରି ନିଜ ରୂପରେ ଜଣାପଡ଼ନ୍ତି, ଫୁଲ-ଫଳରେ ପ୍ରକାଶ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ବ୍ୟକ୍ତ ଗୁଣରେ ତାହା ଜଣାଯାଏ।
12.327.3
प्राग्गतं प्रत्यग्गतमूर्ध्वमधस्तिर्यक्च शतश्चानुग्राह्यत्वात्साऽकृतिः ॥ १२.३२७.३ ॥
ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା, ପଛକୁ ଯାଉଥିବା, ଉପରକୁ, ତଳକୁ, ଆଡ଼ୁଆ ଏବଂ ଶହ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଥିବା; ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇଥିବାରୁ ତାହା ଆକୃତି।
12.327.4
व्यक्त उत्तमो रजः सत्वं तत्प्रधानं तत्वमक्षमजरमित्येवमादीन्यव्यक्तनामानि भवन्ति ।
एवमाह ॥ १२.३२७.४ ॥
ବ୍ୟକ୍ତ ଉତ୍ତମ; ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ, ସେ ପ୍ରଧାନ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅକ୍ଷର, ଅଜର ଆଦି ଅବ୍ୟକ୍ତର ନାମ। ଏପରି ସେ କହିଲେ।
12.327.5
अव्यक्तं बीजधर्माणं महाग्राहमचेतनम् ।
तस्मादेकगुणो जज्ञे तद्व्यक्तं तत्वमीश्वरः ॥ १२.३२७.५ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୀଜଧର୍ମୀ, ମହାଗ୍ରାହକ ଓ ଅଚେତନ; ତାହାଠାରୁ ଏକଗୁଣ ଜନ୍ମିଲା; ସେ ବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଈଶ୍ୱର।
12.327.6
तदेतदव्यक्तम्। प्रस्नवा घारणादानस्वभावमापोधारणे प्रजनने दाने गुणानां प्रकृतिः सपराप्रमत्तं तदेतदस्मिन्कार्यकरणे ॥ १२.३२७.६ ॥
ତାହା ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ। ଝରଣା, ଧାରଣ, ଦାନସ୍ୱଭାବ; ଜଳ ଧାରଣ, ପ୍ରଜନନ ଓ ଦାନରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତି; ପରା ସହ ଅପ୍ରମତ୍ତ; ଏହା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କରଣରେ ଅଛି।
12.327.7
यदप्युक्तं किमव्यक्तमिति तत्र ब्रूमः। व्यक्तं नामाऽऽसुरे यत्पूर्वमव्यक्तादुत्पन्नतत्वमीश्वरमप्रतिबुद्धगुणस्यगेतत्पुरुषसंज्ञिकं महदित्युक्तं बुद्धिरिति च। सत्ता स्मृतिर्धृतिर्मेधा व्यवसायः समाधिप्राप्तिरित्येवमादीनि व्यक्तपर्याये नामानि वदन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.७ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ କ'ଣ ବୋଲି ପଚରାଯାଇଥିବାରୁ ଆମେ କହୁଛୁ: ଆସୁରୀଙ୍କ ମତରେ ଯାହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କୁହାଯାଏ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ; ଗୁଣ ଯାହାର ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧ, ସେହି ଈଶ୍ୱର ଏହାକୁ ପୁରୁଷସଂଜ୍ଞକ ମହତ୍ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ସତ୍ତା, ସ୍ମୃତି, ଧୃତି, ମେଧା, ବ୍ୟବସାୟ, ସମାଧିପ୍ରାପ୍ତି ପ୍ରଭୃତି ବ୍ୟକ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନାମ ବୋଲି ସେ କହିଲେ।
12.327.8
मम व्यक्तादुपात्तासिद्धिरागता संयमश्च महद्यतः ।
परसर्गश्च दीप्त्यर्थमौत्सुक्यं च परं तथा ॥ १२.३२७.८ ॥
ବ୍ୟକ୍ତରୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଆସିଲା; ସଂଯମ ମଧ୍ୟ ଆସିଲା, ଯାହାଠାରୁ ମହତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୀପ୍ତି ପାଇଁ ପରମ ସର୍ଗ ଏବଂ ପରମ ଉତ୍ସୁକତା ମଧ୍ୟ ସେପରି।
12.327.9
यदेषोर्ध्यस्रोताभिर्महत्वादप्रतिबुद्धत्वाच्चात्मनः यकरोत्यहंकारमव्यक्ताव्यक्ततरम् ॥ १२.३२७.९ ॥
ଏହା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ଦ୍ୱାରା, ମହତ୍ତ୍ୱ ହେତୁ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧତା ହେତୁ ଅହଙ୍କାର ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତତର।
12.327.10
यदप्युक्तं किमव्यक्ततरमिति अत्र ब्रूमः ॥ १२.३२७.१० ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତତର କ'ଣ ବୋଲି ପଚରାଯାଇଥିଲା, ତାର ଉତ୍ତର ଆମେ ଏଠାରେ କହୁଛୁ।
12.327.11
व्यक्ताव्यक्ततरं नाम तृतीयं पुरुषसंज्ञकम् ।
तदेतदुभयोर्विरिञ्चवैरिञ्चयोरेकैक उत्पत्तिः ॥ १२.३२७.११ ॥
ବ୍ୟକ୍ତାବ୍ୟକ୍ତତର ନାମକ, ପୁରୁଷସଂଜ୍ଞକ ତୃତୀୟ (ତତ୍ତ୍ୱ)। ସେହି ଦୁଇଜଣ ବିରିଞ୍ଚି ଓ ବୈରିଞ୍ଚିଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକରୁ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି।
12.327.12
विरिञ्चोऽभिमानिन्यविवेक ईर्ष्या कामः क्रोधो लोभो मदो दर्पो ममकारश्चैतान्यहंकारपर्यायनामानि भवन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.१२ ॥
ବିରିଞ୍ଚ କହନ୍ତି ଯେ ଅଭିମାନ, ଅବିବେକ, ଈର୍ଷ୍ୟା, କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମଦ, ଦର୍ପ ଓ ମମକାର — ଏସବୁ ଅହଂକାରର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନାମ।
12.327.13
अहं कर्तेत्यहंकर्ता ससृजे विश्वमीश्वरः ।
तृतीयमेनं पुरुषमभिमानगुणं विदुः ॥ १२.३२७.१३ ॥
'ମୁଁ କର୍ତ୍ତା' ଏହିପରି ଅହଂକର୍ତ୍ତା ଈଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ତୃତୀୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅଭିମାନ-ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
12.327.14
अहंकाराद्युगपदुन्मादयामास पञ्च महाभूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धलक्षणानि। तान्येव बुद्ध्यन्त इत्येवमाह ॥ १२.३२७.१४ ॥
ଅହଂକାରରୁ ଏକାସଙ୍ଗେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତକୁ ସେ ଜାଗ୍ରତ କଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ଜଣାପଡ଼ନ୍ତି ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି।
12.327.15
भूतसङ्घमहङ्काराद्यो विद्वानवबुध्यसे ।
अभिमानमतिक्रम्य महान्तं प्रतितिष्ठते ॥ १२.३२७.१५ ॥
ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୂତସମୂହକୁ ତୁମେ ବିଦ୍ୱାନ ଭାବେ ଜାଣୁଛ, ଅଭିମାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମହତ୍ରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
12.327.16
भूतेषु चाप्यहंकारमश्वरूपस्तथोच्यते ।
पुनर्विषयहेत्वर्थे स मनस्संज्ञकः स्मृतः ॥ १२.३२७.१६ ॥
ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁନଶ୍ଚ, ବିଷୟ ପାଇଁ ସେ ମନ ନାମରେ ସ୍ମରିତ।
12.327.17
विखराद्वैखरं युगपदिन्द्रियैः सहोत्पादयति। श्रोत्रं घ्राणं चक्षुर्जिह्वा त्वगित्येतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानवबुध्यन्त इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि वदन्त्येवमाहुराचार्याः ॥ १२.३२७.१७ ॥
ବିଖରରୁ ବୈଖରକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଏକାସଙ୍ଗେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଶ୍ରୋତ୍ର, ଘ୍ରାଣ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା, ତ୍ୱକ — ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଜଣାପଡ଼େ; ଏହି ପାଞ୍ଚକୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ କହନ୍ତି।
12.327.18
वाग्घस्तौ पादपायुरानन्दश्चेति पञ्चेन्द्रियाणि विशेषमादित्योश्वीनि नक्षत्राणीत्येतानीन्द्रियाणां पर्यायनामानि वदन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.१८ ॥
ବାକ୍, ଦୁଇ ହାତ, ଦୁଇ ପାଦ, ପାୟୁ ଓ ଆନନ୍ଦ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଆଦିତ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନାମ, ଏପରି ସେ କହିଲେ।
12.327.19
अहंकारात्तथा भूतान्युत्पाद्य महदात्मनोः ।
वैखरत्वं ततो राज्ञा वैखर्यो विषयात्मकः ॥ १२.३२७.१९ ॥
ଅହଙ୍କାରରୁ ଏବଂ ସେହିପରି ମହତ୍ ଓ ଆତ୍ମାରୁ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ହେ ରାଜନ୍, ତାପରେ ବୈଖରତ୍ୱ (ସ୍ଥୂଳତା) ଆସେ; ବୈଖରୀ ବିଷୟାତ୍ମକ।
12.327.20
विकारस्थमहंकारमवबुध्याथ मानवः ।
महदैश्वर्यमाप्नोति यावदाचन्द्रतारकम् ॥ १२.३२७.२० ॥
ବିକାରରେ ସ୍ଥିତ ଅହଙ୍କାରକୁ ଜାଣି ମାନବ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପାଏ।