ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.327
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.327.1
यद्भवानाह किं व्यक्तिं किमव्यक्तमिति अत्र ब्रूमः ॥ १२.३२७.१ ॥
ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਅਕਤ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
12.327.2
अव्यक्तमग्राह्यमतर्क्यमपरिमेयमव्यक्तं व्यक्तमुपलक्ष्यते यथर्तवो मूर्तयस्तेषु पुष्पफलैर्व्यक्तिरुपलक्ष्यते तद्वद्व्यक्तगुणैरुपलक्ष्यते ॥ १२.३२७.२ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੈ; ਵਿਅਕਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੁੱਲਾਂ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.327.3
प्राग्गतं प्रत्यग्गतमूर्ध्वमधस्तिर्यक्च शतश्चानुग्राह्यत्वात्साऽकृतिः ॥ १२.३२७.३ ॥
ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਤਿਰਛਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ; ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
12.327.4
व्यक्त उत्तमो रजः सत्वं तत्प्रधानं तत्वमक्षमजरमित्येवमादीन्यव्यक्तनामानि भवन्ति ।
एवमाह ॥ १२.३२७.४ ॥
ਵਿਅਕਤ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਰਜਸ, ਸਤ੍ਵ, ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਉਹ ਤੱਤ੍ਵ, ਅਕ੍ਸ਼ਰ, ਅਜਰ ਆਦਿ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
12.327.5
अव्यक्तं बीजधर्माणं महाग्राहमचेतनम् ।
तस्मादेकगुणो जज्ञे तद्व्यक्तं तत्वमीश्वरः ॥ १२.३२७.५ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਬੀਜ ਧਰਮੀ, ਮਹਾਗ੍ਰਾਹਕ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤ੍ਵ, ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।
12.327.6
तदेतदव्यक्तम्। प्रस्नवा घारणादानस्वभावमापोधारणे प्रजनने दाने गुणानां प्रकृतिः सपराप्रमत्तं तदेतदस्मिन्कार्यकरणे ॥ १२.३२७.६ ॥
ਉਹ ਇਹ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ। ਸੋਤੇ, ਧਾਰਣ, ਦਾਨ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ; ਪਾਣੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ, ਜਣਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ; ਪਰਾ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨ; ਇਹ ਇਸ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।
12.327.7
यदप्युक्तं किमव्यक्तमिति तत्र ब्रूमः। व्यक्तं नामाऽऽसुरे यत्पूर्वमव्यक्तादुत्पन्नतत्वमीश्वरमप्रतिबुद्धगुणस्यगेतत्पुरुषसंज्ञिकं महदित्युक्तं बुद्धिरिति च। सत्ता स्मृतिर्धृतिर्मेधा व्यवसायः समाधिप्राप्तिरित्येवमादीनि व्यक्तपर्याये नामानि वदन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.७ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅਸੀਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ: ਆਸੁਰੀ ਦੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤੱਤ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਗੁਣ ਅਜੇ ਪਛਾਣੇ ਨਹੀਂ ਗਏ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਤਾ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਮੇਧਾ, ਵਿਵਸਾਇ, ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਵਿਅਕਤ ਪਰਿਆਯ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਇਹ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
12.327.8
मम व्यक्तादुपात्तासिद्धिरागता संयमश्च महद्यतः ।
परसर्गश्च दीप्त्यर्थमौत्सुक्यं च परं तथा ॥ १२.३२७.८ ॥
ਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸਿੱਧੀ ਆਈ; ਸੰਯਮ ਵੀ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਪਰਮ ਸਰਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.327.9
यदेषोर्ध्यस्रोताभिर्महत्वादप्रतिबुद्धत्वाच्चात्मनः यकरोत्यहंकारमव्यक्ताव्यक्ततरम् ॥ १२.३२७.९ ॥
ਇਹ ਊਰਧ੍ਵ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਹਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤਤਰ।
12.327.10
यदप्युक्तं किमव्यक्ततरमिति अत्र ब्रूमः ॥ १२.३२७.१० ॥
ਅਵਿਅਕਤਤਰ ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
12.327.11
व्यक्ताव्यक्ततरं नाम तृतीयं पुरुषसंज्ञकम् ।
तदेतदुभयोर्विरिञ्चवैरिञ्चयोरेकैक उत्पत्तिः ॥ १२.३२७.११ ॥
ਵਿਅਕਤਾਵਿਅਕਤਤਰ ਨਾਮ ਦਾ, ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ (ਤੱਤ)। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਰਿੰਚਿ ਅਤੇ ਵੈਰਿੰਚਿ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.327.12
विरिञ्चोऽभिमानिन्यविवेक ईर्ष्या कामः क्रोधो लोभो मदो दर्पो ममकारश्चैतान्यहंकारपर्यायनामानि भवन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.१२ ॥
ਵਿਰਿੰਚ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੰਕਾਰ, ਅਵਿਵੇਕ, ਈਰਖਾ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮਦ, ਦਰਪ ਅਤੇ ਮਮਕਾਰ — ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਨਾਮ ਹਨ।
12.327.13
अहं कर्तेत्यहंकर्ता ससृजे विश्वमीश्वरः ।
तृतीयमेनं पुरुषमभिमानगुणं विदुः ॥ १२.३२७.१३ ॥
'ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਹੰਕਾਰ-ਕਰਤਾ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤੀਜੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਭਿਮਾਨ-ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.327.14
अहंकाराद्युगपदुन्मादयामास पञ्च महाभूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धलक्षणानि। तान्येव बुद्ध्यन्त इत्येवमाह ॥ १२.३२७.१४ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਜਗਾਏ। ਉਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.327.15
भूतसङ्घमहङ्काराद्यो विद्वानवबुध्यसे ।
अभिमानमतिक्रम्य महान्तं प्रतितिष्ठते ॥ १२.३२७.१५ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜੋ ਤੂੰ ਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
12.327.16
भूतेषु चाप्यहंकारमश्वरूपस्तथोच्यते ।
पुनर्विषयहेत्वर्थे स मनस्संज्ञकः स्मृतः ॥ १२.३२७.१६ ॥
ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਅਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.327.17
विखराद्वैखरं युगपदिन्द्रियैः सहोत्पादयति। श्रोत्रं घ्राणं चक्षुर्जिह्वा त्वगित्येतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानवबुध्यन्त इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि वदन्त्येवमाहुराचार्याः ॥ १२.३२७.१७ ॥
ਵਿਖਰ ਤੋਂ ਵੈਖਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੋਤ, ਘ੍ਰਾਣ, ਚੱਖੂ, ਜੀਭ, ਤਵਚਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਆਚਾਰਿਆ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.327.18
वाग्घस्तौ पादपायुरानन्दश्चेति पञ्चेन्द्रियाणि विशेषमादित्योश्वीनि नक्षत्राणीत्येतानीन्द्रियाणां पर्यायनामानि वदन्त्येवमाह ॥ १२.३२७.१८ ॥
ਬੋਲ, ਦੋ ਹੱਥ, ਦੋ ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਅਨੰਦ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਦਿੱਤਿਆ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਅਤੇ ਨਛੱਤਰ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਨਾਮ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.327.19
अहंकारात्तथा भूतान्युत्पाद्य महदात्मनोः ।
वैखरत्वं ततो राज्ञा वैखर्यो विषयात्मकः ॥ १२.३२७.१९ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਵੈਖਰਤਵ (ਸਥੂਲਤਾ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਵੈਖਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
12.327.20
विकारस्थमहंकारमवबुध्याथ मानवः ।
महदैश्वर्यमाप्नोति यावदाचन्द्रतारकम् ॥ १२.३२७.२० ॥
ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।