महाभारत · अध्याय 12.334
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.334.1
ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत ।
पुरोहितं पुरस्कृत्य सर्वाण्यन्तः पुराणि च ॥ १२.३३४.१ ॥
तेव्हा तो राजा जनक, हे भारता, मंत्र्यांसह, पुरोहिताला पुढे करून, आपल्या सर्व अंतःपुरांसह (त्यांचे स्वागत केले).
12.334.2
आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च ।
शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् ॥ १२.३३४.२ ॥
आसन आणि विविध रत्ने पुढे ठेवून, मस्तक नमवून अर्घ्य घेऊन गुरुपुत्राजवळ गेले.
12.334.3
स तदासनमादाय बहुरत्नविभूषितम् ।
स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रमृद्धिमत् ॥ १२.३३४.३ ॥
त्याने अनेक रत्नांनी अलंकृत, हेवा वाटावी अशी आच्छादने पसरलेले, सर्व बाजूंनी शुभ व समृद्ध असे ते आसन घेतले.
12.334.4
पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः ।
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम् ॥ १२.३३४.४ ॥
पुरोहिताने धरलेले ते आसन राजाने हाताने स्पर्श करून, अत्यंत सन्मानित ते गुरुपुत्र शुकाला दिले.
12.334.5
तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णि शास्त्रतः प्रतिपूज्य च ।
पाद्यं निवेद्य प्रथममर्ध्यं गां च न्यवेदयत् ॥ १२.३३४.५ ॥
तेथे बसलेल्या कृष्णपुत्राचा (व्यासांचा) शास्त्रानुसार सन्मान करून, प्रथम पाद्य अर्पण करून, अर्घ्य आणि गाय अर्पण केली.
12.334.6
स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ।
प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकाद्द्विजसत्तमः ॥ १२.३३४.६ ॥
त्यांनी ती पूजा मंत्रपूर्वक, यथाविधी स्वीकारली. जनकाकडून ती पूजा स्वीकारून, ते द्विजश्रेष्ठ (संतुष्ट झाले).
12.334.7
गां चैव समनुज्ञाय राजानमनुमान्य च ।
पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलमव्ययम् ॥ १२.३३४.७ ॥
गाईला अनुमती देऊन आणि राजाचा सन्मान करून महातेजस्वी राजाचे अव्यय कुशल विचारले.
12.334.8
अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह ।
अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः ॥ १२.३३४.८ ॥
हे राजेंद्रा, शुक आणि त्याच्या अनुचरांचे कुशल आहे. मग त्याची अनुमती घेऊन तो अनुचरांसह बसला.
12.334.9
कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः ।
किमागमनमित्येवं पर्यपृच्छत पार्थिवः ॥ १२.३३४.९ ॥
वैयासकीचे अव्यय कुशल विचारून राजा म्हणाला, 'तुमच्या आगमनाचे कारण काय?'
12.334.10
पित्राऽहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः ।
विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः ॥ १२.३३४.१० ॥
माझे वडील मला म्हणाले, 'तुझे कल्याण असो. मोक्षधर्म आणि त्याचा अर्थ जाणणारे, विदेहाचे राजे, माझे याज्य, जनक नावाचे प्रसिद्ध आहेत.'
12.334.11
तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः ।
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते च्छेत्स्यति संशयं ॥ १२.३३४.११ ॥
तुझ्या मनात संशय असेल तर लवकर तिथे जा. प्रवृत्तीत किंवा निवृत्तीत तो तुझा संशय दूर करील.
12.334.12
सोहं पितुर्नियोगात्त्वामुपप्रष्टुमिहागतः ।
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १२.३३४.१२ ॥
म्हणून वडिलांच्या आज्ञेने तुम्हाला विचारण्यासाठी मी इथे आलो आहे. हे धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, ते मला यथावत सांगणे तुम्हाला योग्य आहे.
12.334.13
किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः ।
कथं च मोक्षः प्राप्तव्यो ज्ञानेन तपसाऽथवा ॥ १२.३३४.१३ ॥
येथे ब्राह्मणाचे कर्तव्य काय? मोक्षासाठी तो कोणत्या स्वरूपाचा असावा? मोक्ष कसा प्राप्त करावा, ज्ञानाने की तपाने?
12.334.14
यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु ।
कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ १२.३३४.१४ ॥
ब्राह्मणाचे जे कर्तव्य जन्मापासून आहे ते ऐक. हे पुत्रा, उपनयन झाल्यावर तो वेदपरायण असावा.
12.334.15
तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभो ।
देवतानामृषीणां चाप्यनृणो ह्यनसूयकः ॥ १२.३३४.१५ ॥
हे समर्था, तप, गुरुसेवा आणि ब्रह्मचर्य यांनी देव व ऋषी यांच्या ऋणातून मुक्त व मत्सररहित असावे.
12.334.16
वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्ज्य च ।
अभ्यनुज्ञामथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १२.३३४.१६ ॥
वेदांचे अध्ययन करून, संयमी राहून, गुरुदक्षिणा वगळून व अनुज्ञा मिळवून द्विजाने घरी परतावे.
12.334.17
समावृत्तश्च गार्हस्थ्ये स्वदारनिरतो वसेत् ।
अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनावृतः ॥ १२.३३४.१७ ॥
घरी परतून गृहस्थाश्रमात स्वपत्नीत रत राहून, मत्सररहित, न्यायाने, अग्नी धारण करून, अडथळ्याविना राहावे.
12.334.18
उत्पाद्य पुत्रं पौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत् ।
तानेवाग्नीन्यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रियः ॥ १२.३३४.१८ ॥
पुत्र व नातू यांना जन्म देऊन वनाश्रमात राहावे; शास्त्राप्रमाणे त्याच अग्नींची पूजा करावी आणि अतिथिप्रिय असावे.
12.334.19
स वनेऽग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् ।
निर्द्वन्द्वो बीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १२.३३४.१९ ॥
धर्मज्ञाने वनात यथान्याय अग्नींना स्वतःमध्ये आरोपित करून, द्वंद्वरहित आणि वीतराग आत्मा असलेल्या स्थितीत ब्रह्माश्रमात राहावे.
12.334.20
उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वते ।
किमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु वा ॥ १२.३३४.२० ॥
हृदयात शाश्वत आणि प्रत्यक्ष ज्ञान-विज्ञान उत्पन्न झाल्यानंतर, आश्रमांत किंवा वनांत राहणे आवश्यक आहे का?
12.334.21
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ।
यथा वेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप ॥ १२.३३४.२१ ॥
हेच मी आपणास विचारतो; म्हणून आपणच सांगण्यास योग्य आहात. हे जनाधिपा, वेदार्थाच्या तत्त्वानुसार मला सांगा.
12.334.22
न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् ।
न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १२.३३४.२२ ॥
ज्ञान-विज्ञानाशिवाय मोक्षप्राप्ती होत नाही, आणि गुरुसंबंधाशिवाय ज्ञानप्राप्ती होत नाही असे स्मृतीत सांगितले आहे.
12.334.23
गुरुः प्लावयिता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते ।
विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत् ॥ १२.३३४.२३ ॥
गुरू त्याला पलीकडे नेणारे आहेत; येथे ज्ञानालाच नाव म्हटले आहे. ज्ञान जाणून कृतकृत्य आणि पलीकडे गेलेल्या पुरुषाने ती दोन्ही सोडून द्यावीत.
12.334.24
अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् ।
पूर्वैराचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंश्रितः ॥ १२.३३४.२४ ॥
लोकांच्या अखंडतेसाठी आणि कर्मांच्या अखंडतेसाठी पूर्वजांनी आचरलेला धर्म चातुराश्रम्यावर आधारलेला आहे.
12.334.25
अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणाम् ।
कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ १२.३३४.२५ ॥
या क्रमयोगाने, अनेक जन्मांमध्ये शुभ-अशुभ कर्मे करून, येथेच मोक्ष प्राप्त होतो.
12.334.26
भावितैः करणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु ।
आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे ॥ १२.३३४.२६ ॥
अनेक संसारयोनींमध्ये सुसंस्कृत केलेल्या इंद्रियांनी हा शुद्धात्मा प्रथम आश्रमातच मोक्ष मिळवतो.
12.334.27
तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः ।
त्रिष्वाश्रमेषु कोऽन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ १२.३३४.२७ ॥
ते प्राप्त करून मुक्त झालेल्या, तत्त्वदर्शी विद्वानाला, परमाची इच्छा करणाऱ्याला, तीन आश्रमांत कोणता हेतू उरेल?
12.334.28
राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विवर्जयेत् ।
सात्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ १२.३३४.२८ ॥
राजसी व तामसी दोष सदा टाळावेत; सात्त्विक मार्ग स्वीकारून आत्म्याने आत्म्याला पाहावे.
12.334.29
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
संपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा ॥ १२.३३४.२९ ॥
सर्व भूतांमध्ये आत्मा आणि आत्म्यात सर्व भूते पाहणारा, पाण्यात विहरणाऱ्या प्राण्याप्रमाणे लिप्त होत नाही.
12.334.30
पक्षिवत्प्रायणादूर्ध्वममुत्रानन्त्यमश्नुते ।
विहाय देहान्निर्मुक्तो निर्द्वन्द्वः प्रशमं गतः ॥ १२.३३४.३० ॥
पक्ष्याप्रमाणे मृत्यूनंतर वर वर जाऊन, तेथे तो अनंततेस पोहोचतो; देह सोडून, मुक्त व द्वंद्वातीत होऊन, शांती प्राप्त करतो.
12.334.31
अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना ।
धार्यन्तो या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ १२.३३४.३१ ॥
येथे पूर्वी राजा ययातीने गायलेल्या गाथा ऐक, ज्या मोक्षशास्त्रात निपुण द्विजांनी स्मरणात ठेवल्या आहेत, हे तात.
12.334.32
ज्योतिरात्मनि नान्यत्र सर्वजन्तुषु तत्समम् ।
स्वयं च शक्यते द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा ॥ १२.३३४.३२ ॥
ते तेज आत्म्यातच आहे, इतरत्र नाही; सर्व प्राण्यांमध्ये त्याच्याशी समान तेज आहे; सुसमाहित चित्ताने ते स्वतः पाहता येते.
12.334.33
न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः ।
यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तु सः ॥ १२.३३४.३३ ॥
ज्याच्यापासून इतर भीत नाहीत आणि जो इतरांपासून भीत नाही, जो इच्छा किंवा द्वेष करत नाही, तोच ब्रह्म प्राप्त करतो.
12.334.34
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.३३४.३४ ॥
जेव्हा तो सर्व भूतांबद्दल पापभाव बाळगत नाही, कर्माने, मनाने किंवा वाणीने, तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.
12.334.35
संयोज्य मनसाऽऽत्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहनीम् ।
त्यक्त्वा कामं च मोहं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ १२.३३४.३५ ॥
मनाने आत्म्याला जोडून, मोहक ईर्ष्या सोडून, काम आणि मोह त्यागून, मग तो ब्रह्मत्व प्राप्त करतो.
12.334.36
यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम् ।
समो भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.३३४.३६ ॥
ऐकण्यायोग्य आणि पाहण्यायोग्य विषयांत आणि सर्व भूतांत जेव्हा तो समभाव धारण करून द्वंद्वरहित होतो, तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.
12.334.37
यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति ।
काञ्चनं चायसं चैव सुखं दुःखं तथैव च ॥ १२.३३४.३७ ॥
जेव्हा माणूस स्तुती आणि निंदा समभावाने पाहतो, सोने आणि लोखंड, सुख आणि दुःख यांकडेही तसेच पाहतो,
12.334.38
शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्थं प्रियमप्रियम् ।
जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.३३४.३८ ॥
थंडी-उष्णता, लाभ-हानी, प्रिय-अप्रिय, जीवन-मरण समभावाने पाहिले की तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.
12.334.39
प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा ॥ १२.३३४.३९ ॥
कासव जसे आपले अवयव पसरवून पुन्हा आकसून घेतो, तसेच भिक्षूने मनाने इंद्रियांना संयमित करावे.
12.334.40
तमः परिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते ।
तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ १२.३३४.४० ॥
अंधाराने व्यापलेले घर दिव्याने दिसते, तसेच बुद्धीच्या दिव्याने आत्म्याला पाहणे शक्य आहे.
12.334.41
एतत्सर्वं च पश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वर ।
यच्चान्यदपि नोक्तं मे तत्त्वतो वेद तद्भवान् ॥ १२.३३४.४१ ॥
हे बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठा! हे सर्व मी तुझ्यात पाहतो; मी न सांगितलेले इतरही तुम्ही यथार्थपणे जाणता.
12.334.42
ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तमुपागतः ।
गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ १२.३३४.४२ ॥
हे ब्रह्मर्षी! तुम्ही प्रसिद्ध आहात, विषयांच्या अंतापर्यंत पोहोचला आहात; तुमच्या गुरूंच्या कृपेने आणि तुमच्याच उपदेशाने.
12.334.43
तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महात्मनः ।
ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम ॥ १२.३३४.४३ ॥
त्या महात्म्याच्या कृपेनेच माझ्यातही हे दिव्य ज्ञान प्रकट झाले; त्यांच्यामुळेच तुम्ही मला ओळखीचे झालात.
12.334.44
अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तव ।
अधिकं तव चैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे ॥ १२.३३४.४४ ॥
तुमचे विज्ञान अधिक आहे, तुमची गतीही अधिक आहे, तुमचे ऐश्वर्यही अधिक आहे; पण ते तुम्हाला उमगत नाही.
12.334.45
बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वाऽप्यविमोक्षणात् ।
उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिं ॥ १२.३३४.४५ ॥
बालभावामुळे, संशयामुळे, भयामुळे किंवा मुक्त न होण्यामुळे, विज्ञान उत्पन्न झाले तरीही मनुष्य ती गती प्राप्त करीत नाही.
12.334.46
व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयः ।
विमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम् ॥ १२.३३४.४६ ॥
शुद्ध निश्चयाने, माझ्यासारख्यांनी संशय छेदून, हृदयग्रंथी सोडवून, तो ती गती प्राप्त करतो.
12.334.47
भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिरलोलुपः ।
व्यवसायादृते ब्रह्मन्नासादयति तत्परम् ॥ १२.३३४.४७ ॥
तुम्ही विज्ञान उत्पन्न झालेले, स्थिर बुद्धीचे आणि लोभरहित आहात; हे ब्रह्मन्, निश्चयाशिवाय मनुष्य ते परम गती प्राप्त करीत नाही.
12.334.48
नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपः ।
नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥ १२.३३४.४८ ॥
सुखदुःखांत तुम्हाला भेद नाही, तुम्हाला लोभ नाही; नृत्यगीतात उत्सुकता नाही, आसक्तीही निर्माण होत नाही.
12.334.49
न बन्धुष्वनुबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् ।
पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम् ॥ १२.३३४.४९ ॥
हे महाभागे, तुझी नातेवाईकांवर आसक्ती नाही, भयांमध्ये तुला भय नाही. मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने समान मानणारी तू मला दिसतेस.
12.334.50
अहं त्वामनुपश्यामि ये चाप्यन्ते मनीषिणः ।
आस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम् ॥ १२.३३४.५० ॥
शेवटी असलेल्या मनीषींप्रमाणे मी तुला पाहतो. तू त्या परम, अक्षय, निरामय मार्गाचा अवलंब केला आहेस.
12.334.51
यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकः ।
तस्मिन्वै वर्तसे विप्र किमन्यत्परिपृच्छसि ॥ १२.३३४.५१ ॥
येथे ब्राह्मणाचे जे फल आहे आणि मोक्षासाठी जे आत्मस्वरूप आहे, हे विप्रा, तू त्यातच स्थित आहेस; मग आणखी काय विचारतोस?