महाभारत · अध्याय 12.337
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.337.1
एतस्मिन्नन्तरे भूते नारदः पुनरागमत् ।
शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्प्रष्टुमीप्सवा ॥ १२.३३७.१ ॥
याच वेळी नारद पुन्हा आले; वेदार्थ विचारण्याच्या इच्छेने स्वाध्यायात मग्न असलेल्या शुकाकडे ते आले.
12.337.2
देवर्षि तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्यितम् ।
अर्ध्यपूर्वेण विधिवा वेदोक्तेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.३३७.२ ॥
जवळ आलेल्या देवर्षी नारदांना पाहून शुकांनी अर्घ्यापासून सुरुवात करून वेदविधीनुसार त्यांचा सत्कार केला.
12.337.3
नारदोऽयाजवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर ।
केन त्वां श्रेयसा वत्स योजयामीति हृष्टवत् ॥ १२.३३७.३ ॥
नारद प्रसन्न होऊन म्हणाले, "ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठा, सांग! वत्सा, कोणत्या श्रेयाच्या मार्गात मी तुला लावू?" असे त्यांनी आनंदाने म्हटले.
12.337.4
नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत ।
अस्मिँल्लोके हितं यत्स्वात्तेन मां योक्तुमर्हसि ॥ १२.३३७.४ ॥
नारदांचे बोल ऐकून शुक म्हणाले, "हे भरता! या लोकात जे हितकर असेल, त्यातच तुम्ही मला जोडण्यास योग्य आहात."
12.337.5
तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वनृषीणां भावितात्मनाम् ।
सनत्कुमारो भगवानिदं वतनमब्रवीत् ॥ १२.३३७.५ ॥
तत्त्व जाणण्याची इच्छा करणाऱ्या पूर्वकालीन, शुद्धचित्त ऋषींना भगवान सनत्कुमारांनी हे वचन सांगितले.
12.337.6
नास्ति विद्यासगं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः ।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२.३३७.६ ॥
विद्येसारखा डोळा नाही; सत्यासारखे तप नाही; रागासारखे दुःख नाही; त्यागासारखे सुख नाही.
12.337.7
निवृत्तिः कर्मणा पापात्सततं पुण्यशीलता ।
सद्वृत्तिः सद्वदाचारः श्रेय एवदनुत्तमम् ॥ १२.३३७.७ ॥
पापकर्मापासून निवृत्ती, सतत पुण्यशीलता, सद्वर्तन आणि सदाचार — हेच सर्वोत्तम श्रेय होय.
12.337.8
नानुवयसुखं प्राप्य यः सज्जति न मुच्यते ।
नालं स दुःखमोक्षाय संयोगो दुःखलक्षणम् ॥ १२.३३७.८ ॥
यौवनसुख मिळवून जो त्यात आसक्त होतो, तो मुक्त होत नाही; संयोगच दुःखाचे लक्षण असल्याने तो दुःखातून सुटण्यास समर्थ नसतो.
12.337.9
सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धनी ।
मोहवालावृतो दुःखमिह चामुत्र सोऽश्नुते ॥ १२.३३७.९ ॥
आसक्ताची बुद्धी चंचल होते आणि ती मोहजाल वाढवते; मोहाच्या जाळ्याने वेढलेला तो येथे आणि परलोकी दुःख भोगतो.
12.337.10
सर्वोपागात्तु कामस्व क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ १२.३३७.१० ॥
श्रेयाची इच्छा करणाऱ्याने सर्व प्रकारे काम आणि क्रोध यांचा निग्रह केला पाहिजे, कारण हे दोन्ही श्रेयाचा घात करण्यासाठीच उद्युक्त असतात.
12.337.11
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ १२.३३७.११ ॥
नेहमी क्रोधापासून तपाचे रक्षण करावे, मत्सरापासून श्रीचे रक्षण करावे, मान-अपमानापासून विद्येचे रक्षण करावे आणि प्रमादापासून स्वतःचे रक्षण करावे.
12.337.12
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम् ॥ १२.३३७.१२ ॥
अहिंसा हा परम धर्म आहे आणि क्षमा हे परम बल आहे. आत्मज्ञान हे परम ज्ञान आहे; सत्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही.
12.337.13
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं वदेत् ।
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम ॥ १२.३३७.१३ ॥
सत्य बोलणे श्रेयस्कर आहे; परंतु सत्यापेक्षाही जे प्राण्यांच्या हिताचे असेल ते बोलावे. जे प्राण्यांसाठी अत्यंत हितकर आहे, तेच माझ्या मते सत्य आहे.
12.337.14
सर्वारम्भपरित्यागी निराशीर्निष्परिग्रहः ।
येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः ॥ १२.३३७.१४ ॥
सर्व आरंभांचा त्याग करणारा, फलाशारहित, परिग्रहरहित, ज्याने सर्वस्वाचा त्याग केला आहे — तोच विद्वान आणि तोच पंडित.
12.337.15
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थान्यश्चरत्यात्मवशैरिह ।
आसज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः ॥ १२.३३७.१५ ॥
जो या जगात आपल्या वशात असलेल्या इंद्रियांनी इंद्रियविषयांमध्ये संचार करतो, आसक्त दिसला तरी जो शांतात्मा, निर्विकार आणि समाहित आहे.
12.337.16
अत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ।
स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति ॥ १२.३३७.१६ ॥
आत्मस्वरूप प्राण्यांबरोबर राहूनही, त्यांच्या स्वभावापेक्षा वेगळा राहून, आणि त्यांच्याविना राहूनही — तो मुक्त होऊन फार काळ न लागता परम श्रेय प्राप्त करतो.
12.337.17
अदर्शनमसंस्पर्शस्तथाऽसंभाषणं तदा ।
यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम् ॥ १२.३३७.१७ ॥
हे मुनी, ज्याचा प्राण्यांशी संपर्क — पाहणे, स्पर्श आणि संभाषण — नसतो, तोच परम श्रेय प्राप्त करतो.
12.337.18
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायगणतश्चरेत् ।
नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ १२.३३७.१८ ॥
सर्व प्राण्यांची हिंसा करू नये, मैत्रीभावाने वागावे. हा जन्म मिळाल्यानंतर कोणाशीही वैर करू नये.
12.337.19
आकिञ्चन्यं सुसंतोषो निराशीस्त्वमचापलम् ।
एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः ॥ १२.३३७.१९ ॥
अकिंचनता, परम संतोष, फलाची इच्छा नसणे आणि चपलतेचा अभाव — हेच आत्मज्ञ आणि जितात्म्याचे परम श्रेय आहे, असे म्हणतात.
12.337.20
परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः ।
अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम् ॥ १२.३३७.२० ॥
वत्सा, परिग्रहाचा त्याग करून इंद्रियांना जिंकणारा हो. इथे आणि परलोकीही भयरहित, शोकरहित स्थितीत स्थिर राहा.
12.337.21
निरामिषा न शोचन्ति त्यजेदामिषमात्मनः ।
परित्यज्यामिषं सौभ्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे ॥ १२.३३७.२१ ॥
निरामिष (विषयलोभरहित) लोक शोक करीत नाहीत. स्वतःमधील आमिष (विषयमोह) सोडून दे; हे सौम्या, आमिष सोडल्यास दुःखाच्या तापातून तू मुक्त होशील.
12.337.22
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ १२.३३७.२२ ॥
सदा तपात निरत, दान्त, संयतात्मा मुनीने जर अजिताला जिंकण्याची इच्छा केली, तर त्याने आसक्तींमध्येही अनासक्त राहिले पाहिजे.
12.337.23
गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा ।
ब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् ॥ १२.३३७.२३ ॥
गुणांच्या आसक्तींमध्ये अनासक्त, सदा एकांत साधनेत रमणारा ब्राह्मण लवकरच उत्तम सुख प्राप्त करतो.
12.337.24
द्वन्द्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः ।
विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति ॥ १२.३३७.२४ ॥
द्वंद्वांमध्ये रमणाऱ्या प्राण्यांमध्ये जो मुनी एकटाच रमतो, त्याला प्रज्ञेने तृप्त जाण; ज्ञानाने तृप्त झालेला मनुष्य शोक करत नाही.
12.337.25
शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रेर्जन्म मानुषम् ।
अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः ॥ १२.३३७.२५ ॥
शुभ कर्मांनी देवत्व मिळते, मिश्र कर्मांनी मानुषजन्म मिळतो, आणि अशुभ कर्मांनी तो असहाय होऊन हीन जन्म घेतो.
12.337.26
तत्र मृत्युवशो दुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे ॥ १२.३३७.२६ ॥
तेथे मृत्यूच्या वशात असलेला जीव सतत दुःखांनी पीडित होऊन संसारात होरपळतो; तू हे कसे समजत नाहीस?
12.337.27
अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ।
अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ॥ १२.३३७.२७ ॥
जे अहितकारक आहे त्याला तू हितकारक मानतोस, अनित्याला नित्य मानतोस, आणि अनर्थाला अर्थ मानतोस; तू का समजत नाहीस?
12.337.28
संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहात्तन्तुभिरात्मजैः ।
कोशकार इवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥ १२.३३७.२८ ॥
मोहामुळे अनेक धाग्यांसारख्या तुझ्या पुत्रांनी वेढलेला असून, कोशकार किड्याप्रमाणे स्वतःलाच वेढत असतानाही तू समजत नाहीस.
12.337.29
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स परिग्रहात् ॥ १२.३३७.२९ ॥
येथे परिग्रह पुरे; परिग्रह दोषयुक्त आहे. कोशकार किडा त्या परिग्रहानेच बांधला जातो.
12.337.30
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ १२.३३७.३० ॥
पुत्र, पत्नी आणि कुटुंबात आसक्त असलेले जीव सरोवराच्या चिखलाच्या समुद्रात बुडालेल्या जीर्ण रानहत्तींप्रमाणे बुडतात.
12.337.31
महाजालसमाकृष्टान्स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान् ।
मोहजालसमाकृष्टान्पश्य जन्तून्सुदुःखितान् ॥ १२.३३७.३१ ॥
मोठ्या जाळ्यात अडकून जमिनीवर ओढलेल्या माशांप्रमाणे, मोहजालात ओढल्या गेलेल्या प्राण्यांकडे पाहा; ते अत्यंत दुःखी आहेत.
12.337.32
कुटुम्बं पुत्रदारांश्च शरीरं संचयाश्च ये ।
पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम् ॥ १२.३३७.३२ ॥
कुटुंब, पुत्र-पत्नी, शरीर आणि जे संचय — हे सर्व परकीय व अस्थिर आहे. सुकृत आणि दुष्कृत यांखेरीज आपले काय आहे?
12.337.33
यदा सर्वान्परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते ।
अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं समर्थं नानुतिष्ठसि ॥ १२.३३७.३३ ॥
तुला सर्वांना सोडून अवशपणे जावेच लागणार आहे, तर व्यर्थ गोष्टींमध्ये का आसक्त आहेस? जे करण्यास समर्थ आहेस ते का करीत नाहीस?
12.337.34
अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम् ।
तमः कान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ १२.३३७.३४ ॥
विश्रांतीशिवाय, आधाराशिवाय, पाथेयाशिवाय, मार्गदर्शकाशिवाय, अंधाराने भरलेल्या त्या अरण्यमार्गावरून तू एकटा कसा जाशील?
12.337.35
न हि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यति ।
सुकृतं दुष्कृतं च त्वां यास्यन्तमनुयास्यतः ॥ १२.३३७.३५ ॥
तू प्रस्थान करताना तुझ्या मागे कोणीही येणार नाही. तू जात असताना केवळ सुकृत आणि दुष्कृतच तुझ्या पाठोपाठ येतील.
12.337.36
विद्या कर्म च शौचं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् ।
अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्य विमुच्यते ॥ १२.३३७.३६ ॥
विद्या, कर्म, शुचिता आणि विस्तृत ज्ञान — हे सर्व अर्थासाठीच अनुसरले जाते. ज्याचे प्रयोजन सिद्ध झाले, तो मुक्त होतो.
12.337.37
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १२.३३७.३७ ॥
गावात राहणाऱ्याची जी आसक्ती, तीच ही बांधणारी दोरी आहे. ती तोडूनच पुण्यवान जातात; पापी ती तोडू शकत नाहीत.
12.337.38
रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् ।
गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम् ॥ १२.३३७.३८ ॥
रूप हे ज्याचे काठ, मन हा ज्याचा प्रवाह, स्पर्श ही ज्याची बेटे, रस वाहून नेणारी, गंध हा ज्याचा चिखल, शब्द हे ज्याचे पाणी; स्वर्गमार्गात पार करणे कठीण अशी ती नदी.
12.337.39
क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यपदाङ्कुराम् ।
त्यागवाताध्वगां शीघ्रां नौतार्यां तां नदीं तरेत् ॥ १२.३३७.३९ ॥
क्षमा ही ज्याची नाव आहे, जी सत्यमय आहे, धर्मस्थैर्याचे अंकुर ज्याचे पाय आहेत, त्यागाच्या वाऱ्याने जी वाटेत चालते, जी वेगवान आहे, नावेने पार करता येणारी — ती नदी पार करावी.
12.337.40
त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥ १२.३३७.४० ॥
धर्म आणि अधर्म सोडून दे; सत्य आणि असत्य दोन्ही सोडून दे. सत्य आणि असत्य दोन्ही सोडून, ज्याद्वारे तू सोडतोस त्यालाही सोड.
12.337.41
त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यलिप्सया ।
उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात् ॥ १२.३३७.४१ ॥
संकल्पाच्या अभावाने धर्म सोड; लालसेच्या अभावाने अधर्मही सोड. बुद्धीने सत्य आणि असत्य दोन्ही सोड; परम निश्चयाने बुद्धीलाही सोड.
12.337.42
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।
चर्मावनद्धं दुर्गन्धिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ १२.३३७.४२ ॥
हाडांचे खांब असलेले, शिरांनी युक्त, मांस आणि रक्ताने लिंपलेले, त्वचेने बांधलेले, दुर्गंधी, मूत्र आणि विष्ठेने भरलेले.
12.337.43
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।
रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यज ॥ १२.३३७.४३ ॥
हे शरीर जरा आणि शोकाने वेढलेले आहे, रोगांचे घर आहे, पीडित, मलिन आणि अनित्य आहे; या भूतांच्या निवासाचा त्याग कर.
12.337.44
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत् ।
महाभूतात्मकं सर्वं महद्यत्परमाणु च ॥ १२.३३७.४४ ॥
हे संपूर्ण विश्व, चर-अचर सर्व जगत, जे जे असेल ते, मोठे आणि परमाणू सर्व महाभूतमय आहे.
12.337.45
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा मही ।
षष्ठं तु चेतना या तु आत्मा सप्तममुच्यते।
अष्टमं तु मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु नवमी स्मृता ॥ १२.३३७.४५ ॥
महाभूते म्हणजे आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी; सहावे चेतना, सातव्याला आत्मा म्हणतात. आठवे मन जाणावे आणि नववी बुद्धी असे सांगितले आहे.
12.337.46
इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ।
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः ॥ १२.३३७.४६ ॥
पाच इंद्रिये, तम, सत्त्व आणि रज; अशा प्रकारे हा सतरा घटकांचा समूह अव्यक्त नावाचा आहे.
12.337.47
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितः ।
चतुर्विशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः ॥ १२.३३७.४७ ॥
येथील सर्व इंद्रियविषय आणि व्यक्त-अव्यक्त यांच्यासह हा चोवीस घटकांचा समूह आहे; हाच व्यक्त-अव्यक्तमय गण.
12.337.48
एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयते ।
त्रिवर्गं तु सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा ॥ १२.३३७.४८ ॥
या सर्वांनी युक्त असलेला तो पुरुष म्हटला जातो; त्रिवर्ग, सुख, दुःख, जीवन आणि मरण हेही.
12.337.49
य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ ।
पारम्पर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन ॥ १२.३३७.४९ ॥
जो हे तत्त्वतः जाणतो, तो उत्पत्ती आणि लय जाणतो. येथे परंपरेने जे काही ज्ञान जाणण्यायोग्य आहे, ते जाणावे.
12.337.50
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ १२.३३७.५० ॥
इंद्रियांनी जे जे गृहीत होते ते व्यक्त, अशी स्थिती आहे. अव्यक्त जाणावे, जे लिंगाने ग्रहण होते आणि इंद्रियांच्या पलीकडे आहे.
12.337.51
इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते ।
लोके विततमात्मानं लोकांश्चात्मनि पश्यति ॥ १२.३३७.५१ ॥
संयमित इंद्रियांनी देही धारांनी जणू तृप्त होतो. तो जगात व्याप्त आत्म्याला आणि आत्म्यात लोकांना पाहतो.
12.337.52
परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति ।
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ १२.३३७.५२ ॥
परावर दृष्टी असणाऱ्याची शक्ती, जी ज्ञानमूलक आहे, ती नष्ट होत नाही. सर्व अवस्थांत, सदा सर्व भूते पाहणाऱ्याची (शक्ती नष्ट होत नाही).
12.337.53
ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ।
ज्ञानेन विविधान्क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान् ॥ १२.३३७.५३ ॥
ब्रह्मभूताला अशुभाशी संयोग होत नाही. ज्ञानाने मोहातून उत्पन्न झालेल्या विविध क्लेशांना ओलांडणाऱ्याला (तसे होत नाही).
12.337.54
लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते ।
अनादिनिधनज्ञं तमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ १२.३३७.५४ ॥
जगात बुद्धीच्या प्रकाशाने लोकमार्ग नष्ट होत नाही. आत्म्यात स्थित असलेल्या आदि-अंतहीन ज्ञात्याला, अव्ययाला (जाणल्याने).
12.337.55
अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित् ।
यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ १२.३३७.५५ ॥
अकर्ता आणि अमूर्त असे तीर्थज्ञ भगवान म्हणाले. स्वतःच्या कृत कर्मांमुळे, त्या त्या कर्मांनी जो जीव सदा दुःखी असतो.
12.337.56
स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा ।
ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ १२.३३७.५६ ॥
दुःख टाळण्यासाठी तो प्राण्यांना अनेक प्रकारे मारतो. मग तो पुन्हा दुसरे नवे, पुष्कळ कर्म स्वीकारतो.
12.337.57
तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वा पथ्यमिवातुरः ।
अजस्रमेव मोहान्धो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ १२.३३७.५७ ॥
मग तो त्यामुळेच पुन्हा दुःख भोगतो, जसा रोगी पथ्य खाऊन दुःख भोगतो. मोहाने आंधळा होऊन, दुःखांमध्ये सुख मानतो.
12.337.58
बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत्सदा ।
ततो निबद्धः स्वां योनिं कर्मणामुदयादिह ॥ १२.३३७.५८ ॥
कर्मांमुळे तो सदा बांधला जातो आणि रवीप्रमाणे घुसळला जातो. मग बद्ध होऊन, कर्मांच्या उदयाने इथे आपली योनी प्राप्त करतो.
12.337.59
परिभ्रमति संसारं चक्रवद्बहुवेदनः ।
सत्वं निर्वृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः ॥ १२.३३७.५९ ॥
चाकाप्रमाणे पुष्कळ वेदना घेऊन तो संसारात फिरतो. पण ज्याचे बंधन सुटले आहे आणि जो कर्मातून निवृत्त झाला आहे, तो (मुक्त होतो).
12.337.60
सर्ववित्सर्वजित्सिद्धौ भव भावविवर्जितः ।
संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात्।
संप्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम् ॥ १२.३३७.६० ॥
सर्वज्ञ आणि सर्वजयी होऊन, सिद्धीत भावरहित हो. संयमाने नवे बंधन परतवून, तपाच्या बळाने पुष्कळ लोकांनी सिद्धी मिळवली आहे — अबाधित आणि सुखाचा उदय करणारी सिद्धी.