ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.337
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.337.1
एतस्मिन्नन्तरे भूते नारदः पुनरागमत् ।
शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्प्रष्टुमीप्सवा ॥ १२.३३७.१ ॥
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਰਦ ਫਿਰ ਆਏ; ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਵਾਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸ਼ੁਕ ਕੋਲ ਆਏ।
12.337.2
देवर्षि तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्यितम् ।
अर्ध्यपूर्वेण विधिवा वेदोक्तेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.३३७.२ ॥
ਨੇੜੇ ਆਏ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਅਰਘ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
12.337.3
नारदोऽयाजवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर ।
केन त्वां श्रेयसा वत्स योजयामीति हृष्टवत् ॥ १२.३३७.३ ॥
ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: "ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੱਸ! ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਭਲਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਂ?" ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
12.337.4
नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत ।
अस्मिँल्लोके हितं यत्स्वात्तेन मां योक्तुमर्हसि ॥ १२.३३७.४ ॥
ਨਾਰਦ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁਕ ਬੋਲੇ: "ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਲਾਉਣ ਯੋਗ ਹੋ।"
12.337.5
तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वनृषीणां भावितात्मनाम् ।
सनत्कुमारो भगवानिदं वतनमब्रवीत् ॥ १२.३३७.५ ॥
ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਤਨ, ਸ਼ੁੱਧ-ਮਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.337.6
नास्ति विद्यासगं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः ।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२.३३७.६ ॥
ਵਿੱਦਿਆ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਅੱਖ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ; ਰਾਗ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਤਿਆਗ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ।
12.337.7
निवृत्तिः कर्मणा पापात्सततं पुण्यशीलता ।
सद्वृत्तिः सद्वदाचारः श्रेय एवदनुत्तमम् ॥ १२.३३७.७ ॥
ਪਾਪ ਕਰਮ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ, ਸਦਾ ਪੁੰਨ ਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਦਵ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ — ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ।
12.337.8
नानुवयसुखं प्राप्य यः सज्जति न मुच्यते ।
नालं स दुःखमोक्षाय संयोगो दुःखलक्षणम् ॥ १२.३३७.८ ॥
ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਸੁਖ ਪਾ ਕੇ ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੰਜੋਗ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ।
12.337.9
सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धनी ।
मोहवालावृतो दुःखमिह चामुत्र सोऽश्नुते ॥ १२.३३७.९ ॥
ਆਸਕਤ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਡੋਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੋਹ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.337.10
सर्वोपागात्तु कामस्व क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ १२.३३७.१० ॥
ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.337.11
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ १२.३३७.११ ॥
ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਤਪ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ, ਮਾਣ-ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ।
12.337.12
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम् ॥ १२.३३७.१२ ॥
ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਪਰਮ ਬਲ ਹੈ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.337.13
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं वदेत् ।
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम ॥ १२.३३७.१३ ॥
ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੈ।
12.337.14
सर्वारम्भपरित्यागी निराशीर्निष्परिग्रहः ।
येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः ॥ १२.३३७.१४ ॥
ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ — ਉਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਹੈ।
12.337.15
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थान्यश्चरत्यात्मवशैरिह ।
आसज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः ॥ १२.३३७.१५ ॥
ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਆਸਕਤ ਜਾਪਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤਾਤਮਾ, ਵਿਕਾਰਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਹੈ।
12.337.16
अत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ।
स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति ॥ १२.३३७.१६ ॥
ਆਤਮ-ਰੂਪ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ — ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.337.17
अदर्शनमसंस्पर्शस्तथाऽसंभाषणं तदा ।
यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम् ॥ १२.३३७.१७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ, ਛੋਹ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ — ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.337.18
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायगणतश्चरेत् ।
नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ १२.३३७.१८ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੈਤਰੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਚਰੇ। ਇਹ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰੇ।
12.337.19
आकिञ्चन्यं सुसंतोषो निराशीस्त्वमचापलम् ।
एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः ॥ १२.३३७.१९ ॥
ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਦਾ ਅਭਾਵ — ਇਹੀ ਆਤਮਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਜਿਤਾਤਮਾ ਲਈ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.337.20
परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः ।
अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम् ॥ १२.३३७.२० ॥
ਪੁੱਤਰ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਬਣ। ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੈ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ।
12.337.21
निरामिषा न शोचन्ति त्यजेदामिषमात्मनः ।
परित्यज्यामिषं सौभ्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे ॥ १२.३३७.२१ ॥
ਨਿਰਾਮਿਸ਼ (ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਲੋਕ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਮਿਸ਼ (ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹ) ਨੂੰ ਤਿਆਗ; ਹੇ ਸੌਮਯ, ਆਮਿਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
12.337.22
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ १२.३३७.२२ ॥
ਸਦਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਦਾਂਤ, ਸੰਯਤ-ਆਤਮਾ ਮੁਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜਿਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਗੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.337.23
गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा ।
ब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् ॥ १२.३३७.२३ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸਕਤ, ਸਦਾ ਇਕਾਂਤ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.337.24
द्वन्द्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः ।
विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति ॥ १२.३३७.२४ ॥
ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੁਨੀ ਇਕੱਲਾ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਜਾਣ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨੁੱਖ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.337.25
शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रेर्जन्म मानुषम् ।
अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः ॥ १२.३३७.२५ ॥
ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਨੀਵਾਂ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
12.337.26
तत्र मृत्युवशो दुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे ॥ १२.३३७.२६ ॥
ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਪਿਆ ਜੀਵ ਸਦਾ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਿੱਝਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ?
12.337.27
अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ।
अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ॥ १२.३३७.२७ ॥
ਅਹਿਤ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਅਨਿੱਤ ਨੂੰ ਨਿੱਤ, ਅਤੇ ਅਨਰਥ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ?
12.337.28
संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहात्तन्तुभिरात्मजैः ।
कोशकार इवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥ १२.३३७.२८ ॥
ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਅਨੇਕ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਪੇਟਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
12.337.29
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स परिग्रहात् ॥ १२.३३७.२९ ॥
ਇੱਥੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਬਸ ਕਰ; ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਕੀੜਾ ਉਸੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਹੈ।
12.337.30
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ १२.३३७.३० ॥
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਜੀਵ ਤਲਾਬ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਬੁੱਢੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ।
12.337.31
महाजालसमाकृष्टान्स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान् ।
मोहजालसमाकृष्टान्पश्य जन्तून्सुदुःखितान् ॥ १२.३३७.३१ ॥
ਵੱਡੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਮੋਹ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਨ।
12.337.32
कुटुम्बं पुत्रदारांश्च शरीरं संचयाश्च ये ।
पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम् ॥ १२.३३७.३२ ॥
ਪਰਿਵਾਰ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਚੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ — ਇਹ ਸਭ ਪਰਾਇਆ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣਾ ਕੀ ਹੈ?
12.337.33
यदा सर्वान्परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते ।
अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं समर्थं नानुतिष्ठसि ॥ १२.३३७.३३ ॥
ਜਦੋਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਫਸਿਆ ਹੈਂ? ਜੋ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
12.337.34
अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम् ।
तमः कान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ १२.३३७.३४ ॥
ਬਿਨਾਂ ਆਰਾਮ, ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਰੇ, ਬਿਨਾਂ ਰਾਹ-ਖਰਚ, ਬਿਨਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ, ਹਨੇਰੇ ਭਰੇ ਉਸ ਜੰਗਲੀ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇਂਗਾ?
12.337.35
न हि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यति ।
सुकृतं दुष्कृतं च त्वां यास्यन्तमनुयास्यतः ॥ १२.३३७.३५ ॥
ਤੂੰ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇਂਗਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਕੇਵਲ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣਗੇ।
12.337.36
विद्या कर्म च शौचं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् ।
अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्य विमुच्यते ॥ १२.३३७.३६ ॥
ਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ — ਇਹ ਸਭ ਧਨ ਲਈ ਹੀ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.337.37
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १२.३३७.३७ ॥
ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋ ਆਸਕਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
12.337.38
रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् ।
गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम् ॥ १२.३३७.३८ ॥
ਰੂਪ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਨ, ਮਨ ਜਿਸ ਦਾ ਵਹਾਅ ਹੈ, ਸਪਰਸ਼ ਜਿਸ ਦੇ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਰਸ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਗੰਧ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਕੜ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ; ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ।
12.337.39
क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यपदाङ्कुराम् ।
त्यागवाताध्वगां शीघ्रां नौतार्यां तां नदीं तरेत् ॥ १२.३३७.३९ ॥
ਖਿਮਾ ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਮਈ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਤਿਆਗ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜੋ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਕਿਸ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋਣ ਯੋਗ — ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੇ।
12.337.40
त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥ १२.३३७.४० ॥
ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਛੱਡ ਦੇ; ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ।
12.337.41
त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यलिप्सया ।
उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात् ॥ १२.३३७.४१ ॥
ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦੇ, ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਧਰਮ ਵੀ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ; ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ।
12.337.42
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।
चर्मावनद्धं दुर्गन्धिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ १२.३३७.४२ ॥
ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿੱਪਿਆ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਮਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ।
12.337.43
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।
रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यज ॥ १२.३३७.४३ ॥
ਇਹ ਸਰੀਰ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਦੁਖੀ, ਮੈਲਾ ਅਤੇ ਅਨਿੱਤ ਹੈ; ਇਸ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ।
12.337.44
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत् ।
महाभूतात्मकं सर्वं महद्यत्परमाणु च ॥ १२.३३७.४४ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਚਲਦਾ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਸਭ ਕੁਝ, ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸਭ ਮਹਾਭੂਤਮਈ ਹੈ।
12.337.45
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा मही ।
षष्ठं तु चेतना या तु आत्मा सप्तममुच्यते।
अष्टमं तु मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु नवमी स्मृता ॥ १२.३३७.४५ ॥
ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ: ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ; ਛੇਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਆਤਮਾ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ ਮਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨੌਵੀਂ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
12.337.46
इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ।
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः ॥ १२.३३७.४६ ॥
ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਤਮ, ਸੱਤ ਅਤੇ ਰਜ ਵੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅਵਿਅਕਤ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.337.47
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितः ।
चतुर्विशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः ॥ १२.३३७.४७ ॥
ਇੱਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਅਕਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਚੌਵੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਅਕਤਮਈ ਗਣ ਹੈ।
12.337.48
एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयते ।
त्रिवर्गं तु सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा ॥ १२.३३७.४८ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਵਰਗ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ।
12.337.49
य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ ।
पारम्पर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन ॥ १२.३३७.४९ ॥
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.337.50
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ १२.३३७.५० ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਅਵਿਅਕਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
12.337.51
इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते ।
लोके विततमात्मानं लोकांश्चात्मनि पश्यति ॥ १२.३३७.५१ ॥
ਸੰਜਮੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.337.52
परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति ।
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ १२.३३७.५२ ॥
ਪਰਾਵਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ (ਸ਼ਕਤੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ)।
12.337.53
ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ।
ज्ञानेन विविधान्क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान् ॥ १२.३३७.५३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ (ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)।
12.337.54
लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते ।
अनादिनिधनज्ञं तमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ १२.३३७.५४ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮਾਰਗ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਅਵਿਯ ਨੂੰ (ਜਾਣਨ ਨਾਲ)।
12.337.55
अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित् ।
यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ १२.३३७.५५ ॥
ਅਕਰਤਾ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਐਸਾ ਤੀਰਥਵਿੱਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਹੈ।
12.337.56
स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा ।
ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ १२.३३७.५६ ॥
ਉਹ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਮ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
12.337.57
तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वा पथ्यमिवातुरः ।
अजस्रमेव मोहान्धो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ १२.३३७.५७ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤੜਫਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਪਥ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ। ਮੋਹ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
12.337.58
बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत्सदा ।
ततो निबद्धः स्वां योनिं कर्मणामुदयादिह ॥ १२.३३७.५८ ॥
ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਤੇ ਮਥਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਧਾਣੀ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ ਬੱਧ ਹੋਇਆ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਉਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਜੂਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.337.59
परिभ्रमति संसारं चक्रवद्बहुवेदनः ।
सत्वं निर्वृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः ॥ १२.३३७.५९ ॥
ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਮ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ (ਮੁਕਤ ਹੈ)।
12.337.60
सर्ववित्सर्वजित्सिद्धौ भव भावविवर्जितः ।
संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात्।
संप्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम् ॥ १२.३३७.६० ॥
ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਜੇਤਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਭਾਵ-ਰਹਿਤ ਹੋ। ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਬੰਧਨ ਮੋੜ ਕੇ, ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ ਹੈ — ਅਬਾਧਿਤ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਉਦੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।