महाभारत · अध्याय 12.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.34.1
तपसा कर्मणा चैव प्रदानेन च भारत ।
पुनाति पापं पुरुषः पूतश्चेन्न प्रवर्तते ॥ १२.३४.१ ॥
हे भारता! तप, कर्म आणि दान यांनी माणूस पाप नष्ट करतो; शुद्ध झाल्यानंतर तो पुन्हा पापात प्रवृत्त होत नसेल तर.
12.34.2
एककालं तु भुञ्जानश्चरन्भैक्षं स्वकर्मकृत् ।
कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचारी सदोत्थितः ॥ १२.३४.२ ॥
एकदाच भोजन करून, भिक्षा मागत, आपले कर्म करत, हातात कपाल व खट्वाङ्ग धारण करून, ब्रह्मचारी राहून सदैव सजग राहणारा.
12.34.3
अनसूयुरधः शायी कर्म लोके प्रकाशयन् ।
पूर्णैर्द्वादशभिर्वर्षैर्ब्रह्महा विप्रमुच्यते ॥ १२.३४.३ ॥
मत्सरहीन होऊन, जमिनीवर निजून, जगात आपले कर्म प्रकट करत, पूर्ण बारा वर्षे गेल्यावर ब्रह्महत्या करणारा पापातून मुक्त होतो.
12.34.4
लक्ष्यः शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषामिच्छयाऽऽत्मनः ।
प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः ॥ १२.३४.४ ॥
शस्त्रधारींचे लक्ष्य बनो; किंवा विद्वानांच्या इच्छेने स्वतःला अर्पण करो; किंवा पेटलेल्या अग्नीत तीन वेळा डोके खाली करून स्वतःला टाको.
12.34.5
जपन्वाऽन्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् ।
सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ १२.३४.५ ॥
कोणताही एक वेद जपत शंभर योजने चालो; किंवा वेदज्ञ ब्राह्मणाला आपले सर्वस्व अर्पण करो.
12.34.6
धनं वा जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम् ।
मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोब्राह्मणस्य च ॥ १२.३४.६ ॥
उपजीविकेसाठी पुरेसे धन, किंवा सामानासह घर अर्पण करो; गाई आणि ब्राह्मणांचा रक्षक ब्रह्महत्येपासून मुक्त होतो.
12.34.7
षङ्गिर्वर्षैः कृच्छ्रभोजी ब्रह्महा पूयते नरः ।
मासेमासे समश्नंस्तु त्रिभिर्वर्षैः प्रमुच्यते ॥ १२.३४.७ ॥
सहा वर्षे कृच्छ्र व्रताचे भोजन करणारा ब्रह्महत्यारा मनुष्य शुद्ध होतो. पण दरमहा भोजन करत राहिल्यास तीन वर्षांत तो मुक्त होतो.
12.34.8
संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः ।
तथैवोपवसन्राजन्स्वल्पेनापि प्रपूयते ॥ १२.३४.८ ॥
एक वर्षभर महिन्यातून एकदाच भोजन करणारा शुद्ध होतो, यात संशय नाही. तसेच हे राजा, उपवास करणारा थोड्याशानेही पूर्णपणे शुद्ध होतो.
12.34.9
क्रतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः ।
ये चाप्यवभृथस्नाताः केचिदेवंविधा नराः।
ते सर्वे धूतपाप्मानो भवन्तीति परा श्रुतिः ॥ १२.३४.९ ॥
अश्वमेध यज्ञाने देखील शुद्ध होतो, यात संशय नाही. अवभृथ स्नान केलेले आणि असे काही मनुष्य हे सर्व पापमुक्त होतात, असे परम श्रुती सांगते.
12.34.10
ब्राह्मणार्थे हतो युद्धे मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ १२.३४.१० ॥
ब्राह्मणांसाठी युद्धात मारला गेलेला मनुष्य ब्रह्महत्येपासून मुक्त होतो.
12.34.11
गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ।
ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च ॥ १२.३४.११ ॥
एक लाख गायी योग्य पात्रांना दान द्याव्यात. ब्रह्महत्यारा ब्राह्मणाला दान देऊन सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
12.34.12
कपिलानां सहस्राणि यो दद्यात्पञ्चविंशतिम् ।
दोग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यो विप्रमुच्यते ॥ १२.३४.१२ ॥
कपिला गायींपैकी हजारो, त्यातील पंचवीस हजार दुभत्या गायी जो दान करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
12.34.13
गोसहस्रं सवत्सानां दोग्ध्रीणां प्राणसंशये ।
साधुभ्यो वै दरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्विषात् ॥ १२.३४.१३ ॥
प्राणसंकटात वासरांसह हजार दुभत्या गाई सज्जन दरिद्रांना दान केल्यास माणूस पापातून मुक्त होतो.
12.34.14
शतं वै यस्तु काम्भोजान्ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
नियतेभ्यो महीपाल स च पापात्प्रमुच्यते ॥ १२.३४.१४ ॥
हे महीपाला, जो कांबोज अश्वांपैकी शंभर संयमी ब्राह्मणांना दान करतो, तो पापातून पूर्णपणे मुक्त होतो.
12.34.15
मनोरथं तु यो दद्यादेकस्मा अपि भारत ।
न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात्प्रमुच्यते ॥ १२.३४.१५ ॥
हे भारता, जो एखाद्यालाही इच्छित वस्तू देतो आणि देऊन त्याचा गाजावाजा करत नाही, तो पापातून मुक्त होतो.
12.34.16
सुरापानं सकृत्कृत्वा योऽग्निवर्णां सुरां पिबेत् ।
स पावयत्यथात्मानमिह लोके परत्र च ॥ १२.३४.१६ ॥
एकदा सुरापान करून जो अग्निवर्ण सुरा पितो, तो इहलोकी व परलोकी स्वतःला पवित्र करतो.
12.34.17
मरुप्रपातं प्रपतञ्ज्वलनं वा समाविशन् ।
महाप्रस्थानमातिष्ठन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२.३४.१७ ॥
वाळवंटात पडून, अग्नीत प्रवेश करून किंवा महाप्रस्थान स्वीकारून माणूस सर्व पापांतून मुक्त होतो.
12.34.18
बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः ।
समितिं ब्राह्मणो गच्छेदिति वै ब्रह्मणः श्रुतिः ॥ १२.३४.१८ ॥
बृहस्पतियज्ञ करून सुरापान केलेला ब्राह्मण पुन्हा ब्राह्मणसभेत जावा, असे ब्रह्मदेवाची श्रुती सांगते.
12.34.19
भूमिप्रदानं कुर्याद्यः सुरां पीत्वा विमत्सरः ।
पुनर्न च पिबेद्राजन्संस्कृतः स च शुध्यति ॥ १२.३४.१९ ॥
मत्सरहीन होऊन सुरा प्राशन करून जो भूमिदान करतो, हे राजा, आणि पुन्हा पीत नाही, तो संस्कारांनी शुद्ध होतो.
12.34.20
गुरुतल्पी शिलां तप्तामायसीमभिसंविशेत् ।
अवकृत्यात्मनः शेफं प्रव्रजेदूर्ध्वदर्शनः ॥ १२.३४.२० ॥
गुरुशय्या दूषित करणाऱ्याने तापलेल्या लोखंडी शिलेवर झोपावे; स्वतःचे लिंग कापून, वर दृष्टी ठेवून प्रयाण करावे.
12.34.21
शरीरस्य विमोक्षेण मुच्यते कर्मणोऽशुभात् ।
कर्मभ्यो विप्रमुच्यन्ते यताः संवत्सरं स्त्रियः ॥ १२.३४.२१ ॥
शरीराचा त्याग केल्याने माणूस अशुभ कर्मातून मुक्त होतो; संयमी स्त्रिया एक वर्षभर राहून कर्मांतून पूर्णपणे मुक्त होतात.
12.34.22
महाव्रतं चरेद्यस्तु दद्यात्सर्वस्वमेव तु ।
गुर्वर्थे वा हतो युद्धे स मुच्येत्कर्मणोऽशुभात् ॥ १२.३४.२२ ॥
जो महाव्रत आचरून आपले सर्वस्व दान करतो, किंवा गुरूसाठी युद्धात मारला जातो, तो अशुभ कर्मातून मुक्त होतो.
12.34.23
अनृतेनोपवर्ती चेत्प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा ।
उपाहृत्य प्रियं तस्मै तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ १२.३४.२३ ॥
खोट्या बोलण्याने फसवणारा किंवा गुरूचा विरोधक असेल, त्याला प्रिय वस्तू आणून दिल्यास तो त्या पापातून मुक्त होतो.
12.34.24
अवकीर्णनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।
गोचर्मवासाः षण्मासांस्तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२.३४.२४ ॥
अवकीर्ण झाल्यामुळे ब्रह्महत्येचे व्रत आचरावे; गोचर्म परिधान करून सहा महिने राहिल्यास तो पापातून मुक्त होतो.
12.34.25
परदारोपसेवी तु परस्यापहरन्वसु ।
संवत्सरं व्रती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२.३४.२५ ॥
परस्त्रीशी संबंध ठेवणारा आणि दुसऱ्याचे धन चोरणारा एक वर्षभर व्रत पाळून त्याचप्रमाणे पापातून मुक्त होतो.
12.34.26
धनं तु यस्यापहरेत्तस्मै दद्यात्समं वसु ।
विविधेनाभ्युपायेन तदा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२.३४.२६ ॥
ज्याचे धन चोरले त्याला तितकेच धन परत द्यावे; विविध उपायांनी असे केल्यास तेव्हा तो पापातून मुक्त होतो.
12.34.27
कृच्छ्राद्द्वादशरात्रेण संयतात्मा व्रते स्थितः ।
परिवेत्ता भवेत्पूतः परिवित्तिस्तथैव च ॥ १२.३४.२७ ॥
कृच्छ्र व्रताने बारा रात्री संयमाने व्रतात स्थिर राहिलेला परिवेत्ता पवित्र होतो; परिवित्तीही तसाच पवित्र होतो.
12.34.28
निवेश्यं तु पुनस्तेन भवेत्तारयता पितॄन् ।
न तु स्त्रिया भवेद्दोषो न तु सा तेन लिप्यते ॥ १२.३४.२८ ॥
पितरांचा उद्धार करणाऱ्या त्या पुरुषाने तिला पुन्हा घरात स्थान द्यावे; स्त्रीला दोष लागत नाही, ती त्यामुळे लिप्त होत नाही.
12.34.29
भोजनं ह्यन्तराशुद्धं चातुर्मास्ये विधीयते ।
स्त्रियस्तेन प्रशुध्यन्ति इति धर्मविदो विदुः ॥ १२.३४.२९ ॥
चातुर्मास्यात मधला अशुद्ध आहारही विहित आहे; त्याने स्त्रिया शुद्ध होतात, असे धर्मज्ञ जाणतात.
12.34.30
स्त्रियस्त्वाशङ्किताः पापे नोपगम्या विजानता ।
रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा ॥ १२.३४.३० ॥
पण पापाबद्दल संशय असलेल्या स्त्रियांजवळ जाणत्या माणसाने जाऊ नये; त्या रजस्वलेमुळे शुद्ध होतात, जसे राखेने भांडे शुद्ध होते.
12.34.31
पादजोच्छिष्टकांस्यं यद्गवा घ्रातमथापि वा ।
गण्डूषोच्छिष्टमपि वा विशुध्येद्दशभिस्तु तत् ॥ १२.३४.३१ ॥
पायाने स्पर्श झालेले, गायीने हुंगलेले, किंवा तोंडातील उष्टाव्याने दूषित झालेले कांस्यपात्र दहा प्रकारांनी शुद्ध होते.
12.34.32
चतुष्पात्सकलो धर्मो ब्राह्मणस्य विधीयते ।
पादोन इष्टो राजन्ये तथा धर्मो विधीयते ॥ १२.३४.३२ ॥
ब्राह्मणासाठी चार पादांचा संपूर्ण धर्म विहित आहे; क्षत्रियासाठी एक पाद कमी धर्म इष्ट मानला आहे, राजा, त्याप्रमाणे धर्म विहित केला जातो.
12.34.33
तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादो विधीयते ।
विद्यादेवंविधनैषां गुरुलाघवनिश्चयम् ॥ १२.३४.३३ ॥
तसेच वैश्य आणि शूद्र यांच्यासाठी प्रत्येकी एक पाद कमी विहित आहे; त्यांच्या गुरुत्व-लघुत्वाचा असा निश्चय जाणावा.
12.34.34
तिर्यग्योनिवधं कृत्वा द्रुमांश्छित्वोत्तरान्बहून् ।
त्रिरात्रं वायुभक्षः स्यात्कर्म च प्रथयन्नरः ॥ १२.३४.३४ ॥
पशुयोनीचा वध करून आणि उत्तरेकडील अनेक वृक्ष तोडून, मनुष्याने तीन रात्री केवळ वारा खाऊन राहावे; आपले कर्म प्रकट करीत राहावे.
12.34.35
अगम्यागमने राजन्प्रायश्चित्तं विधीयते ।
आर्द्रवस्त्रेण षण्मासान्विभाव्यं भस्मशायिना ॥ १२.३४.३५ ॥
राजा, अगम्यगमनाचे प्रायश्चित्त विहित आहे; ओल्या वस्त्राने, राखेत झोपणाऱ्याने सहा महिने राहावे.
12.34.36
एवमेव तु सर्वेषामकार्याणां विधिर्भवेत् ।
ब्रह्मणोक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः ॥ १२.३४.३६ ॥
तसेच सर्व अकार्यांचे विधान होईल; ब्रह्मदेवाने सांगितलेल्या विधीने, दृष्टांत आणि शास्त्रप्रमाणांच्या आधाराने.
12.34.37
सावित्रीमप्यधीयानः शुचौ देशे मिताशनः ।
अहिंसो मन्दकं जल्पान्मुच्यते सर्वकिल्बिषात् ॥ १२.३४.३७ ॥
शुद्ध स्थळी, मिताहारी राहून, अहिंसक वृत्तीने सावित्री मंत्राचे पठण करणारा आणि अल्प बोलणारा माणूस सर्व पापांतून मुक्त होतो.
12.34.38
अहः सु सततं तिष्ठेदभ्याकाशं निशाः स्वपन् ।
त्रिरह्नि त्रिर्निशायां च सवासा जलमाविशेत् ॥ १२.३४.३८ ॥
दिवसा सतत उघड्या आकाशाखाली उभे राहावे, रात्री उघड्या आकाशाखाली झोपावे, दिवसा तीन वेळा आणि रात्री तीन वेळा वस्त्रांसह पाण्यात प्रवेश करावा.
12.34.39
स्त्रीशूद्रपतितांश्चापि नाभिभाषेद्ब्रतान्वितः ।
पापान्यज्ञानतः कृत्वा मुच्येदेवंव्रतो द्विजः ॥ १२.३४.३९ ॥
व्रतस्थ द्विजाने स्त्रिया, शूद्र आणि पतित लोकांशीही बोलू नये; अज्ञानाने पापे केली तरी अशा व्रताने तो मुक्त होतो.
12.34.40
शुभाशुभफलं प्रेत्य लभते भूतसाक्षिकम् ।
अतिरिच्येत्तयोर्यस्तु तत्कर्ता लभते फलम् ॥ १२.३४.४० ॥
शुभ आणि अशुभ कर्मांचे फळ मरणानंतर मिळते, त्याचे साक्षी प्राणी असतात. यापैकी जे अधिक असेल, ते कर्म करणाऱ्याला त्याचेच फळ मिळते.
12.34.41
तस्माद्दानेन तपसा कर्मणा च फलं शुभम् ।
वर्धयेदशुभं कृत्वा यथा स्यादतिरेकवान् ॥ १२.३४.४१ ॥
म्हणून दान, तप आणि कर्म यांद्वारे शुभ फळ वाढवावे; अशुभ कर्म केले असले तरी शुभ फळ अधिक व्हावे असे करावे.
12.34.42
कुर्याच्छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम् ।
दद्यान्नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२.३४.४२ ॥
पापकर्म करणाऱ्यांच्या निमित्ताने शुभ कर्मे करावीत, आणि सतत धन दान करावे; अशा प्रकारे तो पापातून मुक्त होतो.
12.34.43
अनुरूपं हि पापस्य प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।
महापातकवर्जं तु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२.३४.४३ ॥
पापाला अनुरूप असेच प्रायश्चित्त सांगितले आहे. महापातके वगळून प्रायश्चित्त विहित केले जाते.
12.34.44
भक्ष्याभक्ष्येषु चान्येषु वाच्यावाच्ये तथैव च ।
अज्ञानज्ञानयो राजन्विहितान्यनुजानतः ॥ १२.३४.४४ ॥
हे राजा! भक्ष्य-अभक्ष्य, इतर विषयांत आणि वाच्य-अवाच्यातही, अज्ञानाने किंवा ज्ञानाने विहित केलेले मान्य करणाऱ्यासाठी (प्रायश्चित्त).
12.34.45
जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्युत ।
अज्ञानात्स्खलिते दोषे प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२.३४.४५ ॥
जाणूनबुजून केलेले पाप खरोखर गंभीर ठरते. अज्ञानाने चुकून घडलेल्या दोषासाठी प्रायश्चित्त विहित केले आहे.
12.34.46
शक्यते विधिना पापं यथोक्तेन व्यपोहितुम् ।
आस्तिके श्रद्दधाने च विधिरेष विधीयते ॥ १२.३४.४६ ॥
सांगितल्याप्रमाणे विधीने पाप दूर करता येते. आस्तिक आणि श्रद्धावान पुरुषासाठी हीच विधी सांगितली आहे.
12.34.47
नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदाचन ।
दम्भद्वेषप्रधानेषु विधिरेष न शिष्यते ॥ १२.३४.४७ ॥
नास्तिक आणि अश्रद्ध, तसेच दंभ व द्वेष यांच्या प्राबल्याचे पुरुष यांच्यासाठी ही विधी कधीच उरत नाही.
12.34.48
शिष्टाचारश्च दिष्टश्च धर्मो धर्मभूतां वर ।
सेवितव्यो नरव्याघ्र प्रेत्येह च हितेप्सुना ॥ १२.३४.४८ ॥
धर्मात्म्यांमध्ये श्रेष्ठा! नरव्याघ्रा! इहलोकी आणि परलोकी हित इच्छिणाऱ्याने शिष्टाचार आणि शास्त्रविहित धर्म अवश्य आचरावा.
12.34.49
स राजन्मोक्ष्यते पापात्तेन पूर्णेन हेतुना ।
त्राणार्थं वा वधे तेषामथवा नृपकर्मणा ॥ १२.३४.४९ ॥
हे राजा, त्या पूर्ण हेतूने तो पापातून मुक्त होईल—त्यांच्या रक्षणासाठी, त्यांच्या वधात, किंवा राजकर्माने.
12.34.50
अथवा ते घृणा काचित्प्रायश्चित्तं चरिष्यसि ।
मा चैवानार्यजुष्टेन मृत्युना निधनं गमः ॥ १२.३४.५० ॥
किंवा तुझ्या ठायी काही करुणा असेल तर तू प्रायश्चित्त करशील; अनार्यांनी सेवलेल्या मृत्यूने तू नाश पावू नकोस.
12.34.51
एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तेन प्रत्युवाच तपोधनम् ॥ १२.३४.५१ ॥
भगवंतांनी असे सांगितल्यावर धर्मराज युधिष्ठिर क्षणभर विचार करून त्या तपोधनाला उत्तरला.