મહાભારત · અધ્યાય 12.35
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.35.1
किं भक्ष्यं चाप्यभक्ष्यं च किंच देयं प्रशस्यते ।
किंच पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३५.१ ॥
શું ખાવા યોગ્ય છે અને શું નહિ, શું દાન આપવું પ્રશંસનીય છે, અને કોણ પાત્ર કે અપાત્ર છે, તે મને કહો, પિતામહ.
12.35.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः ॥ १२.३५.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — સિદ્ધોનો સંવાદ, અને મનુ તથા પ્રજાપતિનો સંવાદ.
12.35.3
ऋषयस्तु व्रतपराः समागम्य पुरा विभुम् ।
धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम् ॥ १२.३५.३ ॥
વ્રતપરાયણ ઋષિઓ પૂર્વકાળમાં એકત્ર થઈ, આદિકાળમાં બિરાજેલા સર્વવ્યાપી પ્રજાપતિને ધર્મ વિશે પૂછ્યું.
12.35.4
कथमन्त्रं कथं दानं गम्यागम्याः कथं स्त्रियः ।
कार्याकार्यं च यत्सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते ॥ १२.३५.४ ॥
અન્ન કેવું હોય, દાન કેવું હોય, કઈ સ્ત્રીઓની પાસે જવું અને કઈ પાસે ન જવું, શું કરવું અને શું ન કરવું — આ બધું, હે પ્રજાપતિ, તમે જ કહો.
12.35.5
तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः ॥ १२.३५.५ ॥
તેમણે એમ પૂછ્યું ત્યારે ભગવાન સ્વાયંભુવ મનુ બોલ્યા — 'જેમ બન્યું તેમ સાંભળો; ધર્મ વ્યાસે સંક્ષેપમાં કહ્યો છે.'
12.35.6
अनादेशे जपो होम उपवासस्तथैव च ।
आत्मज्ञानं पुण्यनद्यो यत्र प्रायश्च तत्पराः ॥ १२.३५.६ ॥
આદેશ વિના પણ જપ, હોમ, ઉપવાસ, તેમ જ આત્મજ્ઞાન, પુણ્ય નદીઓ — જ્યાં લોકો મોટે ભાગે તેમાં તત્પર રહે છે.
12.35.7
अनादिष्टं तथैतानि पुण्यानि धरणीभृतः ।
सुवर्णप्राशनमपि रत्नादिस्नानमेव च ॥ १२.३५.७ ॥
નિર્દેશિત ન કરેલાં આ પણ રાજાઓનાં પુણ્યકર્મો છે — સુવર્ણનું પ્રાશન અને રત્નાદિથી સ્નાન પણ.
12.35.8
देवस्थानाभिगमनमाज्यप्राशनमेव च ।
एतानि मेध्यं पुरुषं कुर्वन्त्याशु न संशयः ॥ १२.३५.८ ॥
દેવસ્થાનોએ જવું અને ઘીનું પ્રાશન — આ પણ મનુષ્યને શીઘ્ર પવિત્ર કરે છે, એમાં સંશય નથી.
12.35.9
न गर्वेण भवेत्प्राज्ञः कदाचिदपि मानवः ।
दीर्घमायुरथेच्छन्हि त्रिरात्रं चोष्णपो भवेत् ॥ १२.३५.९ ॥
બુદ્ધિમાન માણસ ક્યારેય ગર્વથી ન ભરાય. દીર્ઘાયુની ઇચ્છા રાખનારે ત્રણ રાત્રિ માત્ર ગરમ પાણી પીને રહેવું.
12.35.10
अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः ।
अहिंसा सत्यमक्रोधं क्षमा धर्मस्य लक्षणम् ॥ १२.३५.१० ॥
ન આપેલું ન લેવું, દાન, અધ્યયન, તપ, અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, ક્ષમા — આ જ ધર્મનાં લક્ષણો છે.
12.35.11
स एव धर्मः सोऽधर्मो देशकाले प्रतिष्ठितः ।
आदानमनृतं हिंसा धर्मो ह्यात्यन्तिकः स्मृतः ॥ १२.३५.११ ॥
તે જ ધર્મ છે અને તે જ અધર્મ છે — દેશ અને કાળમાં સ્થાપિત. લેવું, અસત્ય, હિંસા — આ જ આત્યંતિક ધર્મ કહેવાયો છે.
12.35.12
द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम् ।
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः ॥ १२.३५.१२ ॥
જાણનારાઓ માટે ધર્મ અને અધર્મ બંને દ્વિવિધ છે — નિવૃત્તિ અને પ્રવૃત્તિ; લોક અને વેદમાં આ દ્વિવિધતા છે.
12.35.13
अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम् ।
अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च।
एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा ॥ १२.३५.१३ ॥
નિષ્ક્રિયતાથી અમરત્વ; કર્મનું ફળ મર્ત્યતા. અશુભનું ફળ અશુભ અને શુભનું ફળ શુભ જ જાણવું. આ બંનેની શુભાશુભ પ્રકૃતિથી તેમ જ થાય છે.
12.35.14
दैवं च दैवसंयुक्तं प्राणश्च प्रलयस्तथा ।
अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम् ॥ १२.३५.१४ ॥
દૈવ, દૈવ સાથે જોડાયેલો પ્રાણ અને પ્રલય પણ તેમ જ. પૂર્વવિચાર વિના કરવાથી અશુભોનું પણ શુભ ફળ થાય છે.
12.35.15
ऊर्ध्वं भवति संदेहादिहादिष्टार्थमेव च ।
अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२.३५.१५ ॥
સંદેહથી પછી અહીં નિર્દિષ્ટ કાર્ય પણ થાય છે. પૂર્વવિચાર વિના કરવાથી પ્રાયશ્ચિત્તનું વિધાન થાય છે.
12.35.16
क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः ।
शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये।
तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति ॥ १२.३५.१६ ॥
ક્રોધ અને મોહથી ઉત્પન્ન થયેલી, દૃષ્ટાંત અને આગમ-કારણોથી શરીરની પીડા અને મનની પ્રિયાપ્રિય ક્લેશ થાય છે. તે ઔષધ, મંત્ર અને પ્રાયશ્ચિત્તથી શાંત થાય છે.
12.35.17
उपवासेनैकरात्रं दण्डोत्सर्गे नराधिपः ।
विशुद्ध्येदात्मशुद्ध्यर्थं त्रिरात्रं तु पुरोहितः ॥ १२.३५.१७ ॥
રાજા ઉપવાસથી એક રાતમાં, દંડ છોડવાના કાર્યમાં શુદ્ધ થાય; આત્મશુદ્ધિ માટે, પરંતુ પુરોહિત ત્રણ રાતોમાં.
12.35.18
क्षयं शोकं प्रकुर्वाणो न म्रियेत यदा नरः ।
शस्त्रादिभिरुपाविष्टस्त्रिरात्रं तत्र निर्दिशेत् ॥ १२.३५.१८ ॥
ક્ષય અને શોક ઉત્પન્ન કરતો માણસ શસ્ત્રાદિથી પીડિત છતાં ન મરે, ત્યારે ત્યાં ત્રણ રાતનું વિધાન બતાવવું.
12.35.19
जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च शाश्वतान् ।
वर्जयन्ति च ये धर्मं तेषां धर्मो न विद्यते ॥ १२.३५.१९ ॥
જાતિ અને શ્રેણીમાં રહેનારાઓના શાશ્વત કુળધર્મો અને ધર્મને જે છોડી દે છે, તેમને ધર્મ રહેતો નથી.
12.35.20
दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः ।
यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये ॥ १२.३५.२० ॥
વેદ-શાસ્ત્રજ્ઞ દસ હોય અથવા ધર્મપાઠક ત્રણ હોય, કાર્ય ઉત્પન્ન થાય ત્યારે તેઓ જે કહે, ધર્મસંશયમાં તે જ ધર્મ છે.
12.35.21
अनुष्णा मृत्तिका चैव तथा क्षुद्रपिपीलिकाः ।
श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च ॥ १२.३५.२१ ॥
અનુષ્ણ માટી, નાની કીડીઓ, તેમજ શ્લેષ્માતક, અને બ્રાહ્મણો માટે અભક્ષ્ય એવું વિષ પણ.
12.35.22
अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः ।
चतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये ॥ १२.३५.२२ ॥
બ્રાહ્મણો માટે અભક્ષ્ય માછલીઓ — જેમાં ભીંગડાં નથી; ચાર પગવાળા કાચબા સિવાયના અન્ય, દેડકા, અને જળમાં જન્મેલા.
12.35.23
भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाकाः प्लवा बकाः ।
काको मद्रुश्च गृध्रश्च श्येनोलूकस्तथैव च ॥ १२.३५.२३ ॥
ભાસ, હંસ, સુપર્ણ, ચક્રવાક, પ્લવ અને બગલા, કાગડો, મદ્રુ, ગીધ, બાજ અને ઘુવડ પણ એ જ રીતે.
12.35.24
क्रव्यादा दंष्ट्रिणः सर्वे चतुष्पात्पक्षिणश्च ये ।
येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः ॥ १२.३५.२४ ॥
માંસભક્ષી, દાઢવાળા બધા પ્રાણી, ચાર પગવાળા પક્ષીઓ, જેમના બંને બાજુ દાંત છે તે, અને સંપૂર્ણપણે ચાર દાઢોવાળા પણ.
12.35.25
एडकाश्च मृगोष्ट्राणां सूकराणां गवामपि ।
मानुषीणां खरीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः ॥ १२.३५.२५ ॥
ઘેટી, હરણ, ઊંટ, ભૂંડ, ગાય, માનવ સ્ત્રી અને ગધેડીનું દૂધ બ્રાહ્મણે ન પીવું.
12.35.26
प्रेतान्नं सूतकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम् ।
अभोज्यं चाप्यपेयं च धेनोर्दुग्धमनिर्दशम् ॥ १२.३५.२६ ॥
પ્રેતાન્ન, સૂતકાન્ન અને દસ દિવસની અંદરનું કંઈ પણ — ખાવા-પીવા યોગ્ય નથી; ગાયનું દૂધ દસ દિવસની અંદર ન પીવું.
12.35.27
राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् ।
आयुः सुवर्णकारान्नमवीरायाश्च योषितः ॥ १२.३५.२७ ॥
રાજાનું અન્ન તેજ હરે છે, શૂદ્રનું અન્ન બ્રહ્મવર્ચસ; સોનીનું અન્ન આયુષ્ય હરે છે, અને વીરપુત્રહીન સ્ત્રીનું અન્ન પણ.
12.35.28
विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं गणिकान्नमथेन्द्रियम् ।
मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितान्नं च सर्वशः ॥ १२.३५.२८ ॥
વ્યાજખોરનું અન્ન વિષ્ઠા સમાન છે; ગણિકાનું અન્ન ઇન્દ્રિયોનો નાશ કરે છે; ઉપપતિને સહન કરનારાઓનું અને સર્વથા સ્ત્રીને વશ થયેલાનું અન્ન પણ.
12.35.29
दीक्षितस्य कदर्यस्य क्रतुविक्रयिकस्य च ।
तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च ॥ १२.३५.२९ ॥
દીક્ષિતનું, કૃપણનું, યજ્ઞ વેચનારનું, સુથારનું, ચામડાં કામ કરનારનું, પુંશ્ચલીનું અને ધોબીનું અન્ન પણ.
12.35.30
चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा ।
गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनां तथा ॥ १२.३५.३० ॥
વૈદ્યનું જે અન્ન છે તે અભોજ્ય છે, અને રક્ષકનું પણ; ગણ કે ગ્રામ દ્વારા આરોપિતોનું અને રંગમંચે સ્ત્રીવેશે જીવનારાઓનું પણ એવું જ.
12.35.31
परिवित्तीनामपुंसां च बन्दिद्यूतविदां तथा ।
वामहस्ताहृतं चान्नं शुष्कं पर्युषितं च यत् ॥ १२.३५.३१ ॥
પરિવિત્તિઓ, નપુંસકો, બંદીઓ અને જુગારીઓનું અન્ન, ડાબા હાથે લાવેલું અન્ન, સૂકું અને વાસી જે કંઈ હોય તે.
12.35.32
सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत् ।
पिष्टमांसेक्षुशाकानामाविकाजापयस्तथा।
सक्तु धाना करम्भाश्च नोपभोग्याश्चिरस्थिताः ॥ १२.३५.३२ ॥
સુરા સાથે આવેલું, એંઠું, ન ખાવા યોગ્ય, બચેલું જે કંઈ; પીસેલું માંસ, શેરડી અને શાક, ઘેટાં-બકરાંનું દૂધ, સાત્તુ, શેકેલું ધાન્ય અને દહીંમાં ભેળવેલું ધાન્ય — લાંબો સમય રાખેલાં ઉપભોગ યોગ્ય નથી.
12.35.33
पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताः ।
अपेयाश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः ॥ १२.३५.३३ ॥
પાયસ, કૃસર, માંસ, અપૂપ — વ્યર્થ બનાવેલાં; ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણો માટે આ પીવા અને ખાવા યોગ્ય નથી.
12.35.34
देवानृषीन्मनुष्यांश्च पितॄन्गृह्याश्च देवताः ।
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥ १२.३५.३४ ॥
દેવો, ઋષિઓ, મનુષ્યો, પિતૃઓ અને ગૃહદેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી જ ગૃહસ્થ ભોજન માટે યોગ્ય બને છે.
12.35.35
यथा प्रव्रजितो भिक्षुस्तथैव स्वे गृहे वसेत् ।
एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संबसन्धर्ममाप्नुयात् ॥ १२.३५.३५ ॥
સંન્યાસી ભિક્ષુ જેમ રહે છે તેમ ગૃહસ્થે પોતાના ઘરમાં રહેવું; આ રીતે આચરણ કરી પ્રિય પત્નીઓ સાથે વસતાં તે ધર્મ પામે.
12.35.36
न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे ।
न नृत्यगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः ॥ १२.३५.३६ ॥
ધાર્મિક પુરુષે યશ માટે દાન ન આપવું, ભયથી ન આપવું, ઉપકારીને પણ ન આપવું; નૃત્યગીતના સ્વભાવવાળાને અને હાસ્યકારોને પણ ન આપવું.
12.35.37
न मत्ते चैव नोन्मत्ते न स्तेने न च कुत्सके ।
न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने ॥ १२.३५.३७ ॥
મદમસ્ત, ગાંડા, ચોર અને નિંદકને દાન ન આપવું. વાણીહીન, વિકૃત વર્ણવાળા, અંગહીન કે વામનને પણ ન આપવું.
12.35.38
न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्यो वा न संस्कृतः ।
न श्रोत्रियमृते दानं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते ॥ १२.३५.३८ ॥
દુર્જનને, ખરાબ કુળના માણસને, વ્રતોથી સંસ્કારિત ન થયેલાને દાન ન આપવું. શ્રોત્રિય સિવાય, વેદરહિત બ્રાહ્મણને દાન ન આપવું.
12.35.39
असम्यच्कैव यद्दत्तमसम्यक् च प्रतिग्रहः ।
उभयं स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च ॥ १२.३५.३९ ॥
અયોગ્ય રીતે આપવું અને અયોગ્ય રીતે સ્વીકારવું, બંને દાતા અને લેનારા માટે અનર્થકારી બને છે.
12.35.40
यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन् ।
मञ्जेत मञ्जतस्तद्वद्दाता यश्च प्रतिग्रही ॥ १२.३५.४० ॥
ખદિરનું લાકડું કે પથ્થર પકડીને સમુદ્ર તરનાર જેમ ડૂબે, તેમ દાતા અને લેનાર ડૂબે છે.
12.35.41
काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते ।
तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही ॥ १२.३५.४१ ॥
ભીના લાકડાંથી ઢંકાયેલો અગ્નિ જેમ પ્રજ્વલતો નથી, તેમ તપ, સ્વાધ્યાય અને આચરણ વિનાનો લેનાર ઝળહળતો નથી.
12.35.42
कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ च यथा पयः ।
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ १२.३५.४२ ॥
ખોપરીમાં રહેલું પાણી અને કૂતરાના ચામડાની થેલીમાં રહેલું દૂધ જેમ બગડે છે, તેમ આધારના દોષથી આચારહીનનું શાસ્ત્રજ્ઞાન બગડે છે.
12.35.43
निर्मन्त्रो निर्वृतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनुक्रोशात्प्रदातव्यं हीनेष्वव्रतिकेषु च ॥ १२.३५.४३ ॥
જે નિર્મંત્ર, નિર્વૃત, શાસ્ત્ર ન જાણનારો અને અસૂયારહિત હોય, તેને કરુણાથી દાન આપવું; હીનો અને વ્રતહીનોને પણ.
12.35.44
न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायापगुणाय तु ।
आप्ताचरित इत्येव धर्म इत्येव वा पुनः ॥ १२.३५.४४ ॥
કરુણાથી દીન અને ગુણહીનને દાન ન આપવું; 'આ આપ્તજનોનું આચરણ છે' અથવા 'આ જ ધર્મ છે' એમ વિચારીને પણ નહીં.
12.35.45
निष्कारणं स्मृतं दत्तं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते ।
न फलेत्पात्रदोषेण न चात्रास्ति विचारणा ॥ १२.३५.४५ ॥
બ્રહ્મ (વેદ) વગરના બ્રાહ્મણને આપેલું દાન નિષ્ફળ માનવામાં આવ્યું છે; પાત્રદોષથી ફળ આપતું નથી, એમાં સંશય નથી.
12.35.46
यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ १२.३५.४६ ॥
લાકડાનો હાથી અને ચામડાનો મૃગ જેમ, વેદ ન ભણેલો બ્રાહ્મણ પણ — આ ત્રણે માત્ર નામ ધારણ કરનારા છે.
12.35.47
यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।
शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा ॥ १२.३५.४७ ॥
સ્ત્રીઓમાં નપુંસક નિષ્ફળ, ગાયોમાં વાંઝણી ગાય, પક્ષીઓમાં પાંખ વગરનું પક્ષી — તેવો જ મંત્રહીન બ્રાહ્મણ.
12.35.48
ग्रामस्थानं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः ।
यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ ॥ १२.३५.४८ ॥
ગામની જગ્યા શૂન્ય જેમ, જળ વિનાનો કૂવો જેમ, અગ્નિ વિના હોમ જેમ — તેમ જ (દાન) નિરર્થક થાય છે.
12.35.49
देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशकः ।
सर्वथाऽर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति ॥ १२.३५.४९ ॥
દેવતાઓ અને પિતૃઓના હવ્ય-કવ્યનો નાશ કરનાર, સર્વ રીતે ધન હરનાર મૂર્ખ લોકો મેળવવાને યોગ્ય નથી.
12.35.50
एतत्ते कथितं सर्वं यथावृत्तं युधिष्ठिर ।
समासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं नरतर्षभ ॥ १२.३५.५० ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ બધું જેમ બન્યું હતું તેમ તને સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું છે. હે નરશ્રેષ્ઠ, આ મહાન વિષય સાંભળવા યોગ્ય છે.