महाभारत · अध्याय 12.35
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.35.1
किं भक्ष्यं चाप्यभक्ष्यं च किंच देयं प्रशस्यते ।
किंच पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३५.१ ॥
काय खाण्यायोग्य आणि काय नाही, काय दान देणे प्रशंसनीय आहे, आणि कोण पात्र किंवा अपात्र, ते मला सांगा, पितामह.
12.35.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः ॥ १२.३५.२ ॥
येथेही लोक ही प्राचीन कथा सांगतात — सिद्धांचा संवाद आणि मनू व प्रजापती यांचा संवाद.
12.35.3
ऋषयस्तु व्रतपराः समागम्य पुरा विभुम् ।
धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम् ॥ १२.३५.३ ॥
व्रतनिष्ठ ऋषींनी पूर्वकाळी एकत्र येऊन, आदिकाळी बसलेल्या सर्वव्यापी प्रजापतीला धर्माविषयी विचारले.
12.35.4
कथमन्त्रं कथं दानं गम्यागम्याः कथं स्त्रियः ।
कार्याकार्यं च यत्सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते ॥ १२.३५.४ ॥
अन्न कसे असावे, दान कसे असावे, कोणत्या स्त्रियांजवळ जावे व कोणांजवळ जाऊ नये, काय करावे व काय करू नये — हे सर्व, हे प्रजापते, तूच सांग.
12.35.5
तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः ॥ १२.३५.५ ॥
त्यांनी असे विचारल्यावर भगवान स्वायंभुव मनू म्हणाले — 'जसे घडले तसे ऐका; धर्म व्यासांनी थोडक्यात सांगितला आहे.'
12.35.6
अनादेशे जपो होम उपवासस्तथैव च ।
आत्मज्ञानं पुण्यनद्यो यत्र प्रायश्च तत्पराः ॥ १२.३५.६ ॥
आदेशाशिवायही जप, होम, उपवास, तसेच आत्मज्ञान, पुण्यनद्या — जिथे लोक बहुधा त्यांत तत्पर असतात.
12.35.7
अनादिष्टं तथैतानि पुण्यानि धरणीभृतः ।
सुवर्णप्राशनमपि रत्नादिस्नानमेव च ॥ १२.३५.७ ॥
विहित न केलेली हीही राजांची पुण्यकर्मे आहेत — सुवर्ण प्राशन आणि रत्नादींनी स्नान.
12.35.8
देवस्थानाभिगमनमाज्यप्राशनमेव च ।
एतानि मेध्यं पुरुषं कुर्वन्त्याशु न संशयः ॥ १२.३५.८ ॥
देवस्थानांना भेट देणे आणि तूप प्राशन करणे — हीही माणसाला लवकर पवित्र करतात, यात संशय नाही.
12.35.9
न गर्वेण भवेत्प्राज्ञः कदाचिदपि मानवः ।
दीर्घमायुरथेच्छन्हि त्रिरात्रं चोष्णपो भवेत् ॥ १२.३५.९ ॥
शहाण्या माणसाने कधीही गर्वाने वागू नये. दीर्घायुष्याची इच्छा करणाऱ्याने तीन रात्री केवळ गरम पाणी पिऊन राहावे.
12.35.10
अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः ।
अहिंसा सत्यमक्रोधं क्षमा धर्मस्य लक्षणम् ॥ १२.३५.१० ॥
न दिलेले न घेणे, दान, अध्ययन, तप, अहिंसा, सत्य, अक्रोध, क्षमा — हीच धर्माची लक्षणे आहेत.
12.35.11
स एव धर्मः सोऽधर्मो देशकाले प्रतिष्ठितः ।
आदानमनृतं हिंसा धर्मो ह्यात्यन्तिकः स्मृतः ॥ १२.३५.११ ॥
तोच धर्म आणि तोच अधर्म — देश आणि काळानुसार प्रस्थापित. घेणे, असत्य, हिंसा — हेच आत्यंतिक धर्म मानले गेले आहे.
12.35.12
द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम् ।
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः ॥ १२.३५.१२ ॥
जाणत्यांच्या दृष्टीने धर्म आणि अधर्म दोन्ही द्विविध आहेत — निवृत्ती आणि प्रवृत्ती; लोक आणि वेद या दोन्हींत हा द्वैविध्य आहे.
12.35.13
अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम् ।
अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च।
एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा ॥ १२.३५.१३ ॥
निष्क्रियतेने अमरत्व; कर्माचे फल मर्त्यत्व. अशुभाचे फल अशुभच आणि शुभाचे फल शुभच जाणावे. या दोन्हींचे शुभाशुभ स्वरूपामुळे तसेच घडते.
12.35.14
दैवं च दैवसंयुक्तं प्राणश्च प्रलयस्तथा ।
अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम् ॥ १२.३५.१४ ॥
दैव, दैवाशी जोडलेला प्राण आणि प्रलय हीसुद्धा तशीच. आधी विचार न करता केल्याने अशुभांनाही शुभ फल मिळते.
12.35.15
ऊर्ध्वं भवति संदेहादिहादिष्टार्थमेव च ।
अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२.३५.१५ ॥
संदेहामुळे नंतर इथे सांगितलेले कार्यही घडते. आधी विचार न करता केल्याने प्रायश्चित्त विहित केले जाते.
12.35.16
क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः ।
शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये।
तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति ॥ १२.३५.१६ ॥
क्रोध आणि मोहामुळे उत्पन्न होणारा, प्रत्यक्ष उदाहरण व शास्त्रकारणांमुळे शरीरांचा त्रास आणि मनाचे प्रिय-अप्रिय दुःख होते. ते औषधे, मंत्र व प्रायश्चित्ते यांनी शांत होते.
12.35.17
उपवासेनैकरात्रं दण्डोत्सर्गे नराधिपः ।
विशुद्ध्येदात्मशुद्ध्यर्थं त्रिरात्रं तु पुरोहितः ॥ १२.३५.१७ ॥
राजा उपवासाने एका रात्रीत, दंड सोडण्याच्या कार्यात शुद्ध व्हावा; आत्मशुद्धीसाठी, पण पुरोहित तीन रात्रींत.
12.35.18
क्षयं शोकं प्रकुर्वाणो न म्रियेत यदा नरः ।
शस्त्रादिभिरुपाविष्टस्त्रिरात्रं तत्र निर्दिशेत् ॥ १२.३५.१८ ॥
क्षय आणि शोक करणारा मनुष्य शस्त्रादींनी पीडित होऊनही मरत नसेल, तेव्हा तेथे तीन रात्रींचे विधान सांगावे.
12.35.19
जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च शाश्वतान् ।
वर्जयन्ति च ये धर्मं तेषां धर्मो न विद्यते ॥ १२.३५.१९ ॥
जाती व श्रेणींमध्ये राहणाऱ्यांचे शाश्वत कुलधर्म व धर्म जे सोडून देतात, त्यांना धर्म उरत नाही.
12.35.20
दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः ।
यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये ॥ १२.३५.२० ॥
वेदशास्त्रज्ञ दहा किंवा धर्मपाठक तिघे, कार्य उत्पन्न झाल्यावर ते जे सांगतील, तोच धर्मसंशयात धर्म.
12.35.21
अनुष्णा मृत्तिका चैव तथा क्षुद्रपिपीलिकाः ।
श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च ॥ १२.३५.२१ ॥
न तापवलेली माती, लहान मुंग्या, तसेच श्लेष्मातक आणि ब्राह्मणांना अभक्ष्य असलेले विष.
12.35.22
अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः ।
चतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये ॥ १२.३५.२२ ॥
ब्राह्मणांना अभक्ष्य मासे — जे खवल्याविरहित आहेत; चार पायांचे कासव सोडून इतर, बेडूक आणि जलचर.
12.35.23
भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाकाः प्लवा बकाः ।
काको मद्रुश्च गृध्रश्च श्येनोलूकस्तथैव च ॥ १२.३५.२३ ॥
भास, हंस, सुपर्ण, चक्रवाक, प्लव आणि बगळे, कावळा, मद्रु, गिधाड, ससाणा आणि घुबड, तसेच.
12.35.24
क्रव्यादा दंष्ट्रिणः सर्वे चतुष्पात्पक्षिणश्च ये ।
येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः ॥ १२.३५.२४ ॥
मांसभक्षक, सुळे असलेले सर्व प्राणी, चार पायांचे पक्षी, दोन्ही बाजूंना दात असलेले आणि पूर्णपणे चार सुळे असलेले.
12.35.25
एडकाश्च मृगोष्ट्राणां सूकराणां गवामपि ।
मानुषीणां खरीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः ॥ १२.३५.२५ ॥
मेंढी, हरीण, उंट, डुक्कर, गाय, मानवी स्त्री आणि गाढवीचे दूध ब्राह्मणाने पिऊ नये.
12.35.26
प्रेतान्नं सूतकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम् ।
अभोज्यं चाप्यपेयं च धेनोर्दुग्धमनिर्दशम् ॥ १२.३५.२६ ॥
प्रेतान्न, सुतकान्न आणि दहा दिवसांच्या आतील काहीही — खाण्यास व पिण्यास अयोग्य; गाईचे दूध दहा दिवसांच्या आत पिऊ नये.
12.35.27
राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् ।
आयुः सुवर्णकारान्नमवीरायाश्च योषितः ॥ १२.३५.२७ ॥
राजाचे अन्न तेज हरण करते, शूद्राचे अन्न ब्रह्मवर्चस; सोनाराचे अन्न आयुष्य हरण करते, आणि वीरपुत्रहीन स्त्रीचे अन्नही.
12.35.28
विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं गणिकान्नमथेन्द्रियम् ।
मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितान्नं च सर्वशः ॥ १२.३५.२८ ॥
व्याजबट्ट्याचे अन्न विष्ठेसारखे; गणिकेचे अन्न इंद्रिये नष्ट करते; उपपतीला सहन करणाऱ्यांचे आणि पूर्णपणे स्त्रीच्या अधीन असलेल्याचे अन्नही.
12.35.29
दीक्षितस्य कदर्यस्य क्रतुविक्रयिकस्य च ।
तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च ॥ १२.३५.२९ ॥
दीक्षिताचे, कृपणाचे, यज्ञ विकणाऱ्याचे, सुताराचे, चांभाराचे, व्यभिचारिणीचे आणि धोब्याचे अन्नही.
12.35.30
चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा ।
गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनां तथा ॥ १२.३५.३० ॥
वैद्याचे जे अन्न ते अभोज्य, आणि रक्षकाचे; गण किंवा ग्रामाने आरोप केलेल्यांचे आणि रंगमंचावर स्त्रीवेषाने जगणाऱ्यांचेही अन्न तसेच.
12.35.31
परिवित्तीनामपुंसां च बन्दिद्यूतविदां तथा ।
वामहस्ताहृतं चान्नं शुष्कं पर्युषितं च यत् ॥ १२.३५.३१ ॥
परिवित्ती, नपुंसक, बंदी आणि जुगारी यांचे अन्न, डाव्या हाताने आणलेले अन्न, वाळलेले व शिळे जे काही असेल ते.
12.35.32
सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत् ।
पिष्टमांसेक्षुशाकानामाविकाजापयस्तथा।
सक्तु धाना करम्भाश्च नोपभोग्याश्चिरस्थिताः ॥ १२.३५.३२ ॥
मद्यासह आलेले, उष्ट, न खाण्यायोग्य, उरलेले जे काही; वाटलेले मांस, ऊस व भाज्या, मेंढी-शेळीचे दूध, सातू, भाजलेले धान्य व दह्यात मिसळलेले धान्य — जे बराच वेळ ठेवलेले असेल ते उपभोगास योग्य नाही.
12.35.33
पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताः ।
अपेयाश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः ॥ १२.३५.३३ ॥
पायस, कृसर, मांस, अपूप — व्यर्थ केलेले; गृहस्थ ब्राह्मणांनी हे पिण्यास व खाण्यास अयोग्य आहेत.
12.35.34
देवानृषीन्मनुष्यांश्च पितॄन्गृह्याश्च देवताः ।
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥ १२.३५.३४ ॥
देव, ऋषी, मनुष्य, पितर आणि गृहदेवता यांची पूजा केल्यानंतरच गृहस्थ भोजनाचा अधिकारी होतो.
12.35.35
यथा प्रव्रजितो भिक्षुस्तथैव स्वे गृहे वसेत् ।
एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संबसन्धर्ममाप्नुयात् ॥ १२.३५.३५ ॥
प्रव्रजित भिक्षू जसा राहतो, तसाच गृहस्थाने आपल्या घरात राहावे; असे वागून प्रिय पत्नींसह राहिल्याने तो धर्म प्राप्त करतो.
12.35.36
न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे ।
न नृत्यगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः ॥ १२.३५.३६ ॥
धार्मिक पुरुषाने कीर्तीसाठी दान देऊ नये, भीतीने देऊ नये, उपकार करणाऱ्यालाही देऊ नये; नृत्यगीत करणाऱ्यांना आणि विनोदी माणसांनाही देऊ नये.
12.35.37
न मत्ते चैव नोन्मत्ते न स्तेने न च कुत्सके ।
न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने ॥ १२.३५.३७ ॥
मत्त, वेडा, चोर आणि निंदकाला दान देऊ नये. वाचाहीन, विकृत वर्णाचा, अंगहीन किंवा वामनालाही देऊ नये.
12.35.38
न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्यो वा न संस्कृतः ।
न श्रोत्रियमृते दानं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते ॥ १२.३५.३८ ॥
दुर्जनाला, दुष्ट कुळातील माणसाला, व्रतांनी संस्कारित नसलेल्या माणसाला दान देऊ नये. श्रोत्रियाशिवाय, वेदहीन ब्राह्मणाला दान देऊ नये.
12.35.39
असम्यच्कैव यद्दत्तमसम्यक् च प्रतिग्रहः ।
उभयं स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च ॥ १२.३५.३९ ॥
अयोग्य रीतीने दिलेले दान आणि अयोग्य रीतीने घेतलेले दान, दोन्ही दात्याचा आणि घेणाऱ्याचा अनर्थ करतात.
12.35.40
यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन् ।
मञ्जेत मञ्जतस्तद्वद्दाता यश्च प्रतिग्रही ॥ १२.३५.४० ॥
खदिराचे लाकूड किंवा दगड धरून समुद्र तरून जाणारा जसा बुडतो, तसेच दाता आणि प्रतिग्रही बुडतात.
12.35.41
काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते ।
तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही ॥ १२.३५.४१ ॥
ओल्या लाकडांनी झाकलेला अग्नी जसा पेटत नाही, तसाच तप, स्वाध्याय आणि सदाचार यांहीन प्रतिग्रही प्रकाशत नाही.
12.35.42
कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ च यथा पयः ।
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ १२.३५.४२ ॥
कवटीत पात्रातील पाणी आणि कुत्र्याच्या कातडीच्या पिशवीतील दूध जसे बिघडते, तसेच आश्रयस्थानाच्या दोषामुळे सदाचारहीन माणसाचे शास्त्रज्ञान बिघडते.
12.35.43
निर्मन्त्रो निर्वृतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनुक्रोशात्प्रदातव्यं हीनेष्वव्रतिकेषु च ॥ १२.३५.४३ ॥
जो निर्मंत्र, निर्वृत, शास्त्र न जाणणारा आणि असूयारहित असेल, त्याला करुणेने दान द्यावे; हीन आणि व्रतहीनांनाही.
12.35.44
न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायापगुणाय तु ।
आप्ताचरित इत्येव धर्म इत्येव वा पुनः ॥ १२.३५.४४ ॥
करुणेने दीन आणि गुणहीन यांना दान देऊ नये; 'हे आप्तांचे आचरण आहे' किंवा 'हाच धर्म आहे' असे म्हणूनही नाही.
12.35.45
निष्कारणं स्मृतं दत्तं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते ।
न फलेत्पात्रदोषेण न चात्रास्ति विचारणा ॥ १२.३५.४५ ॥
ब्रह्म (वेद) नसलेल्या ब्राह्मणाला दिलेले दान निष्फळ मानले गेले आहे; पात्रदोषामुळे फळ मिळत नाही, यात शंका नाही.
12.35.46
यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ १२.३५.४६ ॥
लाकडी हत्ती आणि चामड्याचा हरीण यांप्रमाणे, वेद न शिकलेला ब्राह्मणही — हे तिघेही केवळ नावापुरते आहेत.
12.35.47
यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।
शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा ॥ १२.३५.४७ ॥
स्त्रियांमध्ये षंढ निष्फळ, गायींमध्ये वांझ गाय, पक्ष्यांमध्ये पंखहीन पक्षी — तसाच मंत्रहीन ब्राह्मण.
12.35.48
ग्रामस्थानं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः ।
यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ ॥ १२.३५.४८ ॥
गावाची जागा ओसाड असावी, पाण्याविना विहीर असावी, अग्नीविना आहुती असावी — तसेच (दान) व्यर्थ ठरते.
12.35.49
देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशकः ।
सर्वथाऽर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति ॥ १२.३५.४९ ॥
देवतांचे व पितरांचे हव्य-कव्य नाश करणारा, सर्व प्रकारे धन हरण करणारा मूर्ख लोकांना प्राप्त करण्यास योग्य नाही.
12.35.50
एतत्ते कथितं सर्वं यथावृत्तं युधिष्ठिर ।
समासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं नरतर्षभ ॥ १२.३५.५० ॥
हे युधिष्ठिरा, हे सर्व जसे घडले तसे तुला संक्षेपाने सांगितले. हे नरश्रेष्ठा, हे महान विषय ऐकण्यास योग्य आहे.