મહાભારત · અધ્યાય 12.350
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.350.1
अस्तौषीद्वैदिकैर्व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् ।
नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम ॥ १२.३५०.१ ॥
વૈદિક મંત્રોથી વ્યાસે શિષ્યો સહિત મધુસૂદનની સ્તુતિ કરી. હે ભગવન્, આ વિવિધ નામોની નિરુક્તિ મને કહો.
12.350.2
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरः ।
श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः ॥ १२.३५०.२ ॥
સાંભળવાની ઇચ્છા ધરાવતા મને, હે પ્રજાપતિઓના પતિ હરિ, તમારે કહેવું જોઈએ. જે સાંભળીને હું શરદના ચંદ્ર જેવો પવિત્ર અને નિર્મળ થઈશ.
12.350.3
शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिः प्रभुः ।
प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम् ॥ १२.३५०.३ ॥
હે રાજન, સાંભળો. પ્રભુ હરિએ પ્રસન્ન મનથી ફાલ્ગુન (અર્જુન)ને પોતાના નામોની ગુણકર્મજન્ય નિરુક્તિ જેમ કહી તેમ સાંભળો.
12.350.4
नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः ।
पृष्टवान्केशवं राजन्फगुनः परवीरहा ॥ १२.३५०.४ ॥
હે રાજન, મહાત્મા કેશવનાં કીર્તિત નામો વિશે, શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર ફાલ્ગુને કેશવને પૂછ્યું.
12.350.5
भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय ।
लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद ॥ १२.३५०.५ ॥
હે ભગવન્, ભૂત-ભવિષ્યના ઈશ, સર્વ ભૂતોના સર્જક, અવ્યય, લોકોના ધામ, જગન્નાથ, લોકોને અભય આપનાર!
12.350.6
यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः ।
वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः ॥ १२.३५०.६ ॥
હે દેવ, તમારાં જે નામો મહર્ષિઓએ વેદોમાં અને પુરાણોમાં કીર્તિત કર્યાં છે, જે કર્મોથી ગુહ્ય છે.
12.350.7
तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव ।
न ह्यन्यो वर्णयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो ॥ १२.३५०.७ ॥
હે કેશવ, તેમનું નિરુક્ત હું તમારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે પ્રભો, તમારા સિવાય બીજું કોઈ આ નામોનું નિરુક્ત વર્ણવી શકે નહીં.
12.350.8
ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु ।
पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन ॥ १२.३५०.८ ॥
ઋગ્વેદમાં, યજુર્વેદ સહિત, તેમજ અથર્વ અને સામવેદમાં, પુરાણ અને ઉપનિષદો સહિત, તેમજ જ્યોતિષમાં, હે અર્જુન.
12.350.9
साङ्ख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च ।
बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः ॥ १२.३५०.९ ॥
સાંખ્ય અને યોગશાસ્ત્રમાં, તેમજ આયુર્વેદમાં પણ, મહર્ષિઓએ મારાં ઘણાં નામો કીર્તિત કર્યાં છે.
12.350.10
गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित् ।
निरुक्तं कर्मजानां त्वं शृणुष्व प्रयतोऽनघ ॥ १२.३५०.१० ॥
ત્યાં કેટલાંક નામો ગુણોથી અને કેટલાંક કર્મોથી ઉત્પન્ન છે. હે નિષ્પાપ, કર્મજ નામોનું નિરુક્ત તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
12.350.11
कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा ।
नमोऽतियशमे तस्मै देवानां परमात्मने ॥ १२.३५०.११ ॥
મારા વડે કહેવાતું, હે તાત, તમે જ પૂર્વે મારો અર્ધ ભાગ ગણાયેલા છો. અતિયશસ્વી, દેવોના પરમાત્માને નમસ્કાર.
12.350.12
नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रस्य क्रोधसंभवः ॥ १२.३५०.१२ ॥
નારાયણને, વિશ્વરૂપને, નિર્ગુણને, ગુણાત્માને; જેમની કૃપાથી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને જેમના ક્રોધથી રુદ્ર ઉત્પન્ન થયા.
12.350.13
योसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ।
अष्टादशगुणं यत्तत्सत्वं सत्ववतांवर ॥ १२.३५०.१३ ॥
સ્થાવર અને ચર સર્વનું જે યોનિ છે તે જ; અઢાર ગુણવાળું, સત્ત્વવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવું જે સત્ત્વ છે તે પણ તે જ.
12.350.14
प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी लोकधारिणी ।
ऋता सत्याऽमरा जय्या लोकानामात्मसंज्ञिता ॥ १२.३५०.१४ ॥
તે પરા પ્રકૃતિ મારી છે; લોકોને ધારણ કરનારી દ્યાવાપૃથિવી તે જ છે; ઋત, સત્ય, અમર, જય્ય અને લોકોનો આત્મા એવા નામે તે કહેવાય છે.
12.350.15
तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
तपो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट् ॥ १२.३५०.१५ ॥
તેથી સર્જન અને પ્રલયના સર્વ વિકારો પ્રવર્તે છે; તપ, યજ્ઞ અને યજમાન, તથા પુરાણ પુરુષ વિરાટ.
12.350.16
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः ।
ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः ॥ १२.३५०.१६ ॥
લોકોના ઉદ્ભવ અને લયના કારણ તેમને અનિરુદ્ધ કહેવાયા છે; બ્રહ્માની રાત્રિનો ક્ષય આવે ત્યારે, તે અમિતતેજસ્વીના.
12.350.17
प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्ममर्कनिभं क्षणात् ।
तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः ॥ १२.३५०.१७ ॥
તેમની કૃપાથી ક્ષણમાં સૂર્ય સમાન કમળ પ્રગટ્યું; તેમાં બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા; તે તેમની જ કૃપાથી જન્મેલા હતા.
12.350.18
अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा ।
क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः ॥ १२.३५०.१८ ॥
દિવસના અંતે દેવના લલાટમાંથી પણ એક પુત્ર જન્મ્યો; ક્રોધથી ભરાયેલા તેમનામાંથી સંહાર કરનાર રુદ્ર ઉત્પન્ન થયા.
12.350.19
एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजावुभौ ।
तदादर्शितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १२.३५०.१९ ॥
આ બંને દેવશ્રેષ્ઠો, પ્રસાદ અને ક્રોધથી જન્મેલા; સર્જન અને સંહાર કરનારા, એ માર્ગ બતાવનારા.
12.350.20
निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ।
कपदीं जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः ॥ १२.३५०.२० ॥
અહીં તેઓ માત્ર નિમિત્ત છે; સર્વ પ્રાણીઓને વર આપનારા. કપર્દી, જટાધારી, મુંડિત, સ્મશાનગૃહના સેવક.
12.350.21
उग्रव्रतचरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारणः ।
दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा ॥ १२.३५०.२१ ॥
ઉગ્ર વ્રત આચરનારા રુદ્ર, યોગી, ત્રિપુરનો વિનાશક, દક્ષયજ્ઞનો નાશક, ભગના નેત્ર હરનારા.
12.350.22
नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगेयुगे ।
तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे ॥ १२.३५०.२२ ॥
હે પાંડવેય, યુગેયુગે તેમને નારાયણસ્વરૂપ જાણવા; કારણ કે દેવદેવ મહેશ્વરની પૂજા થતાં.
12.350.23
संपूजितो भवत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः ।
अहमात्मा हि लोकानां विश्वेषां पाण्डुनन्दन ॥ १२.३५०.२३ ॥
હે પાર્થ, તારા વડે સારી રીતે પૂજાયેલા દેવ નારાયણ પ્રભુ છે. હે પાંડુનંદન, હું જ સર્વ લોકોનો આત્મા છું.
12.350.24
तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम् ।
यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम् ॥ १२.३५०.२४ ॥
તેથી હું પ્રથમ મારા આત્મસ્વરૂપ રુદ્રની જ સારી રીતે પૂજા કરું છું. જો હું વરદ, શિવ ઈશાનની પૂજા ન કરું.
12.350.25
आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितात्मनः ।
मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते ॥ १२.३५०.२५ ॥
કોઈએ પોતાની જ પૂજા ન કરવી, એવું આત્મસંયમી એવા મેં નક્કી કર્યું છે. મેં જ પ્રમાણ સ્થાપ્યું છે, અને લોક તેને અનુસરે છે.
12.350.26
प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् ।
यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु ॥ १२.३५०.२६ ॥
પ્રમાણો પૂજનીય છે; તેથી હું તેની પૂજા કરું છું. જે તેને જાણે છે તે મને જાણે છે; જે તેને અનુસરે છે તે ખરેખર મને અનુસરે છે.
12.350.27
रुद्रो नारायणश्चैव सत्वमेकं द्विधा कृतम् ।
लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु ॥ १२.३५०.२७ ॥
રુદ્ર અને નારાયણ ખરેખર એક જ સત્ત્વ છે, જે બે રૂપે કરાયું છે. હે કૌન્તેય, તે વ્યક્ત રૂપે સ્થિત રહીને લોકમાં સર્વ કર્મોમાં વિચરે છે.
12.350.28
न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन ।
इति संचिन्त्य मनसा पुराणं रुद्रमीश्वरम् ॥ १२.३५०.२८ ॥
હે પાંડવોના આનંદ, મને કોઈના દ્વારા વર ન આપવો જોઈએ—એમ મનમાં વિચારીને મેં પ્રાચીન ઈશ્વર રુદ્રનું (સ્મરણ કર્યું).
12.350.29
पुत्रार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना ।
न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय च ॥ १२.३५०.२९ ॥
પુત્ર માટે મેં મારી જાતને મારા દ્વારા જ આરાધી. વિષ્ણુ કોઈને, કોઈ દેવને પણ પ્રણામ કરતા નથી.
12.350.30
ऋते आत्मानमेवेति ततो रुद्रं नमाम्यहम् ।
सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः ॥ १२.३५०.३० ॥
પોતાના સિવાય બીજા કોઈને નહીં; તેથી હું રુદ્રને પ્રણામ કરું છું. બ્રહ્મા સાથે, રુદ્રો સાથે, ઇન્દ્ર સાથે દેવો, ઋષિઓ સાથે (પણ).
12.350.31
अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ।
भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत ॥ १२.३५०.३१ ॥
હે ભરત! ભવિષ્યમાં થનારા અને વર્તમાનમાં રહેલા સર્વ પ્રાણીઓ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હરિ નારાયણ દેવની જ પૂજા કરે છે.
12.350.32
सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः ।
नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नमः। ॥ १२.३५०.३२ ॥
વિષ્ણુ સર્વમાં અગ્રણી છે; તે સદા સેવનીય અને પૂજનીય છે. હવ્ય આપનાર અને શરણ આપનાર વિષ્ણુને નમસ્કાર કર.
12.350.33
वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नमः ।
चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि मे श्रुतम् ॥ १२.३५०.३३ ॥
હે કૌંતેય! વરદાતાને નમસ્કાર કર; હવ્ય-કવ્ય ભોગવનારને નમસ્કાર. મારા ભક્તો ચાર પ્રકારના છે એમ મેં સાંભળ્યું છે.
12.350.34
तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः ।
अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारिणाम् ॥ १२.३५०.३४ ॥
તેમનામાં જે એકનિષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ અને અનન્ય દેવતાવાળા છે, નિષ્કામ કર્મ કરનારાઓની ગતિ હું જ છું.
12.350.35
ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः ।
सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक् ॥ १२.३५०.३५ ॥
બાકીના ત્રણ ભક્તો ફળકામી ગણાય છે; સર્વ ચ્યવનધર્મી છે. પણ જાગૃત શ્રેષ્ઠ ફળના ભાગીદાર થાય છે.
12.350.36
ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः ।
प्रबुद्धचर्याः सेवन्तो मामेवैष्यन्ति यत्फलम् ॥ १२.३५०.३६ ॥
બ્રહ્મા, નીલકંઠ અને સ્મરાતા અન્ય દેવતાઓની જાગૃત આચરણથી સેવા કરનારા મને જ પામશે; એ જ તેમનું ફળ.
12.350.37
भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः ।
त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ ॥ १२.३५०.३७ ॥
ભક્ત પ્રત્યે તારી આ વિશેષ કૃપા પાર્થને કહેવામાં આવી. હે કૌન્તેય, તું અને હું નર અને નારાયણ તરીકે સ્મરાયેલા છીએ.
12.350.38
भारावतरणार्थं तु प्रविष्टौ मानुषीं तनुम् ।
नानीभ्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत ॥ १२.३५०.३८ ॥
ભાર ઉતારવા માટે જ આપણે બંને માનવ દેહમાં પ્રવેશ્યા. હે ભારત, વિવિધ અધ્યાત્મ યોગ કહેનાર હું, તે જ કારણે આવ્યો છું.
12.350.39
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽभ्यदयिकोऽपि च ।
नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः ॥ १२.३५०.३९ ॥
નિવૃત્તિ લક્ષણવાળો ધર્મ અને અભ્યુદય આપનારો ધર્મ પણ મનુષ્યોનો આશ્રય કહેવાયો છે; અને તેમનો એકમાત્ર સનાતન આશ્રય હું જ છું.
12.350.40
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं मम ताः पूर्वमतो नारायणोस्म्यहम् ॥ १२.३५०.४० ॥
'આપ' એટલે જળને 'નાર' કહેવાયું છે; અને જળ જ નરના સંતાનો છે. તે પૂર્વે મારો આશ્રય હતાં, તેથી હું નારાયણ છું.
12.350.41
छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।
सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४१ ॥
સૂર્યની જેમ મારાં કિરણોથી હું સમગ્ર વિશ્વને આચ્છાદિત કરું છું. સર્વ ભૂતોનો નિવાસ હોવાથી હું વાસુદેવ છું.
12.350.42
गतिश्च सर्वभूतानां प्रजनश्चापि भारत ।
व्याप्ते म रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम। ॥ १२.३५०.४२ ॥
હે ભારત, સર્વ ભૂતોની ગતિ અને ઉત્પત્તિ પણ હું જ છું. હે પાર્થ, દ્યુલોક અને પૃથ્વી મારાથી વ્યાપ્ત છે, અને મારી કાંતિ અધિક છે.
12.350.43
अधिभूतनिविष्टश्च तद्विश्वं चास्मि भारत ।
क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः ॥ १२.३५०.४३ ॥
હે ભારત, હું સર્વ ભૂતોમાં પ્રવિષ્ટ છું અને તે સમગ્ર વિશ્વ પણ હું જ છું. હે પાર્થ, પગલાં ભરવાને કારણે હું વિષ્ણુ નામે ઓળખાઉં છું.
12.350.44
दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति ह ।
दिवं चोर्वी च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४४ ॥
દમથી સિદ્ધિ ઇચ્છતા લોકો મને જ ઇચ્છે છે. સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ પણ મારાં જ છે; તેથી હું દામોદર છું.
12.350.45
पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा ।
ममैतानि सदा गर्भः पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४५ ॥
અન્નને પૃશ્નિ કહેવાય છે; વેદો, જળ અને અમૃત પણ તેવાં જ. આ સર્વ સદા મારા ગર્ભમાં છે; તેથી હું પૃશ્નિગર્ભ છું.
12.350.46
ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितं कूपनिपातितम् ।
पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम् ॥ १२.३५०.४६ ॥
ઋષિઓએ મને આ પ્રમાણે કહ્યું — 'કૂવામાં પડેલા ત્રિતને બચાવ; હે પૃશ્નિગર્ભ, ત્રિતની રક્ષા કર' — અને તે ખાડામાં પડેલો (બચાવાયો).
12.350.47
ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ह्यृषिवरस्त्रितः ।
उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात् ॥ १२.३५०.४७ ॥
ત્યારે બ્રહ્માનો આદ્ય પુત્ર, શ્રેષ્ઠ ઋષિ ત્રિત પૃશ્નિગર્ભના કીર્તનથી કૂવામાંથી બહાર આવ્યો.
12.350.48
सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत ।
अंशवो यत्प्रकाशन्ते ममैते केशसंज्ञिताः ॥ १२.३५०.४८ ॥
લોકોને તપાવતા સૂર્ય, અગ્નિ અને ચંદ્રના જે કિરણો પ્રકાશે છે, તે મારા 'કેશ' નામે ઓળખાય છે.
12.350.49
सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः ।
स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उचथ्येन महात्मना ॥ १२.३५०.४९ ॥
તેથી સર્વજ્ઞ દ્વિજશ્રેષ્ઠો મને કેશવ કહે છે. મહાત્મા ઉચથ્ય દ્વારા પોતાની પત્નીમાં ગર્ભ સ્થાપિત થયો.
12.350.50
उचथ्येऽन्तहिंते चैव कदाचिद्देवताज्ञया ।
बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य धीमतः ॥ १२.३५०.५० ॥
ઉચથ્ય અદૃશ્ય થયા પછી એકવાર દેવોની આજ્ઞાથી બૃહસ્પતિએ તે બુદ્ધિમાનની પત્નીને પ્રાપ્ત કરી.
12.350.51
ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा ।
उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतगुणात्मकः ॥ १२.३५०.५१ ॥
પછી હે કૌંતેય, પંચમહાભૂતના ગુણાત્મક ગર્ભે, મૈથુન માટે આવેલા તે ઋષિશ્રેષ્ઠને આ પ્રમાણે કહ્યું.
12.350.52
पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम् ।
एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च ॥ १२.३५०.५२ ॥
હે વરદાતા, હું પહેલેથી આવી ગયો છું; તમારે માતાને પીડવી ન જોઈએ. આ સાંભળીને બૃહસ્પતિ ક્રોધે ભરાયા અને શાપ આપ્યો.
12.350.53
मैथुनायागतो यस्मात्त्वयाऽहं विनिवारितः ।
तस्मादन्धो यास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः ॥ १२.३५०.५३ ॥
મૈથુન માટે આવેલા મને તેં રોક્યો છે, તેથી તું આંધળો થઈશ; મારા શાપથી આમાં સંશય નથી.
12.350.54
स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान् ।
स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा ॥ १२.३५०.५४ ॥
તે મુખ્ય ઋષિના શાપથી તે લાંબા અંધકારમાં પડ્યો. તે પૂર્વે દીર્ઘતમા નામે ઋષિ હતો.
12.350.55
वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान् ।
प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम ॥ १२.३५०.५५ ॥
ચાર સનાતન વેદો, તેમના અંગ અને ઉપાંગો સહિત પ્રાપ્ત કરીને ત્યારે તેણે મારું આ ગુહ્ય નામ પ્રયોજ્યું.
12.350.56
आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः ।
स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः ॥ १२.३५०.५६ ॥
ક્રમાનુસાર વિધિથી 'કેશવ' કહીને વારંવાર, તે ચક્ષુષ્માન થયો અને ફરી ગૌતમ પણ થયો.
12.350.57
एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन ।
देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२.३५०.५७ ॥
આ રીતે, હે અર્જુન, મારું 'કેશવ' નામ વરદાયક છે; બધા દેવો અને મહાત્મા ઋષિઓ માટે પણ.
12.350.58
अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनिर्मुखं कृतम् ।
अग्नीषोममयं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम् ॥ १२.३५०.५८ ॥
સોમ સાથે સંયુક્ત અગ્નિ, એકયોનિ, મુખ બનાવાયો; તેથી ચરાચર સમગ્ર જગત અગ્નિષોમમય છે.
12.350.59
अपि हि पुराणे भवति एकयोन्यावग्नीषोमौ देवाश्चाग्निमुखा इति। एकयोनित्वाच्च परस्परं हर्षयन्तो लोकान्धारयन्त इति ॥ १२.३५०.५९ ॥
પુરાણમાં પણ અગ્નિ અને સોમ એકયોનિ છે, અને દેવો અગ્નિમુખ છે એવું કહેવાયું છે; એકયોનિપણાને કારણે પરસ્પર હર્ષ આપતા તેઓ લોકોને ધારણ કરે છે.