महाभारत · अध्याय 12.350
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.350.1
अस्तौषीद्वैदिकैर्व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् ।
नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम ॥ १२.३५०.१ ॥
वैदिक मंत्रांनी व्यासांनी शिष्यांसह मधुसूदनाची स्तुती केली. हे भगवन्, या विविध नावांची निरुक्ती मला सांगा.
12.350.2
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरः ।
श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः ॥ १२.३५०.२ ॥
ऐकण्याची इच्छा असलेल्या मला, हे प्रजापतींचे पती हरी, आपण सांगावे. जे ऐकून मी शरदाच्या चंद्राप्रमाणे पवित्र आणि निर्मल होईन.
12.350.3
शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिः प्रभुः ।
प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम् ॥ १२.३५०.३ ॥
हे राजा, ऐक. प्रभू हरींनी प्रसन्न मनाने फाल्गुनाला (अर्जुनाला) आपल्या नावांची गुणकर्मजन्य निरुक्ती जशी सांगितली ती ऐक.
12.350.4
नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः ।
पृष्टवान्केशवं राजन्फगुनः परवीरहा ॥ १२.३५०.४ ॥
हे राजा, महात्मा केशवाच्या कीर्तित नावांविषयी शत्रुवीरांचा संहारक फाल्गुनाने केशवाला विचारले.
12.350.5
भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय ।
लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद ॥ १२.३५०.५ ॥
हे भगवान, भूत-भविष्याचे ईश, सर्व भूतांचे सृष्टिकर्ते, अव्यय, लोकांचे धाम, जगन्नाथ, लोकांना अभय देणारे!
12.350.6
यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः ।
वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः ॥ १२.३५०.६ ॥
हे देवा, आपली जी नावे महर्षींनी वेदांत आणि पुराणांत कीर्तिली आहेत, जी कर्मांमुळे गुह्य आहेत.
12.350.7
तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव ।
न ह्यन्यो वर्णयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो ॥ १२.३५०.७ ॥
हे केशवा, त्यांचे निरुक्त मी तुझ्याकडून ऐकू इच्छितो. हे प्रभो, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही या नामांचे निरुक्त वर्णन करू शकत नाही.
12.350.8
ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु ।
पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन ॥ १२.३५०.८ ॥
ऋग्वेदात, यजुर्वेदासह, तसेच अथर्व आणि सामवेदात, पुराण व उपनिषदांसह, तसेच ज्योतिषात, हे अर्जुना.
12.350.9
साङ्ख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च ।
बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः ॥ १२.३५०.९ ॥
सांख्य व योगशास्त्रात आणि त्याचप्रमाणे आयुर्वेदातही महर्षींनी माझी अनेक नावे कीर्तिली आहेत.
12.350.10
गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित् ।
निरुक्तं कर्मजानां त्वं शृणुष्व प्रयतोऽनघ ॥ १२.३५०.१० ॥
तेथे काही नावे गुणांपासून, तर काही कर्मांपासून उत्पन्न झालेली आहेत. हे निष्पाप, कर्मजन्य नामांचे निरुक्त नीट ऐक.
12.350.11
कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा ।
नमोऽतियशमे तस्मै देवानां परमात्मने ॥ १२.३५०.११ ॥
मी सांगत असताना, हे तात, तूच पूर्वी माझा अर्धा भाग म्हणून स्मरलेला आहेस. अतियशस्वी, देवांच्या परमात्म्याला नमस्कार.
12.350.12
नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रस्य क्रोधसंभवः ॥ १२.३५०.१२ ॥
नारायणाला, विश्वाला, निर्गुणाला, गुणात्म्याला; ज्याच्या प्रसादाने ब्रह्मा जन्मला आणि ज्याच्या क्रोधापासून रुद्र उत्पन्न झाला.
12.350.13
योसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ।
अष्टादशगुणं यत्तत्सत्वं सत्ववतांवर ॥ १२.३५०.१३ ॥
स्थावर आणि चर सर्वांचे जे मूळ योनी, तोच; अठरा गुणांनी युक्त, सत्त्ववंतांमध्ये श्रेष्ठ असे जे सत्त्व, तेही तोच.
12.350.14
प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी लोकधारिणी ।
ऋता सत्याऽमरा जय्या लोकानामात्मसंज्ञिता ॥ १२.३५०.१४ ॥
ती परा प्रकृती माझी आहे; लोकांना धारण करणारी द्यावापृथिवी तीच; ऋत, सत्य, अमर, जय्य आणि लोकांचा आत्मा म्हणून ती संबोधिली जाते.
12.350.15
तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
तपो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट् ॥ १२.३५०.१५ ॥
म्हणून सृष्टी आणि प्रलयाचे सर्व विकार प्रवर्तित होतात; तप, यज्ञ आणि यजमान, आणि पुराण पुरुष विराट.
12.350.16
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः ।
ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः ॥ १२.३५०.१६ ॥
लोकांचा उद्भव आणि लय करणारा तो अनिरुद्ध असे म्हटले जाते; ब्रह्मदेवाच्या रात्रीचा क्षय प्राप्त झाल्यावर त्या अमिततेजस्वीचा.
12.350.17
प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्ममर्कनिभं क्षणात् ।
तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः ॥ १२.३५०.१७ ॥
त्याच्या प्रसादाने क्षणार्धात सूर्यासारखे कमळ प्रकट झाले; त्यात ब्रह्मदेव निर्माण झाले; ते त्याच्याच प्रसादाने जन्मले.
12.350.18
अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा ।
क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः ॥ १२.३५०.१८ ॥
दिवसाच्या अंती देवाच्या कपाळातूनही एक पुत्र जन्मला; क्रोधाने व्यापलेल्या त्याच्यापासून संहार करणारा रुद्र जन्मला.
12.350.19
एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजावुभौ ।
तदादर्शितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १२.३५०.१९ ॥
हे दोघे देवश्रेष्ठ, प्रसाद आणि क्रोधापासून जन्मलेले; सृष्टी आणि संहार करणारे, त्या मार्गाचे दर्शन घडवणारे.
12.350.20
निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ।
कपदीं जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः ॥ १२.३५०.२० ॥
येथे ते केवळ निमित्तमात्र; सर्व प्राण्यांना वर देणारे. कपर्दी, जटाधारी, मुंडित, स्मशानगृहात राहणारे.
12.350.21
उग्रव्रतचरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारणः ।
दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा ॥ १२.३५०.२१ ॥
उग्र व्रत आचरणारा रुद्र, योगी, त्रिपुराचा नाश करणारा, दक्षयज्ञाचा विध्वंसक, भगाचे नेत्र हरण करणारा.
12.350.22
नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगेयुगे ।
तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे ॥ १२.३५०.२२ ॥
हे पांडवेया, युगोयुगी त्याला नारायणस्वरूप जाणावे; कारण देवदेव महेश्वराची पूजा केली जाता.
12.350.23
संपूजितो भवत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः ।
अहमात्मा हि लोकानां विश्वेषां पाण्डुनन्दन ॥ १२.३५०.२३ ॥
हे पार्था, तुझ्याकडून उत्तम प्रकारे पूजिलेला देव नारायण प्रभु आहे. हे पांडुनंदना, मीच सर्व लोकांचा आत्मा आहे.
12.350.24
तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम् ।
यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम् ॥ १२.३५०.२४ ॥
म्हणून मी प्रथम माझ्या आत्मस्वरूप रुद्राची उत्तम प्रकारे पूजा करतो. वरदाता, कल्याणकारी ईशानाची मी पूजा न केली तर.
12.350.25
आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितात्मनः ।
मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते ॥ १२.३५०.२५ ॥
कोणीही स्वतःची पूजा करू नये, असे आत्मसंयमी अशा माझ्याकडून ठरवले गेले आहे. मीच प्रमाण घालून दिले आहे, आणि लोक त्याचे अनुसरण करतो.
12.350.26
प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् ।
यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु ॥ १२.३५०.२६ ॥
प्रमाणे पूजनीय आहेत; म्हणून मी त्याची पूजा करतो. जो त्याला जाणतो तो मला जाणतो; जो त्याच्या मागे चालतो तो निश्चितच माझ्या मागे चालतो.
12.350.27
रुद्रो नारायणश्चैव सत्वमेकं द्विधा कृतम् ।
लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु ॥ १२.३५०.२७ ॥
रुद्र आणि नारायण हे खरे तर एकच सत्त्व आहे, जे दोन रूपांत केले गेले आहे. हे कौन्तेया, ते व्यक्त रूपात राहून जगात सर्व कर्मांमध्ये संचार करते.
12.350.28
न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन ।
इति संचिन्त्य मनसा पुराणं रुद्रमीश्वरम् ॥ १२.३५०.२८ ॥
हे पाण्डवांच्या आनंदा, मला कोणीही वर देऊ नये असा मनात विचार करून मी प्राचीन ईश्वर रुद्र याचे (स्मरण केले).
12.350.29
पुत्रार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना ।
न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय च ॥ १२.३५०.२९ ॥
पुत्रासाठी मी स्वतःची स्वतःच्याच द्वारे आराधना केली. विष्णू कोणालाही, कोणत्याही देवाला नमस्कार करत नाही.
12.350.30
ऋते आत्मानमेवेति ततो रुद्रं नमाम्यहम् ।
सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः ॥ १२.३५०.३० ॥
स्वतःशिवाय दुसऱ्या कोणाला नव्हे; म्हणून मी रुद्राला नमस्कार करतो. ब्रह्मदेवासह, रुद्रांसह, इंद्रासह देव आणि ऋषींसह (सुद्धा).
12.350.31
अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ।
भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत ॥ १२.३५०.३१ ॥
हे भरता! भविष्यकाळात होणारे आणि वर्तमानातील सर्व प्राणी देवांमध्ये श्रेष्ठ अशा हरी नारायण देवाचीच पूजा करतात.
12.350.32
सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः ।
नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नमः। ॥ १२.३५०.३२ ॥
विष्णू सर्वांमध्ये अग्रगण्य आहेत; ते सदैव सेवनीय व पूजनीय आहेत. हविर्भाग देणाऱ्या व शरण देणाऱ्या विष्णूला नमस्कार कर.
12.350.33
वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नमः ।
चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि मे श्रुतम् ॥ १२.३५०.३३ ॥
हे कौंतेया! वरदात्याला नमस्कार कर; हव्य-कव्य भक्षण करणाऱ्याला नमस्कार. माझे भक्त चार प्रकारचे आहेत हे मी ऐकले आहे.
12.350.34
तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः ।
अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारिणाम् ॥ १२.३५०.३४ ॥
त्यांच्यापैकी जे एकनिष्ठ, श्रेष्ठ आणि अनन्य देवता असणारे आहेत, निष्काम भावनेने कर्म करणाऱ्या त्यांची गती मीच आहे.
12.350.35
ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः ।
सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक् ॥ १२.३५०.३५ ॥
उरलेले तीन भक्त फलकामी मानले जातात; सर्व च्यवनधर्मी आहेत. पण जागृत असलेला श्रेष्ठ फलाचा भागीदार होतो.
12.350.36
ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः ।
प्रबुद्धचर्याः सेवन्तो मामेवैष्यन्ति यत्फलम् ॥ १२.३५०.३६ ॥
ब्रह्मा, नीलकंठ आणि स्मरली जाणारी इतर देवता यांची जागृत आचरणाने सेवा करणारे मलाच प्राप्त होतात; तेच त्यांचे फळ आहे.
12.350.37
भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः ।
त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ ॥ १२.३५०.३७ ॥
भक्तावरील तुझी ही विशेष कृपा पार्थाला सांगितली गेली. हे कौन्तेया, तू आणि मी नर आणि नारायण म्हणून स्मरले जातो.
12.350.38
भारावतरणार्थं तु प्रविष्टौ मानुषीं तनुम् ।
नानीभ्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत ॥ १२.३५०.३८ ॥
भार हलका करण्यासाठीच आम्ही दोघे मानवी देहात प्रविष्ट झालो. हे भारता, विविध अध्यात्मयोग सांगणारा मी, याच कारणाने आलो आहे.
12.350.39
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽभ्यदयिकोऽपि च ।
नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः ॥ १२.३५०.३९ ॥
निवृत्तिलक्षण धर्म आणि अभ्युदय देणारा धर्मही मानवांचा आश्रय म्हणून सांगितला आहे; आणि त्यांचा एकमात्र शाश्वत आश्रय मीच आहे.
12.350.40
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं मम ताः पूर्वमतो नारायणोस्म्यहम् ॥ १२.३५०.४० ॥
'आप' यांना 'नार' म्हटले आहे; आणि पाणीच नराचे पुत्र आहेत. ते पूर्वी माझे अयन (आश्रय) होते, म्हणून मी नारायण आहे.
12.350.41
छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।
सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४१ ॥
सूर्याप्रमाणे माझ्या किरणांनी मी संपूर्ण विश्व व्यापून टाकतो. सर्वभूतांचा निवास असल्यामुळे मी वासुदेव आहे.
12.350.42
गतिश्च सर्वभूतानां प्रजनश्चापि भारत ।
व्याप्ते म रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम। ॥ १२.३५०.४२ ॥
हे भारता, सर्व भूतांची गती आणि उत्पत्तीही मीच आहे. हे पार्था, द्यावापृथिवी माझ्याद्वारे व्यापलेली आहेत आणि माझी कांती अधिक आहे.
12.350.43
अधिभूतनिविष्टश्च तद्विश्वं चास्मि भारत ।
क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः ॥ १२.३५०.४३ ॥
हे भारता, मी सर्व भूतांमध्ये प्रविष्ट आहे आणि ते सारे विश्वही मीच आहे. हे पार्था, पाऊल टाकल्यामुळे मला विष्णू म्हटले जाते.
12.350.44
दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति ह ।
दिवं चोर्वी च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४४ ॥
दमाने सिद्धी इच्छिणारे लोक मलाच इच्छितात. स्वर्ग, पृथ्वी आणि मध्यलोकही माझेच आहेत; म्हणून मी दामोदर आहे.
12.350.45
पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा ।
ममैतानि सदा गर्भः पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४५ ॥
अन्नाला पृश्नी म्हणतात; वेद, पाणी आणि अमृतही तसेच. हे सर्व सदैव माझ्या गर्भात असते; म्हणून मी पृश्निगर्भ आहे.
12.350.46
ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितं कूपनिपातितम् ।
पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम् ॥ १२.३५०.४६ ॥
ऋषी मला असे म्हणाले — 'विहिरीत पडलेल्या त्रिताचे रक्षण कर; हे पृश्निगर्भा, त्रिताचे रक्षण कर' — आणि त्या खड्ड्यात पडलेला (वाचवला गेला).
12.350.47
ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ह्यृषिवरस्त्रितः ।
उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात् ॥ १२.३५०.४७ ॥
तेव्हा ब्रह्म्याचा आद्य पुत्र, श्रेष्ठ ऋषी त्रित पृश्निगर्भाच्या कीर्तनाने विहिरीतून वर आला.
12.350.48
सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत ।
अंशवो यत्प्रकाशन्ते ममैते केशसंज्ञिताः ॥ १२.३५०.४८ ॥
लोकांना तापवणाऱ्या सूर्याचे, अग्नीचे आणि चंद्राचे जे किरण प्रकाशतात, ते माझे 'केश' म्हणून ओळखले जातात.
12.350.49
सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः ।
स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उचथ्येन महात्मना ॥ १२.३५०.४९ ॥
म्हणून सर्वज्ञ द्विजश्रेष्ठ मला केशव म्हणतात. महात्मा उचथ्याने आपल्या पत्नीमध्ये गर्भ स्थापित केला.
12.350.50
उचथ्येऽन्तहिंते चैव कदाचिद्देवताज्ञया ।
बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य धीमतः ॥ १२.३५०.५० ॥
उचथ्य अदृश्य झाल्यावर एकदा देवांच्या आज्ञेने बृहस्पतीने त्या बुद्धिमान ऋषींच्या पत्नीला प्राप्त केले.
12.350.51
ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा ।
उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतगुणात्मकः ॥ १२.३५०.५१ ॥
मग हे कौंतेया, पंचमहाभूतांच्या गुणांनी युक्त असलेला गर्भ, मैथुनासाठी आलेल्या त्या ऋषिश्रेष्ठाला असे म्हणाला.
12.350.52
पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम् ।
एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च ॥ १२.३५०.५२ ॥
हे वरदात्या, मी आधीच आलो आहे; तुम्ही मातेला त्रास देऊ नये. हे ऐकून बृहस्पती क्रोधित झाले आणि त्यांनी शाप दिला.
12.350.53
मैथुनायागतो यस्मात्त्वयाऽहं विनिवारितः ।
तस्मादन्धो यास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः ॥ १२.३५०.५३ ॥
मैथुनासाठी आलेल्या मला तू अडवलेस, म्हणून तू आंधळा होशील; माझ्या शापाने यात शंका नाही.
12.350.54
स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान् ।
स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा ॥ १२.३५०.५४ ॥
त्या मुख्य ऋषींच्या शापाने तो दीर्घ अंधारात पडला. तो पूर्वी दीर्घतमा नावाचा ऋषी होता.
12.350.55
वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान् ।
प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम ॥ १२.३५०.५५ ॥
चार सनातन वेद, त्यांच्या अंगोपांगांसह प्राप्त करून तेव्हा त्याने माझे हे गुह्य नाव प्रयुक्त केले.
12.350.56
आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः ।
स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः ॥ १२.३५०.५६ ॥
यथाक्रम विधीने 'केशव' म्हणून वारंवार म्हटल्याने तो चक्षुष्मान झाला आणि पुन्हा गौतमही झाला.
12.350.57
एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन ।
देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२.३५०.५७ ॥
अशा प्रकारे, हे अर्जुना, माझे 'केशव' नाव वरदायी आहे; सर्व देवांसाठी आणि महात्मा ऋषींसाठीही.
12.350.58
अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनिर्मुखं कृतम् ।
अग्नीषोममयं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम् ॥ १२.३५०.५८ ॥
सोमाशी संयुक्त अग्नी, एकयोनी, मुख केला गेला; म्हणून चराचर सर्व जग अग्नीषोममय आहे.
12.350.59
अपि हि पुराणे भवति एकयोन्यावग्नीषोमौ देवाश्चाग्निमुखा इति। एकयोनित्वाच्च परस्परं हर्षयन्तो लोकान्धारयन्त इति ॥ १२.३५०.५९ ॥
पुराणातही अग्नी आणि सोम एकयोनी आहेत, आणि देव अग्निमुख आहेत असे म्हटले आहे; एकयोनित्वामुळे परस्परांना हर्षवीत ते लोकांना धारण करतात.