ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.350
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.350.1
अस्तौषीद्वैदिकैर्व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् ।
नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम ॥ १२.३५०.१ ॥
ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਨੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਵਿਧ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.350.2
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरः ।
श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः ॥ १२.३५०.२ ॥
ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਰੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ਰਦ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।
12.350.3
शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिः प्रभुः ।
प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम् ॥ १२.३५०.३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ। ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗੁਣਕਰਮਜ ਨਿਰੁਕਤੀ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਸੁਣੋ।
12.350.4
नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः ।
पृष्टवान्केशवं राजन्फगुनः परवीरहा ॥ १२.३५०.४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਕੀਰਤਿਤ ਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫਾਲਗੁਨ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
12.350.5
भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय ।
लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद ॥ १२.३५०.५ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਈਸ਼, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਅਵਿਯ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਾਮ, ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ!
12.350.6
यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः ।
वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः ॥ १२.३५०.६ ॥
ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੜੇ ਨਾਮ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਗੁਹਯ ਹਨ।
12.350.7
तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव ।
न ह्यन्यो वर्णयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो ॥ १२.३५०.७ ॥
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰੁਕਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰੁਕਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ।
12.350.8
ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु ।
पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन ॥ १२.३५०.८ ॥
ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਸਮੇਤ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਥਰਵ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ।
12.350.9
साङ्ख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च ।
बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः ॥ १२.३५०.९ ॥
ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
12.350.10
गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित् ।
निरुक्तं कर्मजानां त्वं शृणुष्व प्रयतोऽनघ ॥ १२.३५०.१० ॥
ਉਥੇ ਕੁਝ ਨਾਮ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰੁਕਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
12.350.11
कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा ।
नमोऽतियशमे तस्मै देवानां परमात्मने ॥ १२.३५०.११ ॥
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਤਾਤ, ਤੂੰ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਅੱਧਾ ਅੰਗ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤਿਯਸ਼ਸਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ।
12.350.12
नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रस्य क्रोधसंभवः ॥ १२.३५०.१२ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ, ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰੁਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
12.350.13
योसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ।
अष्टादशगुणं यत्तत्सत्वं सत्ववतांवर ॥ १२.३५०.१३ ॥
ਜੋ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ ਸਭ ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹੈ; ਅਠਾਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਤਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੋ ਸੱਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
12.350.14
प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी लोकधारिणी ।
ऋता सत्याऽमरा जय्या लोकानामात्मसंज्ञिता ॥ १२.३५०.१४ ॥
ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿਆਵਾਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਰਿਤ, ਸੱਤ, ਅਮਰ, ਜਯ੍ਯ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.350.15
तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
तपो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट् ॥ १२.३५०.१५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਤਪ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਰਾਟ।
12.350.16
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः ।
ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः ॥ १२.३५०.१६ ॥
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੈ ਵਾਲਾ ਉਸਨੂੰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇ।
12.350.17
प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्ममर्कनिभं क्षणात् ।
तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः ॥ १२.३५०.१७ ॥
ਉਸਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਕਮਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਉਹ ਉਸਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ।
12.350.18
अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा ।
क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः ॥ १२.३५०.१८ ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
12.350.19
एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजावुभौ ।
तदादर्शितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ ॥ १२.३५०.१९ ॥
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜਨਮੇ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ।
12.350.20
निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ।
कपदीं जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः ॥ १२.३५०.२० ॥
ਇੱਥੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਿਮਿੱਤ ਮਾਤਰ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਕਪਰਦੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡਿਤ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
12.350.21
उग्रव्रतचरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारणः ।
दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा ॥ १२.३५०.२१ ॥
ਉਗਰ ਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁਦਰ, ਯੋਗੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਭਗ ਦੇ ਨੇਤਰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ।
12.350.22
नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगेयुगे ।
तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे ॥ १२.३५०.२२ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵੇਯ, ਯੁਗੋ-ਯੁਗ ਉਸਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਸਰੂਪ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਨਾਲ।
12.350.23
संपूजितो भवत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः ।
अहमात्मा हि लोकानां विश्वेषां पाण्डुनन्दन ॥ १२.३५०.२३ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਾਂ।
12.350.24
तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम् ।
यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम् ॥ १२.३५०.२४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਸਰੂਪ ਰੁਦਰ ਦੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਾਂ।
12.350.25
आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितात्मनः ।
मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते ॥ १२.३५०.२५ ॥
ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਇਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.350.26
प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् ।
यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु ॥ १२.३५०.२६ ॥
ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੂਜਨੀਯ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.350.27
रुद्रो नारायणश्चैव सत्वमेकं द्विधा कृतम् ।
लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु ॥ १२.३५०.२७ ॥
ਰੁਦਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸੱਤਵ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
12.350.28
न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन ।
इति संचिन्त्य मनसा पुराणं रुद्रमीश्वरम् ॥ १२.३५०.२८ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਅਨੰਦ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਈਸ਼ਵਰ ਰੁਦਰ ਨੂੰ (ਯਾਦ ਕੀਤਾ)।
12.350.29
पुत्रार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना ।
न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय च ॥ १२.३५०.२९ ॥
ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਅਰਾਧਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.350.30
ऋते आत्मानमेवेति ततो रुद्रं नमाम्यहम् ।
सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः ॥ १२.३५०.३० ॥
ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਹਿਤ, ਰੁਦਰਾਂ ਸਹਿਤ, ਇੰਦਰ ਸਹਿਤ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਹਿਤ (ਵੀ)।
12.350.31
अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ।
भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत ॥ १२.३५०.३१ ॥
ਹੇ ਭਰਤ! ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਰਿ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.350.32
सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः ।
नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नमः। ॥ १२.३५०.३२ ॥
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅਗਰਗਣੀ ਹਨ; ਉਹ ਸਦਾ ਸੇਵਣਯੋਗ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਹਵਿ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ।
12.350.33
वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नमः ।
चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि मे श्रुतम् ॥ १२.३५०.३३ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਵਰਦਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ; ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.350.34
तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः ।
अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारिणाम् ॥ १२.३५०.३४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਏਕਾਂਤੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਨਨ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
12.350.35
ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः ।
सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक् ॥ १२.३५०.३५ ॥
ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਭਗਤ ਫਲਕਾਮੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.350.36
ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः ।
प्रबुद्धचर्याः सेवन्तो मामेवैष्यन्ति यत्फलम् ॥ १२.३५०.३६ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨੀਲਕੰਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ; ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
12.350.37
भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः ।
त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ ॥ १२.३५०.३७ ॥
ਭਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਨਰ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।
12.350.38
भारावतरणार्थं तु प्रविष्टौ मानुषीं तनुम् ।
नानीभ्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत ॥ १२.३५०.३८ ॥
ਭਾਰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮੈਂ ਜੋ ਅਨੇਕ ਅਧਿਆਤਮ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹਾਂ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।
12.350.39
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽभ्यदयिकोऽपि च ।
नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः ॥ १२.३५०.३९ ॥
ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਭਿਉਦਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਸਨਾਤਨ ਆਸਰਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
12.350.40
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं मम ताः पूर्वमतो नारायणोस्म्यहम् ॥ १२.३५०.४० ॥
ਆਪਃ ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਨੂੰ 'ਨਾਰ' ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ।
12.350.41
छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।
सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४१ ॥
ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਢਕਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ।
12.350.42
गतिश्च सर्वभूतानां प्रजनश्चापि भारत ।
व्याप्ते म रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम। ॥ १२.३५०.४२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਾਂਤੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।
12.350.43
अधिभूतनिविष्टश्च तद्विश्वं चास्मि भारत ।
क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः ॥ १२.३५०.४३ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮੈਂ ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਡੱਗ ਭਰਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
12.350.44
दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति ह ।
दिवं चोर्वी च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४४ ॥
ਦਮ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦਾਮੋਦਰ ਹਾਂ।
12.350.45
पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा ।
ममैतानि सदा गर्भः पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम् ॥ १२.३५०.४५ ॥
ਅੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਸ਼ਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ, ਜਲ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਿਸ਼ਨੀਗਰਭ ਹਾਂ।
12.350.46
ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितं कूपनिपातितम् ।
पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम् ॥ १२.३५०.४६ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ — 'ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਤ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਬਚਾ; ਹੇ ਪ੍ਰਿਸ਼ਨੀਗਰਭ, ਤ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ' — ਅਤੇ ਉਹ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ (ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ)।
12.350.47
ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ह्यृषिवरस्त्रितः ।
उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात् ॥ १२.३५०.४७ ॥
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਿਸ਼ਨੀਗਰਭ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠ ਆਇਆ।
12.350.48
सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत ।
अंशवो यत्प्रकाशन्ते ममैते केशसंज्ञिताः ॥ १२.३५०.४८ ॥
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦੇ ਸੂਰਜ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਜੋ ਕਿਰਨਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ 'ਕੇਸ' ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.350.49
सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः ।
स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उचथ्येन महात्मना ॥ १२.३५०.४९ ॥
ਇਸੇ ਲਈ ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੈਨੂੰ ਕੇਸ਼ਵ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਉਚਥ੍ਯ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।
12.350.50
उचथ्येऽन्तहिंते चैव कदाचिद्देवताज्ञया ।
बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य धीमतः ॥ १२.३५०.५० ॥
ਉਚਥ੍ਯ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
12.350.51
ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा ।
उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतगुणात्मकः ॥ १२.३५०.५१ ॥
ਫਿਰ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਗਰਭ ਨੇ ਮੈਥੁਨ ਲਈ ਆਏ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ।
12.350.52
पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम् ।
एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च ॥ १२.३५०.५२ ॥
ਹੇ ਵਰਦਾਤਾ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਤੇ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ।
12.350.53
मैथुनायागतो यस्मात्त्वयाऽहं विनिवारितः ।
तस्मादन्धो यास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः ॥ १२.३५०.५३ ॥
ਮੈਥੁਨ ਲਈ ਆਏ ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.350.54
स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान् ।
स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा ॥ १२.३५०.५४ ॥
ਉਸ ਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਲੰਬੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਰਘਤਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ।
12.350.55
वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान् ।
प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम ॥ १२.३५०.५५ ॥
ਚਾਰ ਸਨਾਤਨ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤਦ ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਗੁਪਤ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ।
12.350.56
आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः ।
स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः ॥ १२.३५०.५६ ॥
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ 'ਕੇਸ਼ਵ' ਆਖ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਉਹ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ।
12.350.57
एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन ।
देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२.३५०.५७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੇਰਾ 'ਕੇਸ਼ਵ' ਨਾਮ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ।
12.350.58
अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनिर्मुखं कृतम् ।
अग्नीषोममयं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम् ॥ १२.३५०.५८ ॥
ਸੋਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਗਨੀ, ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ-ਸਰੋਤ ਵਾਲਾ, ਮੁਖ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਚਰਾਚਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਗਨੀਸ਼ੋਮਮਯ ਹੈ।
12.350.59
अपि हि पुराणे भवति एकयोन्यावग्नीषोमौ देवाश्चाग्निमुखा इति। एकयोनित्वाच्च परस्परं हर्षयन्तो लोकान्धारयन्त इति ॥ १२.३५०.५९ ॥
ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ-ਸਰੋਤ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਅਗਨੀ-ਮੁਖੀ ਹਨ; ਇੱਕ ਜਨਮ-ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।