મહાભારત · અધ્યાય 12.357
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.357.1
श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः ।
जन्मधर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम् ॥ १२.३५७.१ ॥
તે ભગવાન પરમાત્માની મહિમા અમે સાંભળી છે; જન્મ, ધર્મ અને નિવાસમાં તે નર-નારાયણ સ્વરૂપ છે.
12.357.2
महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ।
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः ॥ १२.३५७.२ ॥
મહાવરાહે સર્જેલી પ્રાચીન પિંડોત્પત્તિ; પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિમાં જેમ તે કલ્પાઈ છે.
12.357.3
तथा स नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयाऽनघ ।
हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२.३५७.३ ॥
હે બ્રાહ્મણ, હે નિષ્પાપ, તમે કહ્યું તેમ અમે સાંભળ્યું; હવ્ય-કવ્યના ભોક્તા વિષ્ણુ ઈશાન્યમાં મહાસાગરમાં છે.
12.357.4
यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् ।
तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १२.३५७.४ ॥
તમે પહેલાં કહેલું મહાન હયશિર ભગવાન પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ પણ જોયું હતું.
12.357.5
किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा ।
रूपं प्रभावं महतामपूर्वं धीमतांवर ॥ १२.३५७.५ ॥
હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, લોકધારી હરિએ પહેલાં ઉત્પન્ન કરેલું તે અપૂર્વ રૂપ અને મહાન પ્રભાવ કયા હતા?
12.357.6
दृष्ट्वा हि विवुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् ।
तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने ॥ १२.३५७.६ ॥
હે મુનિ, દેવશ્રેષ્ઠ, અપૂર્વ અને અમિત તેજસ્વી તે પવિત્ર અશ્વશિરને જોઈને બ્રહ્માએ શું કર્યું?
12.357.7
एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणं ब्रह्मसंभवम् ।
कथयस्वोत्तममते महापुरुषसंश्रितम्।
पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्याः कथय ताः कथाः ॥ १२.३५७.७ ॥
હે બ્રાહ્મણ, આ અમારો સંશય છે. બ્રહ્મામાંથી ઉત્પન્ન, મહાપુરુષમાં આશ્રિત તે પુરાણ કહો. હે ઉત્તમમતિ, તમારાથી અમે પવિત્ર થયા; હે બ્રાહ્મણ, તે પુણ્ય કથાઓ કહો.
12.357.8
सौतिरुवाच ।
कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम्।
जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञः पारिक्षितस्य वै ॥ १२.३५७.८ ॥
સૌતિ બોલ્યા: વેદસમાન તે સંપૂર્ણ પુરાણ હું તમને કહીશ — પરીક્ષિતના વંશના રાજાને ભગવાન વ્યાસે જે સંભળાવ્યું હતું.
12.357.9
श्रुत्वाऽश्वशिरसो मूर्ति देवस्य हरिमेधसः ।
उत्पन्नसंशयो राजा एतदेवमचोदयत् ॥ १२.३५७.९ ॥
હરિમેધાના અશ્વશિર દેવનું સ્વરૂપ સાંભળીને, સંશય જાગેલા રાજાએ આમ પૂછ્યું.
12.357.10
यत्तद्दर्शितवान्ब्राह्म देवं हयशिरोधरम् ।
किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम् ॥ १२.३५७.१० ॥
બ્રાહ્મણે બતાવેલું તે હયશિરોધર દેવનું રૂપ — દેવે રચેલું તે રૂપ કયા કારણે ઉત્પન્ન થયું?
12.357.11
यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशांपते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ १२.३५७.११ ॥
હે વિશાંપતિ, આ લોકમાં દેહમાં બંધાયેલું જે કંઈ છે તે બધું ઈશ્વરબુદ્ધિથી જન્મેલાં પાંચ ભૂતોથી વ્યાપ્ત છે.
12.357.12
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।
भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोपि च ॥ १२.३५७.१२ ॥
ઈશ્વર જ જગતના સર્જક છે; પ્રભુ નારાયણ, વિરાટ, ભૂતોનો અંતરાત્મા, વરદાતા — સગુણ પણ અને નિર્ગુણ પણ.
12.357.13
भूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम ॥ १२.३५७.१३ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ભૂતપ્રલય અને અવ્યક્તને સાંભળ.
12.357.14
धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा ।
ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ॥ १२.३५७.१४ ॥
પૂર્વે પૃથ્વી જળમાં લીન થઈ એકાર્ણવ બની; જળ જ્યોતિમાં અને જ્યોતિ વાયુમાં લીન થયાં.
12.357.15
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे ।
व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ॥ १२.३५७.१५ ॥
વાયુ આકાશમાં લીન થયો; આકાશ મનને અનુસરીને લીન થયું; વ્યક્ત મનમાં લીન થઈ અવ્યક્તતા પામ્યું.
12.357.16
अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च ।
तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥ १२.३५७.१६ ॥
અવ્યક્ત પુરુષમાં ગયું અને સર્વવ્યાપી પુરુષમાં પણ લીન થયું, ત્યારે સર્વ અંધકાર જ થયું; કંઈ જણાયું નહીં.
12.357.17
तमसो ब्रह्मसंभूतं तमोमूलमृतात्मकम् ।
तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमाश्रितम् ॥ १२.३५७.१७ ॥
અંધકારમાંથી બ્રહ્મથી ઉત્પન્ન, અંધકાર જેનું મૂળ અને ઋત જેનું સ્વરૂપ; તે વિશ્વભાવ નામની પૌરુષી તનુનો આશ્રય લે છે.
12.357.18
सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम ॥ १२.३५७.१८ ॥
તેમને અનિરુદ્ધ કહેવાય છે; તેને જ પ્રધાન કહે છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તેને અવ્યક્ત અને ત્રિગુણાત્મક જાણવું જોઈએ.
12.357.19
विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः ।
आदिकर्ता स भूतानामप्रमेयो हरिः प्रभुः ॥ १२.३५७.१९ ॥
વિદ્યા જેનો સહાયક હતી એવો દેવ વિષ્વક્સેન, હરિ, પ્રભુ. તે ભૂતોનો આદિકર્તા છે, અપ્રમેય, હરિ, પ્રભુ.
12.357.20
अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः ।
जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम् ॥ १२.३५७.२० ॥
તેમણે જળમાં જ શયન કર્યું, નિદ્રાયોગમાં પ્રવેશીને. અનેક ગુણોમાંથી ઉદ્ભવતી વિચિત્ર જગતસૃષ્ટિનું ચિંતન કરતાં.
12.357.21
तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः ।
अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः।
हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः ॥ १२.३५७.२१ ॥
તેમણે સૃષ્ટિનું ચિંતન કર્યું ત્યારે મહત્ નામનો આત્મગુણ ઉત્પન્ન થયો એવું સ્મરણ છે. પછી અહંકાર ઉત્પન્ન થયો, પછી શુભ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા જન્મ્યા, હિરણ્યગર્ભ, ભગવાન, સર્વલોકના પિતામહ.
12.357.22
पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः ।
सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः ॥ १२.३५७.२२ ॥
ત્યારે અનિરુદ્ધથી કમળ પર ઉત્પન્ન થયેલા, કમળનયન. સહસ્રદલ કમળ પર તેજસ્વી, સનાતન બેઠા.
12.357.23
ददृशेऽद्भुतसंकाशो लोकानाप्याययन्प्रभुः ।
सत्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजन् ॥ १२.३५७.२३ ॥
અદ્ભુત રૂપે દેખાયા, પ્રભુ, લોકોનું પોષણ કરતા. સત્ત્વમાં સ્થિત પરમેષ્ઠી ત્યારે ભૂતગણોનું સર્જન કરવા લાગ્યા.
12.357.24
पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे ।
नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ ॥ १२.३५७.२४ ॥
પહેલેથી કમળનાં પાંદડાં પર સૂર્યકિરણ જેવા તેજસ્વી, નારાયણે રચેલાં, ગુણોત્તર એવાં જળબિંદુ બે હતાં.
12.357.25
तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ।
एकस्तत्राभवद्विन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः ॥ १२.३५७.२५ ॥
આદિ-અંત વિનાના તે ભગવાન અચ્યુતે તે જોયું. ત્યાં મધ જેવી આભાવાળું, સુંદર પ્રભાવાળું એક બિંદુ પ્રગટ્યું.
12.357.26
स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया ।
कठिनस्त्वपरो विन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ॥ १२.३५७.२६ ॥
નારાયણની આજ્ઞાથી ત્યારે તામસ સ્વભાવનો મધુ જન્મ્યો. બીજું કઠોર બિંદુ કૈટભ બન્યું, તે રાજસ હતો.
12.357.27
तावभ्यधातवां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ ।
बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ॥ १२.३५७.२७ ॥
તમ અને રજ ગુણોથી યુક્ત, બળવાન, હાથમાં ગદા ધરનારા તે બે શ્રેષ્ઠ અસુરોએ કમળના દાંડાને અનુસરીને હુમલો કર્યો.
12.357.28
ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभवम् ।
सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ॥ १२.३५७.२८ ॥
કમળ પર બેઠેલા, અપાર પ્રભાવવાળા બ્રહ્માને તે બંનેએ જોયા. તેઓ પ્રથમ સુંદર રૂપવાળા ચાર વેદોની રચના કરી રહ્યા હતા.
12.357.29
ततो विग्रहवन्तस्तान्वेदान्दृष्ट्वाऽसुरोत्तमौ ।
सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥ १२.३५७.२९ ॥
ત્યારે મૂર્તિમાન તે વેદોને જોઈને તે બે શ્રેષ્ઠ અસુરોએ બ્રહ્માના જોતાં જોતાં જ અચાનક વેદોને ઝડપી લીધા.
12.357.30
अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान् ।
रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२.३५७.३० ॥
પછી દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ તે બંનેએ સનાતન વેદોને લઈને ઝડપથી ઈશાન દિશાના મહાસાગરમાં રસાતળમાં પ્રવેશ કર્યો.
12.357.31
ततो हृतेषु देवेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् ।
ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः ॥ १२.३५७.३१ ॥
દેવોનું હરણ થતાં બ્રહ્મા મૂંઝાઈ ગયા. પછી વેદોથી વંચિત થયેલા તેમણે ઈશાનને આ વચન કહ્યું.
12.357.32
ब्रह्मोवाच ।
वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम्।
वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम् ॥ १२.३५७.३२ ॥
બ્રહ્મા બોલ્યા: વેદ એ જ મારી પરમ આંખ છે, વેદ એ જ મારું પરમ બળ છે. વેદ એ જ મારું પરમ ધામ છે, અને વેદ એ જ મારું શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મ છે.
12.357.33
मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः ।
अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विना कृताः ॥ १२.३५७.३३ ॥
મારા બધા વેદો બે દાનવોએ બળપૂર્વક અહીંથી હરી લીધા છે. વેદો વિનાના થવાથી મારા લોકો અંધકારમય બની ગયા છે.
12.357.34
वेदानृते हि किं कुर्या लोकानां सृष्टिमुत्तमाम् ।
अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम ॥ १२.३५७.३४ ॥
વેદો વિના હું લોકોની ઉત્તમ સૃષ્ટિ કેવી રીતે કરી શકું? અરેરે, વેદોના નાશથી ઉત્પન્ન થયેલું મારું દુઃખ અત્યંત મહાન છે.
12.357.35
प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रं शोकपरायणम् ।
को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत् ॥ १२.३५७.३५ ॥
આ તીવ્ર દુઃખ મારા હૃદયને પીડે છે; હું શોકમાં ડૂબેલો છું. શોકસાગરમાં ડૂબેલા મને આજે અહીંથી કોણ ઉગારશે?
12.357.36
वदांस्तांश्चानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे ।
इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम ॥ १२.३५७.३६ ॥
"તે ખોવાયેલા વેદોને હું પાછા લાવી શકીશ? હું કોનો પ્રિય થઈશ?" હે નૃપશ્રેષ્ઠ, એ રીતે બોલતા બ્રહ્માના (આ શબ્દો છે).
12.357.37
हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।
ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ॥ १२.३५७.३७ ॥
હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, હરિની સ્તુતિ માટે જાગેલી બુદ્ધિથી પછી પ્રભુએ હાથ જોડીને પરમ જપ્ય મંત્ર ગાયો.
12.357.38
ब्रह्मोवाच ।
ॐ नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज।
लोकाद्यभुवनश्रेष्ठ साङ्ख्ययोगनिधे प्रभो ॥ १२.३५७.३८ ॥
ૐ. બ્રહ્મના હૃદય, તને નમસ્કાર. મારા પૂર્વજ, તને નમસ્કાર. લોકોના આદિ, ભુવનોમાં શ્રેષ્ઠ, સાંખ્ય-યોગના નિધિ, હે પ્રભુ.
12.357.39
व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थितः ।
विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज।
अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयंभुवः ॥ १२.३५७.३९ ॥
વ્યક્ત અને અવ્યક્તના કર્તા, અચિંત્ય, કલ્યાણના માર્ગે સ્થિત, સર્વ ભૂતોના ભોક્તા અને અંતરાત્મા, અયોનિજ. તારી કૃપાથી જન્મેલો હું તને પ્રણામ કરું છું, હે સ્વયંભુના લોકધામ.
12.357.40
त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ।
चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम् ॥ १२.३५७.४० ॥
તારાથી મારો માનસ જન્મ પ્રથમ છે, જે દ્વિજોથી પૂજિત છે. મારો બીજો જન્મ ચાક્ષુષ હતો, જે પ્રાચીન હતો.
12.357.41
त्वत्प्रसादात्तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ।
त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो ॥ १२.३५७.४१ ॥
તારી કૃપાથી મારો ત્રીજો જન્મ વાચિક હતો, જે મહાન છે. તારાથી મારો ચોથો જન્મ શ્રવણથી થયો, હે વિભુ.
12.357.42
नासत्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ।
अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितं ॥ १२.३५७.४२ ॥
નાસત્ય (અશ્વિનીકુમાર) રૂપે મારો જન્મ પણ તારાથી પાંચમો કહેવાય છે. તારાથી મારો છઠ્ઠો જન્મ અંડજ રૂપે રચાયો.
12.357.43
इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो ।
सर्गेसर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित ॥ १२.३५७.४३ ॥
આ સાતમો જન્મ છે, હે પ્રભો, જેને પદ્મજન્મા કહે છે. દરેક સર્ગમાં હું તમારો પુત્ર છું, ત્રિગુણરહિત.
12.357.44
प्रथमः पुण्डरीकाक्षः प्रधानगुणकल्पितः ।
त्वमीश्वरः स्वभावश्च भूतानां त्वं प्रभावन ॥ १२.३५७.४४ ॥
પ્રથમ પુંડરીકાક્ષ, પ્રધાન ગુણોથી કલ્પિત. તમે જ ઈશ્વર, પ્રાણીઓનો સ્વભાવ પણ તમે; તમે જ તેમનો પ્રભાવ.
12.357.45
त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिग ।
ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोस्मि जागृहि।
ददस्व चक्षूंषि मम प्रियोऽहं ते प्रियोसि मे ॥ १२.३५७.४५ ॥
તમારાથી હું રચાયો છું, વેદ જ જેની આંખ છે તેવો, કાળથી પર. મારા વેદ હરાઈ ગયા છે; હું આંધળો થયો છું. જાગો! મને આંખો આપો; હું તમારો પ્રિય છું, તમે મારા પ્રિય છો.
12.357.46
एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः ।
जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुह्यतः ॥ १२.३५७.४६ ॥
આ રીતે સ્તુતિ પામેલા તે ભગવાન પુરુષ, સર્વતોમુખ, ત્યારે નિદ્રા ત્યજી, વેદકાર્ય માટે ઉદ્યત થઈને.
12.357.47
ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः ।
सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा।
कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः ॥ १२.३५७.४७ ॥
પોતાના ઐશ્વર્ય અને સંકલ્પથી તેમણે બીજું રૂપ ધારણ કર્યું. સુંદર નાસિકાવાળા, ચંદ્રપ્રભા જેવા દેહે, ત્યારે તે પ્રભુએ વેદોના આલય એવું શુભ્ર અશ્વમુખ બનાવ્યું.
12.357.48
तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारकाः ।
केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः ॥ १२.३५७.४८ ॥
તેમનું મસ્તક નક્ષત્રો અને તારાઓ સહિત આકાશ બન્યું. તેમના કેશ લાંબા થયા, સૂર્યકિરણો સમાન પ્રભાવાળા.
12.357.49
कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी ।
गङ्गासरस्वती पुण्ये भ्रुवावास्तां महाद्युती ॥ १२.३५७.४९ ॥
આકાશ અને પાતાળ તેના કાન થયા; ભૂતોને ધારણ કરનારી પૃથ્વી તેનું કપાળ થઈ; પવિત્ર ગંગા અને સરસ્વતી તેની બે તેજસ્વી ભ્રમરો થઈ.
12.357.50
चक्षुषी सोमसूर्यौं ते नासा संध्या पुनः स्मृता ।
ॐकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता ॥ १२.३५७.५० ॥
ચંદ્ર અને સૂર્ય તેની આંખો થયા; સંધ્યાને તેનું નાક ગણવામાં આવે છે; પછી ॐકાર અને સંસ્કાર થયા; વીજળી તેની જીભ તરીકે સર્જાઈ.
12.357.51
दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताः ।
गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः।
ग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा ॥ १२.३५७.५१ ॥
હે રાજન્, સોમપાન કરનારા પ્રસિદ્ધ પિતૃઓ તેના દાંત થયા; ગોલોક અને બ્રહ્મલોક તે મહાત્માના બે હોઠ થયા; હે રાજન્, ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ કાલરાત્રિ તેની ગરદન થઈ.
12.357.52
एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम् ।
अन्तर्दधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः ॥ १२.३५७.५२ ॥
અનેક રૂપોથી આવૃત આ હયશિર બનાવીને તે વિશ્વેશ્વર પ્રભુ અંતર્ધાન થયા અને રસાતળમાં પ્રવેશ્યા.
12.357.53
रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः ।
शैक्ष्यं स्वरं समास्थाय उद्गीतं प्रासृजत्स्वरम् ॥ १२.३५७.५३ ॥
રસાતળમાં ફરી પ્રવેશીને, પરમ યોગનો આશ્રય લઈને, શૈક્ષ્ય સ્વરને અપનાવીને તેણે ઉદ્ગીત સ્વર પ્રગટાવ્યો.
12.357.54
सस्वरः सानुनादी च सर्वशः स्निग्ध एव च ।
बभूवान्तर्जलगतः सर्वभूतगुणोदितः ॥ १२.३५७.५४ ॥
સ્વરયુક્ત, પ્રતિધ્વનિયુક્ત અને સર્વ પ્રકારે સ્નિગ્ધ થઈને તે જળની અંદર સ્થિત થયા, સર્વ ભૂતોના ગુણોથી ઉદિત થઈને.
12.357.55
ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान् ।
रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ ॥ १२.३५७.५५ ॥
પછી તે બે અસુરોએ વેદોને કરારના બંધનમાં બંધાયેલા માનીને રસાતળમાં ફેંકી દીધા, અને જ્યાંથી અવાજ આવ્યો હતો ત્યાંથી ઝડપથી ચાલ્યા ગયા.
12.357.56
एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरः ।
जग्राह वेदानखिलान्रसालगतान्हरिः ॥ १२.३५७.५६ ॥
રાજન, એ જ સમયે અશ્વમુખ ધારણ કરનાર દેવ હરિએ રસાતળમાં ગયેલા સર્વ વેદો લઈ લીધા.
12.357.57
प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः ॥ १२.३५७.५७ ॥
પછી તેમને બ્રહ્માને આપ્યા, અને પછી પોતાના સ્વાભાવિક રૂપમાં પાછા ફર્યા.
12.357.58
स्थापयित्वा हयशिरा उदक्पूर्वे महोदधौ ।
वेदानामालयश्चापि बभूवाश्वरिरास्ततः ॥ १२.३५७.५८ ॥
અશ્વમુખે ઈશાન દિશામાં મહાસાગરમાં તેમની સ્થાપના કરી, વેદોનું આલયપણ ધારણ કર્યું; ત્યારબાદ તે અશ્વસ્વરવાળો બન્યો.
12.357.59
अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ ।
यत्र देवा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च ॥ १२.३५७.५९ ॥
પછી મધુ અને કૈટભ નામના બે દાનવોએ કંઈ જોયું નહીં; જ્યાં દેવોને ફેંકવામાં આવ્યા હતા તે સ્થાન ખરેખર ખાલી હતું.
12.357.60
तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ ।
पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदा ॥ १२.३५७.६० ॥
પછી બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એ બંને અતિ વેગ ધારણ કરીને રસાતળના નિવાસમાંથી ફરી ઝડપથી ઉપર ઊઠ્યા.
12.357.61
ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् ।
श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम्।ट
भूयोप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम् ॥ १२.३५७.६१ ॥
તેમણે તે આદિકર્તા પ્રભુ પુરુષને જોયા. ચંદ્ર જેવી શુદ્ધ આભાવાળા શ્વેત રૂપે તેઓ અનિરુદ્ધના શરીરમાં સ્થિત હતા; અમિત પરાક્રમી હોવા છતાં તેઓ નિદ્રાયોગમાં લીન હતા.
12.357.62
आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते ।
शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते ॥ १२.३५७.६२ ॥
પોતાના જ માપ પ્રમાણે રચેલી, પાણી પર સજાવેલી, નાગ-વીંટાઓથી સમૃદ્ધ, જ્વાળામાળાથી ઘેરાયેલી શય્યા પર.
12.357.63
निष्कल्मषेण सत्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम् ।
तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम् ॥ १२.३५७.६३ ॥
નિર્મળ સત્ત્વથી સંપન્ન, સુંદર પ્રભાવાળા તેમને જોઈને તે બંને દાનવેન્દ્રો મોટેથી હસ્યા.
12.357.64
ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ ।
अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः ॥ १२.३५७.६४ ॥
રજસ અને તમસથી આવિષ્ટ તે બંને બોલ્યા: "આ તે શ્વેત પુરુષ નિદ્રાને પામીને સૂતેલો છે."
12.357.65
अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् ।
कस्यैष कोनु खल्वेष किंच स्वपिति भोगवान्।
इच्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम् ॥ १२.३५७.६५ ॥
"નિશ્ચે આણે જ રસાતળમાંથી વેદોનું હરણ કર્યું છે. આ કોનો છે? આ કોણ છે? આ ભોગવાન કેમ સૂઈ રહ્યો છે?" એમ કહીને તે બંનેએ હરિને જગાડ્યા.
12.357.66
युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ।
निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनोदधे ॥ १२.३५७.६६ ॥
યુદ્ધની ઇચ્છા રાખતા તે બંનેને જાણીને પુરુષોત્તમ જાગ્યા; તે બે અસુરેન્દ્રોને જોઈને પછી તેમણે યુદ્ધમાં મન પરોવ્યું.
12.357.67
अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य वै ॥ १२.३५७.६७ ॥
પછી તે બંનેનું નારાયણ સાથે યુદ્ધ થયું.
12.357.68
रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः ॥ १२.३५७.६८ ॥
રજ અને તમથી ઘેરાયેલા શરીરવાળા તે બંને મધુ-કૈટભને બ્રહ્માનું સન્માન કરીને મધુસૂદને હણ્યા.
12.357.69
ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च ।
शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः ॥ १२.३५७.६९ ॥
પછી તે બંનેના વધ અને વેદોને પાછા લાવવાથી પુરુષોત્તમે તરત બ્રહ્માનો શોક દૂર કર્યો.
12.357.70
ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृतः ।
निर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥ १२.३५७.७० ॥
પછી હરિથી ઘેરાયેલા અને વેદોથી સન્માનિત બ્રહ્માએ સ્થાવર-જંગમ સર્વ લોકો રચ્યા.
12.357.71
दत्त्वा पितामहायाग्र्यां मतिं लोकविसर्गिकीम् ।
तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः ॥ १२.३५७.७१ ॥
પિતામહને લોકસર્જન માટે ઉત્તમ બુદ્ધિ આપીને દેવ હરિ જ્યાંથી આવ્યા હતા ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
12.357.72
तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् ।
पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम् ॥ १२.३५७.७२ ॥
તે બે દાનવોને હણીને હરિએ અશ્વમુખ રૂપ ધારણ કર્યું; ફરી પ્રવૃત્તિધર્મ માટે એ જ રૂપ ધારણ કર્યું.
12.357.73
एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः ।
पौराणमेतत्प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् ॥ १२.३५७.७३ ॥
આ રીતે તે મહાભાગ હરિ અશ્વશિર થયા. આ પ્રાચીન, પ્રખ્યાત, વરદાયી ઐશ્વર રૂપ છે.
12.357.74
यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयीत वा ।
न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन ॥ १२.३५७.७४ ॥
જે બ્રાહ્મણ આ નિત્ય સાંભળે અથવા ધારણ કરે છે, તેનું અધ્યયન ક્યારેય નાશ પામતું નથી.
12.357.75
आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् ।
पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते ॥ १२.३५७.७५ ॥
ઘોર તપથી હયશિરોધારી દેવની આરાધના કરીને, પાંચાલ દ્વારા, રામે બતાવેલા માર્ગે તે ક્રમ પ્રાપ્ત થયો.
12.357.76
एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम् ।
पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.३५७.७६ ॥
હે રાજન્, તેં મને પૂછેલી આ હયશિર કથા તને કહેવામાં આવી. આ વેદસમાન પુરાણ છે.
12.357.77
यांयामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् ।
तातां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना ॥ १२.३५७.७७ ॥
દેવ કોઈ કાર્યના વિધાનમાં જે રૂપ ધારણ કરવા ઇચ્છે, તે પોતે પોતાને પોતાની શક્તિથી તે રૂપમાં બદલી નાખે છે.
12.357.78
एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसोनिधिः ।
एष योगश्च साङ्ख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हविर्विभुः ॥ १२.३५७.७८ ॥
આ શ્રીમાન વેદનિધિ છે, તપનો નિધિ છે. આ જ યોગ છે, આ જ સાંખ્ય છે, આ જ પરબ્રહ્મ છે, આ જ શ્રેષ્ઠ હવિ અને સર્વવ્યાપી વિભુ છે.
12.357.79
नारायणपरा वेदा याज्ञा नारायणात्मकाः ।
तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः ॥ १२.३५७.७९ ॥
વેદો નારાયણપરાયણ છે, યજ્ઞો નારાયણસ્વરૂપ છે. તપ નારાયણપરાયણ છે, અને નારાયણપરાયણ જ પરમ ગતિ છે.
12.357.80
नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम् ।
नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥ १२.३५७.८० ॥
સત્ય અને ઋત નારાયણપરાયણ છે, નારાયણસ્વરૂપ છે. ધર્મ નારાયણપરાયણ છે; પુનર્જન્મથી મુક્ત કરનારો તે ધર્મ દુર્લભ છે.
12.357.81
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः ।
नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ १२.३५७.८१ ॥
પ્રવૃત્તિલક્ષણ ધર્મ પણ નારાયણસ્વરૂપ છે. ભૂમિમાં નારાયણસ્વરૂપ ગંધ શ્રેષ્ઠતમ મનાયો છે.
12.357.82
अपां चापि गुणा राजन्रसा नारायणात्मकाः ।
ज्योतिषां च परं रूपं स्मृतं नारायणात्मकम् ॥ १२.३५७.८२ ॥
હે રાજન, પાણીના ગુણો અને રસો પણ નારાયણસ્વરૂપ છે. જ્યોતિઓનું પરમ રૂપ પણ નારાયણસ્વરૂપ મનાયું છે.
12.357.83
नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः ।
नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसंभवः ॥ १२.३५७.८३ ॥
વાયુનો ગુણ ગણાયેલો સ્પર્શ પણ નારાયણસ્વરૂપ છે. આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો શબ્દ પણ નારાયણસ્વરૂપ છે.
12.357.84
मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम् ।
नारायणपरं कालो ज्योतिषामयनं च यत् ॥ १२.३५७.८४ ॥
મન પણ, અને પછી અવ્યક્ત ગુણલક્ષણવાળાં ભૂતો પણ નારાયણપરાયણ છે. કાળ પણ, અને જ્યોતિઓનું જે અયન, તે પણ નારાયણપરાયણ છે.
12.357.85
नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्णीश्च देवताः ।
नारायणपरं साङ्ख्यं योगो नारायणात्मकः ॥ १२.३५७.८५ ॥
કીર્તિ, શ્રી, લક્ષ્મી અને દેવતાઓ નારાયણપરાયણ છે. સાંખ્ય નારાયણપર છે; યોગ નારાયણસ્વરૂપ છે.
12.357.86
कारणं पुरुषो ह्येषां प्रधानं चापि कारणम् ।
स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम् ॥ १२.३५७.८६ ॥
એમનું કારણ પુરુષ છે; પ્રધાન પણ કારણ છે. સ્વભાવ, કર્મો અને દૈવ પણ તેમનાં કારણ છે.
12.357.87
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १२.३५७.८७ ॥
અધિષ્ઠાન, કર્તા, વિવિધ કરણો અને અનેક ચેષ્ટાઓ; અહીં દૈવ જ પાંચમું છે.
12.357.88
पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः ।
तत्त्वं विज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः ॥ १२.३५७.८८ ॥
પાંચ કારણોમાં ગણાયેલી હોવા છતાં સર્વત્ર નિષ્ઠા ખરેખર હરિ જ છે. તત્ત્વ જાણવા ઇચ્છનારાઓ માટે સર્વ બાજુથી હેતુઓ દ્વારા.
12.357.89
तत्त्वमेको महायोगी हनिर्नारायणः प्रभुः ।
ब्रह्मादीनां सलोकानामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२.३५७.८९ ॥
તત્ત્વ એક જ છે — મહાયોગી હરિ નારાયણ, પ્રભુ. બ્રહ્માદિ દેવો, તેમના લોકો અને મહાત્મા ઋષિઓના પણ તેઓ જ.
12.357.90
साङ्ख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम् ।
मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते ॥ १२.३५७.९० ॥
સાંખ્યો, યોગીઓ, યતિઓ અને આત્મજ્ઞાનીઓના મનોભાવને કેશવ જાણે છે; પણ તેઓ તેમને જાણતા નથી.
12.357.91
ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते ।
दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत् ॥ १२.३५७.९१ ॥
સર્વ લોકોમાં જે કોઈ દેવકર્મ અને પિતૃકર્મ કરે છે, દાન આપે છે અને મહાન તપ કરે છે—
12.357.92
सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः ।
सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते ॥ १२.३५७.९२ ॥
સૌનો આશ્રય વિષ્ણુ છે, જે ઐશ્વર્યમય વિધાનમાં સ્થિત છે; સર્વ પ્રાણીઓએ જેમાં નિવાસ કર્યો છે તે 'વાસુદેવ' કહેવાય છે.
12.357.93
अयं हि नित्यः परमो महर्षि ।
र्महाविभूतिर्गुणवान्गुणाख्यः।
गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं ।
कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः ॥ १२.३५७.९३ ॥
આ (કાળ) નિત્ય, પરમ, મહર્ષિ, મહાન વિભૂતિવાળો, ગુણવાન અને ગુણોથી નામાંકિત છે; ઋતુમાં ઋતુ જોડાય તેમ તે ગુણો સાથે ઝડપથી સંયોજાય છે.
12.357.94
नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो ।
न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति।
ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः ।
पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम् ॥ १२.३५७.९४ ॥
તે મહાત્માની ગતિ કોઈ પામતું નથી, અહીં તેની અગતિ પણ કોઈ જોતું નથી; જ્ઞાનસ્વરૂપ, સંયમી મહર્ષિઓ ગુણાધિક પુરુષને સદા જુએ છે.