ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.357
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.357.1
श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः ।
जन्मधर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम् ॥ १२.३५७.१ ॥
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਸੀਂ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਜਨਮ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਹੈ।
12.357.2
महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ।
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः ॥ १२.३५७.२ ॥
ਮਹਾਵਰਾਹ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਿੰਡੋਤਪੱਤੀ; ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਲਪੀ ਗਈ ਹੈ।
12.357.3
तथा स नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयाऽनघ ।
हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२.३५७.३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ; ਹਵਿ-ਕਵਿ ਦੇ ਭੋਗੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।
12.357.4
यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् ।
तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १२.३५७.४ ॥
ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਯਸ਼ਿਰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।
12.357.5
किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा ।
रूपं प्रभावं महतामपूर्वं धीमतांवर ॥ १२.३५७.५ ॥
ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਲੋਕਧਾਰੀ ਹਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚਿਆ ਉਹ ਅਪੂਰਬ ਰੂਪ ਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਸੀ?
12.357.6
दृष्ट्वा हि विवुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् ।
तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने ॥ १२.३५७.६ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਪੂਰਬ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
12.357.7
एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणं ब्रह्मसंभवम् ।
कथयस्वोत्तममते महापुरुषसंश्रितम्।
पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्याः कथय ताः कथाः ॥ १२.३५७.७ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਸਾਡਾ ਸੰਸ਼ਯ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਮਹਾਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਉੱਤਮਮਤਿ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਓ।
12.357.8
सौतिरुवाच ।
कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम्।
जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञः पारिक्षितस्य वै ॥ १२.३५७.८ ॥
ਸੌਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁਰਾਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ — ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਜੋ ਗਾਇਆ ਸੀ।
12.357.9
श्रुत्वाऽश्वशिरसो मूर्ति देवस्य हरिमेधसः ।
उत्पन्नसंशयो राजा एतदेवमचोदयत् ॥ १२.३५७.९ ॥
ਹਰਿਮੇਧਾ ਦੇ ਅਸ਼ਵਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇਵ ਦਾ ਰੂਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਸ਼ਯ ਜਾਗਿਆ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
12.357.10
यत्तद्दर्शितवान्ब्राह्म देवं हयशिरोधरम् ।
किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम् ॥ १२.३५७.१० ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਜੋ ਹਯਸ਼ਿਰੋਧਰ ਦੇਵ ਦਿਖਾਇਆ — ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਰੂਪ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ?
12.357.11
यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशांपते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ १२.३५७.११ ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਂਪਤੀ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਈਸ਼ਵਰ-ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
12.357.12
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।
भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोपि च ॥ १२.३५७.१२ ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ, ਵਿਰਾਟ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ — ਸਗੁਣ ਵੀ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ।
12.357.13
भूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम ॥ १२.३५७.१३ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭੂਤਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਸੁਣ।
12.357.14
धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा ।
ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ॥ १२.३५७.१४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਗਰ ਬਣੀ; ਜਲ ਜੋਤਿ ਵਿੱਚ, ਜੋਤਿ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਈ।
12.357.15
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे ।
व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ॥ १२.३५७.१५ ॥
ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਈ; ਆਕਾਸ਼ ਮਨ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਕੇ ਲੀਨ ਹੋਇਆ; ਵਿਅਕਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਵਿਅਕਤਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
12.357.16
अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च ।
तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥ १२.३५७.१६ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੇ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।
12.357.17
तमसो ब्रह्मसंभूतं तमोमूलमृतात्मकम् ।
तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमाश्रितम् ॥ १२.३५७.१७ ॥
ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਰਿਤ ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਭਾਵ ਨਾਮ ਦੀ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਤਨੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.357.18
सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम ॥ १२.३५७.१८ ॥
ਉਸਨੂੰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.357.19
विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः ।
आदिकर्ता स भूतानामप्रमेयो हरिः प्रभुः ॥ १२.३५७.१९ ॥
ਵਿਦਿਆ ਜਿਸਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਹਰਿ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿਕਰਤਾ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਹਰਿ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।
12.357.20
अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः ।
जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम् ॥ १२.३५७.२० ॥
ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਨਿੰਦਰਾ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ। ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਵਿਚਿੱਤਰ ਜਗਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
12.357.21
तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः ।
अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः।
हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः ॥ १२.३५७.२१ ॥
ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਨਾਮਕ ਆਤਮ-ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮੇ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਭਗਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ।
12.357.22
पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः ।
सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः ॥ १२.३५७.२२ ॥
ਤਦ ਅਨਿਰੁੱਧ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਕਮਲ-ਨੈਣ। ਹਜ਼ਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਸਨਾਤਨ ਬੈਠੇ।
12.357.23
ददृशेऽद्भुतसंकाशो लोकानाप्याययन्प्रभुः ।
सत्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजन् ॥ १२.३५७.२३ ॥
ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ। ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਤਦ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
12.357.24
पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे ।
नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ ॥ १२.३५७.२४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਬਿੰਦੂ ਸਨ।
12.357.25
तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ।
एकस्तत्राभवद्विन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः ॥ १२.३५७.२५ ॥
ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੀ ਆਭਾ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
12.357.26
स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया ।
कठिनस्त्वपरो विन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ॥ १२.३५७.२६ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤਦ ਤਾਮਸ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਮਧੂ ਜਨਮਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਬਿੰਦੂ ਕੈਟਭ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਸ ਸੀ।
12.357.27
तावभ्यधातवां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ ।
बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ॥ १२.३५७.२७ ॥
ਤਮ ਅਤੇ ਰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬਲਵਾਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸੁਰ ਕਮਲ-ਡੰਡੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
12.357.28
ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभवम् ।
सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ॥ १२.३५७.२८ ॥
ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਅਪਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਰਚ ਰਹੇ ਸਨ।
12.357.29
ततो विग्रहवन्तस्तान्वेदान्दृष्ट्वाऽसुरोत्तमौ ।
सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥ १२.३५७.२९ ॥
ਫਿਰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
12.357.30
अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान् ।
रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२.३५७.३० ॥
ਫਿਰ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
12.357.31
ततो हृतेषु देवेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् ।
ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः ॥ १२.३५७.३१ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਫਿਰ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.357.32
ब्रह्मोवाच ।
वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम्।
वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम् ॥ १२.३५७.३२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਅੱਖ ਹਨ, ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਬਲ ਹਨ। ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰਾ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ।
12.357.33
मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः ।
अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विना कृताः ॥ १२.३५७.३३ ॥
ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਦੋ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਖੋਹ ਲਏ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹਨ।
12.357.34
वेदानृते हि किं कुर्या लोकानां सृष्टिमुत्तमाम् ।
अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम ॥ १२.३५७.३४ ॥
ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਹਾਏ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।
12.357.35
प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रं शोकपरायणम् ।
को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत् ॥ १२.३५७.३५ ॥
ਇਹ ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪੀੜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਸ਼ੋਕ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਇੱਥੋਂ ਕੌਣ ਕੱਢੇਗਾ?
12.357.36
वदांस्तांश्चानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे ।
इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम ॥ १२.३५७.३६ ॥
"ਉਹ ਗੁਆਚੇ ਵੇਦ ਕੀ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸਕਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਂਗਾ?" ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ (ਇਹ ਬਚਨ ਹਨ)।
12.357.37
हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।
ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ॥ १२.३५७.३७ ॥
ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹਰੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਲਈ ਜਾਗੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਰਮ ਜਪ ਮੰਤਰ ਗਾਇਆ।
12.357.38
ब्रह्मोवाच ।
ॐ नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज।
लोकाद्यभुवनश्रेष्ठ साङ्ख्ययोगनिधे प्रभो ॥ १२.३५७.३८ ॥
ਓਮ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹਿਰਦੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਿ, ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
12.357.39
व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थितः ।
विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज।
अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयंभुवः ॥ १२.३५७.३९ ॥
ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਸਥਿਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭੋਗੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਅਯੋਨਿਜ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਵੈਭੂ ਦੇ ਲੋਕਧਾਮ।
12.357.40
त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ।
चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम् ॥ १२.३५७.४० ॥
ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮਾਨਸ ਜਨਮ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਵਿਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਸੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸੀ।
12.357.41
त्वत्प्रसादात्तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ।
त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो ॥ १२.३५७.४१ ॥
ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਤੀਜਾ ਜਨਮ ਵਾਚਿਕ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਚੌਥਾ ਜਨਮ ਸ਼ਰਵਣ ਤੋਂ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਵਿਭੂ।
12.357.42
नासत्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ।
अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितं ॥ १२.३५७.४२ ॥
ਨਾਸਤਯ (ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ) ਵਜੋਂ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਵੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਛੇਵਾਂ ਜਨਮ ਅੰਡਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਗਿਆ।
12.357.43
इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो ।
सर्गेसर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित ॥ १२.३५७.४३ ॥
ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਜਨਮ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਦਮਜਨਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਰਹਿਤ।
12.357.44
प्रथमः पुण्डरीकाक्षः प्रधानगुणकल्पितः ।
त्वमीश्वरः स्वभावश्च भूतानां त्वं प्रभावन ॥ १२.३५७.४४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼, ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਲਪਿਤ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ।
12.357.45
त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिग ।
ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोस्मि जागृहि।
ददस्व चक्षूंषि मम प्रियोऽहं ते प्रियोसि मे ॥ १२.३५७.४५ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਵੇਦ ਹੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਮੇਰੇ ਵੇਦ ਹਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਾਗੋ! ਮੈਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਹੋ।
12.357.46
एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः ।
जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुह्यतः ॥ १२.३५७.४६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਤਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰਸ਼, ਸਰਵਤੋਮੁਖ, ਤਦ ਨੀਂਦ ਤਿਆਗ ਬੈਠੇ, ਵੇਦਕਾਰਜ ਲਈ ਉੱਦਮੀ ਹੋ ਕੇ।
12.357.47
ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः ।
सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा।
कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः ॥ १२.३५७.४७ ॥
ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ ਵਾਲਾ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਤਦ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸ਼ੁਭ੍ਰ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਬਣਾਇਆ।
12.357.48
तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारकाः ।
केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः ॥ १२.३५७.४८ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਨਛੱਤਰਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਲੰਮੇ ਹੋ ਗਏ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ।
12.357.49
कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी ।
गङ्गासरस्वती पुण्ये भ्रुवावास्तां महाद्युती ॥ १२.३५७.४९ ॥
ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਬਣੇ; ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉਸਦਾ ਮੱਥਾ ਬਣੀ; ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤੇਜ ਭਰਵੱਟੀਆਂ ਬਣੀਆਂ।
12.357.50
चक्षुषी सोमसूर्यौं ते नासा संध्या पुनः स्मृता ।
ॐकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता ॥ १२.३५७.५० ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਣੇ; ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਨੱਕ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਓਂਕਾਰ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਏ; ਬਿਜਲੀ ਉਸਦੀ ਜੀਭ ਵਜੋਂ ਰਚੀ ਗਈ।
12.357.51
दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताः ।
गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः।
ग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा ॥ १२.३५७.५१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੋਮਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਰ ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਬਣੇ; ਗੋਲੋਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਦੋ ਬੁੱਲ੍ਹ ਬਣੇ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਬਣੀ।
12.357.52
एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम् ।
अन्तर्दधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः ॥ १२.३५७.५२ ॥
ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਇਸ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
12.357.53
रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः ।
शैक्ष्यं स्वरं समास्थाय उद्गीतं प्रासृजत्स्वरम् ॥ १२.३५७.५३ ॥
ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ੈਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸੁਰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਦਗੀਤ ਸੁਰ ਛੇੜਿਆ।
12.357.54
सस्वरः सानुनादी च सर्वशः स्निग्ध एव च ।
बभूवान्तर्जलगतः सर्वभूतगुणोदितः ॥ १२.३५७.५४ ॥
ਸੁਰ-ਭਰਪੂਰ, ਗੂੰਜਦਾ ਤੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਕੋਮਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗਾ, ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ।
12.357.55
ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान् ।
रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ ॥ १२.३५७.५५ ॥
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਮੰਨ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਸੀ ਉੱਥੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।
12.357.56
एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरः ।
जग्राह वेदानखिलान्रसालगतान्हरिः ॥ १२.३५७.५६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਹਰੀ ਨੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਲੈ ਲਏ।
12.357.57
प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः ॥ १२.३५७.५७ ॥
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।
12.357.58
स्थापयित्वा हयशिरा उदक्पूर्वे महोदधौ ।
वेदानामालयश्चापि बभूवाश्वरिरास्ततः ॥ १२.३५७.५८ ॥
ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਅਸ਼ਵਸ੍ਵਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
12.357.59
अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ ।
यत्र देवा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च ॥ १२.३५७.५९ ॥
ਫਿਰ ਮਧੂ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦਿਸਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੀ।
12.357.60
तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ ।
पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदा ॥ १२.३५७.६० ॥
ਫਿਰ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਵੇਗ ਧਾਰ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਆਲਯ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਉਠ ਆਏ।
12.357.61
ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् ।
श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम्।ट
भूयोप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम् ॥ १२.३५७.६१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਆਦਿਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਭਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਵੇਤ ਰੂਪ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ; ਅਮਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਨਿੰਦਰ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ।
12.357.62
आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते ।
शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते ॥ १२.३५७.६२ ॥
ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚੀ ਹੋਈ, ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਸਜਾਈ ਹੋਈ, ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੇਜ ਉੱਤੇ।
12.357.63
निष्कल्मषेण सत्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम् ।
तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम् ॥ १२.३५७.६३ ॥
ਨਿਰਮਲ ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾਨਵੇਂਦਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਠਹਾਕਾ ਲਾਇਆ।
12.357.64
ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ ।
अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः ॥ १२.३५७.६४ ॥
ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲੇ, "ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜੋ ਨਿੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ।"
12.357.65
अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् ।
कस्यैष कोनु खल्वेष किंच स्वपिति भोगवान्।
इच्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम् ॥ १२.३५७.६५ ॥
"ਯਕੀਨਨ ਇਹੀ ਨੇ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਹਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ ਭੋਗਵਾਨ ਕਿਉਂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ?" ਐਸੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।
12.357.66
युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ।
निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनोदधे ॥ १२.३५७.६६ ॥
ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪੁਰਖੋਤਮ ਜਾਗ ਪਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਸੁਰੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾਇਆ।
12.357.67
अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य वै ॥ १२.३५७.६७ ॥
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।
12.357.68
रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः ॥ १२.३५७.६८ ॥
ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮਧੂ-ਕੈਟਭ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਧੂਸੂਦਨ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
12.357.69
ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च ।
शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः ॥ १२.३५७.६९ ॥
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸੋਗ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
12.357.70
ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृतः ।
निर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥ १२.३५७.७० ॥
ਫਿਰ ਹਰੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਚੇ।
12.357.71
दत्त्वा पितामहायाग्र्यां मतिं लोकविसर्गिकीम् ।
तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः ॥ १२.३५७.७१ ॥
ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਰਚਨਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵ ਹਰੀ ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।
12.357.72
तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् ।
पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम् ॥ १२.३५७.७२ ॥
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਧਰਮ ਲਈ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।
12.357.73
एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः ।
पौराणमेतत्प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् ॥ १२.३५७.७३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਹਰਿ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰੀ ਰੂਪ ਹੈ।
12.357.74
यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयीत वा ।
न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन ॥ १२.३५७.७४ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.357.75
आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् ।
पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते ॥ १२.३५७.७५ ॥
ਘੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਪਾਂਚਾਲ ਦੁਆਰਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਖਾਏ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
12.357.76
एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम् ।
पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.३५७.७६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਹਯਸ਼ਿਰ ਕਥਾ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਵਰਗਾ ਪੁਰਾਣ ਹੈ।
12.357.77
यांयामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् ।
तातां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना ॥ १२.३५७.७७ ॥
ਦੇਵ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹੀ ਰੂਪ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.357.78
एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसोनिधिः ।
एष योगश्च साङ्ख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हविर्विभुः ॥ १२.३५७.७८ ॥
ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ, ਤਪ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ। ਇਹੀ ਯੋਗ ਹਨ, ਇਹੀ ਸਾਂਖਯ ਹਨ, ਇਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਇਹੀ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ ਹਵਿ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਹਨ।
12.357.79
नारायणपरा वेदा याज्ञा नारायणात्मकाः ।
तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः ॥ १२.३५७.७९ ॥
ਵੇਦ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਯੱਗ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ। ਤਪ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
12.357.80
नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम् ।
नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥ १२.३५७.८० ॥
ਸੱਚ ਅਤੇ ਰਿਤ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ। ਧਰਮ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ; ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਧਰਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
12.357.81
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः ।
नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ १२.३५७.८१ ॥
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ-ਲਕਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਗੰਧ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
12.357.82
अपां चापि गुणा राजन्रसा नारायणात्मकाः ।
ज्योतिषां च परं रूपं स्मृतं नारायणात्मकम् ॥ १२.३५७.८२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਰਸ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ। ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.357.83
नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः ।
नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसंभवः ॥ १२.३५७.८३ ॥
ਹਵਾ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।
12.357.84
मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम् ।
नारायणपरं कालो ज्योतिषामयनं च यत् ॥ १२.३५७.८४ ॥
ਮਨ ਵੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਵਿਅਕਤ ਗੁਣ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ। ਕਾਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਅਯਨ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ।
12.357.85
नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्णीश्च देवताः ।
नारायणपरं साङ्ख्यं योगो नारायणात्मकः ॥ १२.३५७.८५ ॥
ਕੀਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ। ਸਾਂਖਯ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੈ; ਯੋਗ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।
12.357.86
कारणं पुरुषो ह्येषां प्रधानं चापि कारणम् ।
स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम् ॥ १२.३५७.८६ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸੁਭਾਅ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੈਵ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
12.357.87
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १२.३५७.८७ ॥
ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ, ਕਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਣ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ; ਇੱਥੇ ਦੈਵ ਹੀ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ।
12.357.88
पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः ।
तत्त्वं विज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः ॥ १२.३५७.८८ ॥
ਪੰਜ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਹੀ ਹੈ। ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹੇਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ।
12.357.89
तत्त्वमेको महायोगी हनिर्नारायणः प्रभुः ।
ब्रह्मादीनां सलोकानामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२.३५७.८९ ॥
ਤੱਤਵ ਇੱਕੋ ਹੈ — ਮਹਾਯੋਗੀ ਹਰਿ ਨਾਰਾਇਣ, ਪ੍ਰਭੂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ।
12.357.90
साङ्ख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम् ।
मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते ॥ १२.३५७.९० ॥
ਸਾਂਖਿਆ ਮਾਰਗੀਆਂ, ਯੋਗੀਆਂ, ਯਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੇਸ਼ਵ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
12.357.91
ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते ।
दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत् ॥ १२.३५७.९१ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਦੇਵ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—
12.357.92
सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः ।
सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते ॥ १२.३५७.९२ ॥
ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਨ, ਜੋ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਵਾਸੁਦੇਵ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.357.93
अयं हि नित्यः परमो महर्षि ।
र्महाविभूतिर्गुणवान्गुणाख्यः।
गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं ।
कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः ॥ १२.३५७.९३ ॥
ਇਹ (ਕਾਲ) ਨਿੱਤ, ਪਰਮ, ਮਹਰਸ਼ੀ, ਮਹਾਨ ਵਿਭੂਤੀ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤ ਰੁੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
12.357.94
नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो ।
न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति।
ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः ।
पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम् ॥ १२.३५७.९४ ॥
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਅਗਤੀ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਸੰਯਮੀ ਮਹਰਸ਼ੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।