महाभारत · अध्याय 12.357
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.357.1
श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः ।
जन्मधर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम् ॥ १२.३५७.१ ॥
त्या भगवान परमात्म्याचे माहात्म्य आम्ही ऐकले आहे; जन्म, धर्म आणि निवासात तो नर-नारायणरूप आहे.
12.357.2
महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ।
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः ॥ १२.३५७.२ ॥
महावराहाने निर्माण केलेली प्राचीन पिंडोत्पत्ती; प्रवृत्ती आणि निवृत्तीत ती जशी कल्पिली आहे.
12.357.3
तथा स नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयाऽनघ ।
हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२.३५७.३ ॥
हे ब्रह्मन्, हे निष्पाप, तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे आम्ही ऐकले; हव्य-कव्यभोक्ता विष्णू ईशान्येस महासागरात आहे.
12.357.4
यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् ।
तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १२.३५७.४ ॥
तुम्ही पूर्वी सांगितलेले महान हयशिर भगवान परमेष्ठी ब्रह्मदेवानेही पाहिले होते.
12.357.5
किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा ।
रूपं प्रभावं महतामपूर्वं धीमतांवर ॥ १२.३५७.५ ॥
हे बुद्धिमानांत श्रेष्ठा, लोकधारी हरीने पूर्वी निर्माण केलेले ते अपूर्व रूप आणि महान प्रभाव कोणते?
12.357.6
दृष्ट्वा हि विवुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् ।
तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने ॥ १२.३५७.६ ॥
हे मुने, देवश्रेष्ठ, अपूर्व आणि अमित तेजस्वी त्या पवित्र अश्वशिराला पाहून ब्रह्मदेवांनी काय केले?
12.357.7
एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणं ब्रह्मसंभवम् ।
कथयस्वोत्तममते महापुरुषसंश्रितम्।
पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्याः कथय ताः कथाः ॥ १२.३५७.७ ॥
हे ब्रह्मन्, हा आमचा संशय आहे. ब्रह्म्यापासून उत्पन्न झालेले, महापुरुषाश्रित ते पुराण सांगा. हे उत्तममते, तुमच्यामुळे आम्ही पवित्र झालो; हे ब्रह्मन्, ती पुण्य कथा सांगा.
12.357.8
सौतिरुवाच ।
कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम्।
जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञः पारिक्षितस्य वै ॥ १२.३५७.८ ॥
सौती म्हणाला: वेदांइतके प्रमाण असलेले ते संपूर्ण पुराण मी तुम्हांस सांगेन — परीक्षिताच्या वंशातील राजाला भगवान व्यासांनी जे गायिले.
12.357.9
श्रुत्वाऽश्वशिरसो मूर्ति देवस्य हरिमेधसः ।
उत्पन्नसंशयो राजा एतदेवमचोदयत् ॥ १२.३५७.९ ॥
हरिमेधसाच्या अश्वशीर्ष देवाचे स्वरूप ऐकून, संशय उत्पन्न झालेल्या राजाने असे विचारले.
12.357.10
यत्तद्दर्शितवान्ब्राह्म देवं हयशिरोधरम् ।
किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम् ॥ १२.३५७.१० ॥
ब्राह्मणाने दाखवलेले ते हयशिरोधर देवाचे रूप — देवाने निर्मिलेले ते रूप कोणत्या कारणास्तव उत्पन्न झाले?
12.357.11
यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशांपते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ १२.३५७.११ ॥
हे विशांपते, या लोकात देहात बद्ध जे काही आहे, ते सर्व ईश्वरबुद्धीतून जन्मलेल्या पंचमहाभूतांनी व्याप्त आहे.
12.357.12
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।
भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोपि च ॥ १२.३५७.१२ ॥
ईश्वरच जगताचा निर्माता आहे; प्रभू नारायण, विराट, भूतांचा अंतरात्मा, वरदाता — सगुण आणि निर्गुणही.
12.357.13
भूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम ॥ १२.३५७.१३ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, भूतप्रलय आणि अव्यक्त ऐक.
12.357.14
धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा ।
ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ॥ १२.३५७.१४ ॥
पूर्वी पृथ्वी पाण्यात लीन होऊन एकार्णव झाली; पाणी तेजात, तेज वायूत लीन झाले.
12.357.15
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे ।
व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ॥ १२.३५७.१५ ॥
वायू आकाशात लीन झाला; आकाश मनाच्या अनुगामी होऊन लीन झाले; व्यक्त मनात लीन होऊन अव्यक्त झाले.
12.357.16
अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च ।
तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥ १२.३५७.१६ ॥
अव्यक्त पुरुषाकडे गेले आणि सर्वव्यापी पुरुषातही लीन झाले तेव्हा सर्वकाही अंधार झाले; काहीच जाणता आले नाही.
12.357.17
तमसो ब्रह्मसंभूतं तमोमूलमृतात्मकम् ।
तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमाश्रितम् ॥ १२.३५७.१७ ॥
अंधारातून ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेले, अंधार ज्याचे मूळ, ऋत ज्याचे स्वरूप; ते विश्वभाव नावाच्या पौरुषी तनूचा आश्रय घेते.
12.357.18
सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम ॥ १२.३५७.१८ ॥
त्याला अनिरुद्ध म्हटले जाते; त्यालाच प्रधान म्हणतात. हे नृपश्रेष्ठा, त्याला अव्यक्त आणि त्रिगुणात्मक समजले पाहिजे.
12.357.19
विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः ।
आदिकर्ता स भूतानामप्रमेयो हरिः प्रभुः ॥ १२.३५७.१९ ॥
विद्या जिचा सहाय्यक होती, असा देव विष्वक्सेन, हरि, प्रभु. तो भूतांचा आदिकर्ता, अप्रमेय, हरि, प्रभु.
12.357.20
अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः ।
जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम् ॥ १२.३५७.२० ॥
तो पाण्यातच शयन करू लागला, निद्रायोगात प्रवेश करून. अनेक गुणांपासून उद्भवणाऱ्या विचित्र जगत्सृष्टीचा विचार करत.
12.357.21
तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः ।
अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः।
हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः ॥ १२.३५७.२१ ॥
तो सृष्टीचा विचार करत असता महत् नावाचा आत्मगुण उत्पन्न झाला असे स्मरले जाते. त्यानंतर अहंकार उत्पन्न झाला, मग शुभ चतुर्मुख ब्रह्मा जन्मले, हिरण्यगर्भ, भगवान, सर्वलोकांचे पितामह.
12.357.22
पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः ।
सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः ॥ १२.३५७.२२ ॥
तेव्हा अनिरुद्धापासून कमलात उत्पन्न झालेले, कमलनयन. सहस्रदल कमलावर तेजस्वी सनातन बसले.
12.357.23
ददृशेऽद्भुतसंकाशो लोकानाप्याययन्प्रभुः ।
सत्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजन् ॥ १२.३५७.२३ ॥
अद्भुत रूपात दिसले, प्रभु, लोकांचे पोषण करत. सत्त्वात स्थित परमेष्ठी तेव्हा भूतगणांची निर्मिती करू लागले.
12.357.24
पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे ।
नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ ॥ १२.३५७.२४ ॥
आधीच कमलाच्या पाकळ्यांवर सूर्यकिरणांसारखे तेजस्वी, नारायणाने निर्माण केलेले, गुणोत्तम असे दोन जलबिंदू होते.
12.357.25
तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ।
एकस्तत्राभवद्विन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः ॥ १२.३५७.२५ ॥
आदी-अंत नसलेल्या त्या भगवान अच्युताने ते पाहिले. तेथे मधासारख्या आभेचा, सुंदर तेजाचा एक बिंदू प्रकटला.
12.357.26
स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया ।
कठिनस्त्वपरो विन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ॥ १२.३५७.२६ ॥
नारायणाच्या आज्ञेने तेव्हा तामस मधु जन्मला. दुसरा कठीण बिंदू कैटभ झाला, तो राजस होता.
12.357.27
तावभ्यधातवां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ ।
बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ॥ १२.३५७.२७ ॥
तम आणि रज गुणांनी युक्त, बलवान, हाती गदा घेतलेले ते दोन श्रेष्ठ असुर कमळाच्या दांड्याचा मागोवा घेत आक्रमण करते झाले.
12.357.28
ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभवम् ।
सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ॥ १२.३५७.२८ ॥
कमळावर बसलेल्या, अमित प्रभाव असलेल्या ब्रह्मदेवाला त्या दोघांनी पाहिले. ते प्रथम सुंदर रूप असलेले चार वेद निर्माण करत होते.
12.357.29
ततो विग्रहवन्तस्तान्वेदान्दृष्ट्वाऽसुरोत्तमौ ।
सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥ १२.३५७.२९ ॥
तेव्हा मूर्तिमंत त्या वेदांना पाहून ते दोन श्रेष्ठ असुर ब्रह्मदेव पाहत असतानाच अचानक वेदांना पकडते झाले.
12.357.30
अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान् ।
रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२.३५७.३० ॥
मग दानवांमध्ये श्रेष्ठ ते दोघे शाश्वत वेद घेऊन, ईशान्येकडील महासागरातील रसातलात त्वरेने शिरले.
12.357.31
ततो हृतेषु देवेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् ।
ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः ॥ १२.३५७.३१ ॥
देव हरण केले गेल्यावर ब्रह्मदेव मोहात पडले. मग वेदांपासून वंचित झालेले ते ईशानाला असे म्हणाले.
12.357.32
ब्रह्मोवाच ।
वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम्।
वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम् ॥ १२.३५७.३२ ॥
ब्रह्मदेव म्हणाले: वेद हेच माझे परम नेत्र, वेद हेच माझे परम बल. वेद हेच माझे परम धाम, आणि वेद हेच माझे उत्तम ब्रह्म.
12.357.33
मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः ।
अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विना कृताः ॥ १२.३५७.३३ ॥
माझे सर्व वेद दोन दानवांनी बळजबरीने इथून हरण केले आहेत. वेदांशिवाय झाल्यामुळे माझे लोक अंधकारमय झाले आहेत.
12.357.34
वेदानृते हि किं कुर्या लोकानां सृष्टिमुत्तमाम् ।
अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम ॥ १२.३५७.३४ ॥
वेदांशिवाय मी लोकांची उत्तम सृष्टी कशी करू? अरेरे, वेद नष्ट झाल्यामुळे निर्माण झालेले माझे दुःख फार मोठे आहे.
12.357.35
प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रं शोकपरायणम् ।
को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत् ॥ १२.३५७.३५ ॥
हे तीव्र दुःख माझ्या हृदयाला पीडा देत आहे; मी शोकात बुडालो आहे. शोकसागरात बुडालेल्या मला आज येथून कोण वर काढील?
12.357.36
वदांस्तांश्चानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे ।
इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम ॥ १२.३५७.३६ ॥
"ते गमावलेले वेद मी परत आणू शकेन काय? मी कोणाचा प्रिय होईन?" हे नृपश्रेष्ठा, असे बोलणाऱ्या ब्रह्मदेवांचे (हे शब्द आहेत).
12.357.37
हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।
ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ॥ १२.३५७.३७ ॥
हे बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठा, हरीच्या स्तुतीसाठी उद्भवलेल्या बुद्धीने मग प्रभूने हात जोडून परम जप्य मंत्र गायिला.
12.357.38
ब्रह्मोवाच ।
ॐ नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज।
लोकाद्यभुवनश्रेष्ठ साङ्ख्ययोगनिधे प्रभो ॥ १२.३५७.३८ ॥
ॐ. ब्रह्माच्या हृदया, तुला नमस्कार. माझ्या पूर्वजा, तुला नमस्कार. लोकांच्या आदिा, भुवनश्रेष्ठा, सांख्य-योगाच्या निधी, हे प्रभो.
12.357.39
व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थितः ।
विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज।
अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयंभुवः ॥ १२.३५७.३९ ॥
व्यक्त आणि अव्यक्ताचा कर्ता, अचिंत्य, कल्याणाच्या मार्गावर स्थित, सर्वभूतांचा भोक्ता व अंतरात्मा, अयोनिज. तुझ्या प्रसादाने जन्मलेला मी तुला नमन करतो, हे स्वयंभूच्या लोकधामा.
12.357.40
त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ।
चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम् ॥ १२.३५७.४० ॥
तुझ्यापासून माझा मानस जन्म प्रथम झाला, जो द्विजांनी पूजिला आहे. माझा दुसरा जन्म चाक्षुष होता, जो प्राचीन होता.
12.357.41
त्वत्प्रसादात्तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ।
त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो ॥ १२.३५७.४१ ॥
तुझ्या प्रसादाने माझा तिसरा जन्म वाचिक होता, जो महान आहे. तुझ्यापासून माझा चौथा जन्म श्रवणातून झाला, हे विभो.
12.357.42
नासत्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ।
अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितं ॥ १२.३५७.४२ ॥
नासत्य (अश्विनीकुमार) रूपात माझा जन्मही तुझ्यापासून पाचवा म्हणून सांगितला जातो. तुझ्यापासून माझा सहावा जन्म अंडज म्हणून घडवला गेला.
12.357.43
इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो ।
सर्गेसर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित ॥ १२.३५७.४३ ॥
हा सातवा जन्म आहे, हे प्रभो, ज्याला पद्मजन्मा म्हणतात. प्रत्येक सर्गात मी तुमचा पुत्र आहे, त्रिगुणरहित.
12.357.44
प्रथमः पुण्डरीकाक्षः प्रधानगुणकल्पितः ।
त्वमीश्वरः स्वभावश्च भूतानां त्वं प्रभावन ॥ १२.३५७.४४ ॥
प्रथम पुण्डरीकाक्ष, प्रधान गुणांनी कल्पित. तुम्हीच ईश्वर, भूतांचा स्वभावही तुम्हीच; तुम्हीच त्यांचा प्रभाव.
12.357.45
त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिग ।
ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोस्मि जागृहि।
ददस्व चक्षूंषि मम प्रियोऽहं ते प्रियोसि मे ॥ १२.३५७.४५ ॥
तुमच्याद्वारे मी निर्माण झालो आहे, वेद हेच डोळे असलेला, कालातीत. माझे वेद हरण झाले; मी अंध झालो आहे. जागे व्हा! मला डोळे द्या; मी तुमचा प्रिय आहे, आणि तुम्ही माझे प्रिय आहात.
12.357.46
एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः ।
जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुह्यतः ॥ १२.३५७.४६ ॥
अशा प्रकारे स्तुती केलेले ते भगवान पुरुष, सर्वतोमुख, तेव्हा निद्रा सोडून बसले, वेदकार्यासाठी उद्युक्त होऊन.
12.357.47
ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः ।
सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा।
कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः ॥ १२.३५७.४७ ॥
आपल्या ऐश्वर्याने आणि संकल्पाने त्यांनी दुसरे रूप धारण केले. सुंदर नाक असलेले, चंद्रप्रभेसारखे शरीर धारण करून, तेव्हा त्या प्रभूने वेदांचे आलय असलेले शुभ्र अश्वमुख निर्माण केले.
12.357.48
तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारकाः ।
केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः ॥ १२.३५७.४८ ॥
त्यांचे मस्तक नक्षत्रे व तारे यांसह आकाश झाले. त्यांचे केस लांब झाले, सूर्यकिरणांइतक्या तेजाचे.
12.357.49
कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी ।
गङ्गासरस्वती पुण्ये भ्रुवावास्तां महाद्युती ॥ १२.३५७.४९ ॥
आकाश आणि पाताल हे त्याचे कान झाले; भूतांना धारण करणारी पृथ्वी हे त्याचे कपाळ झाले; पवित्र गंगा आणि सरस्वती त्याच्या दोन तेजस्वी भुवया झाल्या.
12.357.50
चक्षुषी सोमसूर्यौं ते नासा संध्या पुनः स्मृता ।
ॐकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता ॥ १२.३५७.५० ॥
चंद्र आणि सूर्य हे त्याचे डोळे झाले; संध्या ही त्याचे नाक म्हणून स्मरली जाते; नंतर ॐकार आणि संस्कार झाले; वीज ही त्याची जीभ म्हणून निर्माण झाली.
12.357.51
दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताः ।
गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः।
ग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा ॥ १२.३५७.५१ ॥
हे राजा, सोमपान करणारे प्रसिद्ध पितर हे त्याचे दात झाले; गोलोक आणि ब्रह्मलोक हे त्या महात्म्याचे दोन ओठ झाले; हे राजा, गुणांनी श्रेष्ठ कालरात्री त्याची मान झाली.
12.357.52
एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम् ।
अन्तर्दधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः ॥ १२.३५७.५२ ॥
अनेक रूपांनी आच्छादलेले हे हयशीर्ष करून तो विश्वेश्वर प्रभू अंतर्धान पावला आणि रसातलात प्रविष्ट झाला.
12.357.53
रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः ।
शैक्ष्यं स्वरं समास्थाय उद्गीतं प्रासृजत्स्वरम् ॥ १२.३५७.५३ ॥
रसातलात पुन्हा प्रवेश करून, परम योगाचा आश्रय घेऊन, शैक्ष्य स्वराचा अवलंब करून त्याने उद्गीत स्वर उत्पन्न केला.
12.357.54
सस्वरः सानुनादी च सर्वशः स्निग्ध एव च ।
बभूवान्तर्जलगतः सर्वभूतगुणोदितः ॥ १२.३५७.५४ ॥
स्वरयुक्त, प्रतिध्वनियुक्त आणि सर्व प्रकारे स्निग्ध होऊन तो पाण्याच्या आत गेला, सर्वभूतांच्या गुणांनी उदित होऊन.
12.357.55
ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान् ।
रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ ॥ १२.३५७.५५ ॥
तेव्हा त्या दोन असुरांनी वेदांना करारबंधनात अडकलेले मानून रसातळात टाकले आणि ज्या दिशेने आवाज आला होता तिकडे वेगाने निघून गेले.
12.357.56
एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरः ।
जग्राह वेदानखिलान्रसालगतान्हरिः ॥ १२.३५७.५६ ॥
राजा, याच अवधीत अश्वमुख धारण करणाऱ्या देव हरीने रसातळात गेलेले सर्व वेद घेतले.
12.357.57
प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः ॥ १२.३५७.५७ ॥
नंतर ते ब्रह्मदेवाला दिले आणि मग आपल्या मूळ स्वरूपात परत गेले.
12.357.58
स्थापयित्वा हयशिरा उदक्पूर्वे महोदधौ ।
वेदानामालयश्चापि बभूवाश्वरिरास्ततः ॥ १२.३५७.५८ ॥
अश्वमुखाने ईशान्येस महासागरात त्यांची स्थापना करून वेदांचे आलयही तोच झाला; नंतर तो अश्वस्वरी झाला.
12.357.59
अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ ।
यत्र देवा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च ॥ १२.३५७.५९ ॥
तेव्हा मधु आणि कैटभ हे दोन दानव काहीही पाहू शकले नाहीत; ज्या ठिकाणी देव टाकले गेले होते ते ठिकाण खरोखर रिकामे होते.
12.357.60
तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ ।
पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदा ॥ १२.३५७.६० ॥
तेव्हा बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेले ते दोघे अत्युच्च वेग धारण करून रसातळाच्या निवासातून पुन्हा वेगाने वर उठले.
12.357.61
ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् ।
श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम्।ट
भूयोप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम् ॥ १२.३५७.६१ ॥
त्यांनी त्या आदिकर्ता प्रभू पुरुषाला पाहिले. चंद्रासारख्या शुद्ध तेजाचा शुभ्र पुरुष अनिरुद्धाच्या शरीरात स्थित होता; अमित पराक्रमी असूनही तो निद्रायोगात लीन झाला होता.
12.357.62
आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते ।
शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते ॥ १२.३५७.६२ ॥
स्वतःच्या मापाप्रमाणे रचलेल्या, पाण्यावर मांडलेल्या, नागांच्या वेढ्यांनी समृद्ध, ज्वालामालेने वेढलेल्या शय्येवर.
12.357.63
निष्कल्मषेण सत्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम् ।
तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम् ॥ १२.३५७.६३ ॥
निर्मल सत्त्वाने युक्त, सुंदर तेजाच्या त्या पुरुषाला पाहून त्या दोन दानवेंद्रांनी मोठे हास्य केले.
12.357.64
ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ ।
अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः ॥ १२.३५७.६४ ॥
रजोगुण आणि तमोगुणाने व्यापलेले ते दोघे म्हणाले, "हा तो शुभ्र पुरुष निद्रा घेऊन निजला आहे."
12.357.65
अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् ।
कस्यैष कोनु खल्वेष किंच स्वपिति भोगवान्।
इच्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम् ॥ १२.३५७.६५ ॥
"निश्चितच याने रसातळातून वेदांचे हरण केले आहे. हा कोणाचा? हा कोण? हा भोगवान का निजला आहे?" असे बोलून त्या दोघांनी हरीला जागे केले.
12.357.66
युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ।
निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनोदधे ॥ १२.३५७.६६ ॥
युद्धाची इच्छा धरणाऱ्या त्या दोघांना ओळखून पुरुषोत्तम जागे झाले; त्या दोन असुरेंद्रांना पाहून मग त्यांनी युद्धात मन लावले.
12.357.67
अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य वै ॥ १२.३५७.६७ ॥
मग त्या दोघांचे आणि नारायणाचे युद्ध सुरू झाले.
12.357.68
रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः ॥ १२.३५७.६८ ॥
रजस् आणि तमस् यांनी व्यापलेल्या देहांच्या त्या दोन्ही मधु-कैटभांना ब्रह्मदेवाचा सन्मान करून मधुसूदनाने ठार केले.
12.357.69
ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च ।
शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः ॥ १२.३५७.६९ ॥
मग त्या दोघांच्या वधाने आणि वेद परत आणण्याने पुरुषोत्तमाने ब्रह्मदेवाचे दुःख तत्काळ दूर केले.
12.357.70
ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृतः ।
निर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥ १२.३५७.७० ॥
मग हरीने वेष्टित आणि वेदांनी सन्मानित झालेल्या ब्रह्मदेवाने स्थावर-जंगम अशी सर्व जगते निर्माण केली.
12.357.71
दत्त्वा पितामहायाग्र्यां मतिं लोकविसर्गिकीम् ।
तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः ॥ १२.३५७.७१ ॥
पितामहांना लोकनिर्मितीसाठी उत्तम बुद्धी देऊन देव हरी जिथून आले होते तिथेच अंतर्धान पावले.
12.357.72
तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् ।
पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम् ॥ १२.३५७.७२ ॥
त्या दोन दानवांना ठार करून हरीने अश्वमुखी रूप धारण केले; पुन्हा प्रवृत्तिधर्मासाठी तेच रूप धारण केले.
12.357.73
एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः ।
पौराणमेतत्प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् ॥ १२.३५७.७३ ॥
अशा प्रकारे तो महाभाग हरी अश्वशीर्ष झाला. हे प्राचीन, प्रसिद्ध, वरदायी ऐश्वर रूप आहे.
12.357.74
यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयीत वा ।
न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन ॥ १२.३५७.७४ ॥
जो ब्राह्मण हे नित्य ऐकतो किंवा धारण करतो, त्याचे अध्ययन कधीही नष्ट होत नाही.
12.357.75
आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् ।
पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते ॥ १२.३५७.७५ ॥
घोर तपाने हयशीर्षधारी देवाची आराधना करून, पांचाल राजाने, रामाने दाखवलेल्या मार्गावर तो क्रम प्राप्त केला.
12.357.76
एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम् ।
पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.३५७.७६ ॥
हे राजा, तू मला विचारलेली ही हयशीर्ष कथा तुला सांगितली. हे वेदांइतके पवित्र पुराण आहे.
12.357.77
यांयामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् ।
तातां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना ॥ १२.३५७.७७ ॥
देव कोणत्याही कार्यासाठी जे जे रूप धारण करू इच्छितो, तो स्वतः स्वतःला स्वशक्तीने तसे रूपांतरित करतो.
12.357.78
एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसोनिधिः ।
एष योगश्च साङ्ख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हविर्विभुः ॥ १२.३५७.७८ ॥
हे श्रीमान वेदांचे निधी आहेत, तपाचे निधी आहेत. हेच योग, हेच सांख्य, हेच परब्रह्म, हेच श्रेष्ठ हविस् आणि सर्वव्यापी विभू.
12.357.79
नारायणपरा वेदा याज्ञा नारायणात्मकाः ।
तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः ॥ १२.३५७.७९ ॥
वेद नारायणपर आहेत, यज्ञ नारायणस्वरूप आहेत. तप नारायणपर आहे, आणि नारायणपर हीच परम गती आहे.
12.357.80
नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम् ।
नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥ १२.३५७.८० ॥
सत्य आणि ऋत नारायणपर आहेत, नारायणस्वरूप आहेत. धर्म नारायणपर आहे; पुनर्जन्म टाळणारा तो धर्म दुर्लभ आहे.
12.357.81
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः ।
नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ १२.३५७.८१ ॥
प्रवृत्तिलक्षण धर्मही नारायणस्वरूप आहे. भूमीमध्ये नारायणस्वरूप गंध सर्वश्रेष्ठ मानला गेला आहे.
12.357.82
अपां चापि गुणा राजन्रसा नारायणात्मकाः ।
ज्योतिषां च परं रूपं स्मृतं नारायणात्मकम् ॥ १२.३५७.८२ ॥
हे राजा, पाण्याचे गुण आणि रसही नारायणस्वरूप आहेत. ज्योतींचे परम रूपही नारायणस्वरूप मानले गेले आहे.
12.357.83
नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः ।
नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसंभवः ॥ १२.३५७.८३ ॥
वायूचा गुण म्हणून स्मरलेला स्पर्शही नारायणस्वरूप आहे. आकाशातून उत्पन्न झालेला शब्दही नारायणस्वरूप आहे.
12.357.84
मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम् ।
नारायणपरं कालो ज्योतिषामयनं च यत् ॥ १२.३५७.८४ ॥
मनही, आणि मग अव्यक्त गुणलक्षणांनी युक्त भूतेही नारायणपर आहेत. काळही, आणि ज्योतींचे जे अयन, तेही नारायणपर आहे.
12.357.85
नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्णीश्च देवताः ।
नारायणपरं साङ्ख्यं योगो नारायणात्मकः ॥ १२.३५७.८५ ॥
कीर्ती, श्री, लक्ष्मी आणि देवता नारायणपरायण आहेत. सांख्य नारायणपर आहे; योग नारायणस्वरूप आहे.
12.357.86
कारणं पुरुषो ह्येषां प्रधानं चापि कारणम् ।
स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम् ॥ १२.३५७.८६ ॥
यांचे कारण पुरुष आहे; प्रधानही कारण आहे. स्वभाव, कर्मे आणि दैव हीही त्यांची कारणे आहेत.
12.357.87
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १२.३५७.८७ ॥
अधिष्ठान, कर्ता, विविध करणे, नाना प्रकारच्या चेष्टा; येथे दैव हेच पाचवे आहे.
12.357.88
पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः ।
तत्त्वं विज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः ॥ १२.३५७.८८ ॥
पाच कारणांत गणली गेली तरी सर्वत्र निष्ठा खरोखर हरिच आहे. तत्त्व जाणू इच्छिणाऱ्यांना सर्व बाजूंनी हेतूंद्वारे.
12.357.89
तत्त्वमेको महायोगी हनिर्नारायणः प्रभुः ।
ब्रह्मादीनां सलोकानामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२.३५७.८९ ॥
तत्त्व एकच आहे — महायोगी हरी नारायण, प्रभू. ब्रह्मादी देवता, त्यांचे लोक आणि महात्मे ऋषी यांचाही तोच.
12.357.90
साङ्ख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम् ।
मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते ॥ १२.३५७.९० ॥
सांख्य, योगी, यती आणि आत्मज्ञानी यांचा मनोभाव केशव जाणतो; पण ते त्याला जाणत नाहीत.
12.357.91
ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते ।
दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत् ॥ १२.३५७.९१ ॥
सर्व लोकांत जे कोणी देव आणि पितृकर्म करतात, दान देतात आणि महान तप करतात—
12.357.92
सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः ।
सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते ॥ १२.३५७.९२ ॥
सर्वांचा आश्रय विष्णू, ऐश्वर्यमय विधानात स्थित; सर्व भूतांनी वास केलेला तो 'वासुदेव' म्हणवला जातो.
12.357.93
अयं हि नित्यः परमो महर्षि ।
र्महाविभूतिर्गुणवान्गुणाख्यः।
गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं ।
कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः ॥ १२.३५७.९३ ॥
हा (काल) नित्य, परम, महर्षी, महान विभूतीने युक्त, गुणवान आणि गुणांनी नावाजलेला आहे; ऋतूत ऋतू जुळावा तसा तो गुणांशी लवकर संयुक्त होतो.
12.357.94
नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो ।
न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति।
ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः ।
पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम् ॥ १२.३५७.९४ ॥
त्या महात्म्याची गती कोणाला मिळत नाही, आणि येथे त्याची अगतीही कोणी पाहत नाही; ज्ञानस्वरूप, संयमी महर्षी गुणांपलीकडील पुरुषाला सदा पाहतात.