มหาภารตะ · อัธยายะ 12.357
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.357.1
श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः ।
जन्मधर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम् ॥ १२.३५७.१ ॥
เราได้ฟังความยิ่งใหญ่ของพระผู้เป็นเจ้าผู้สูงสุดพระองค์นั้น ผู้ทรงปรากฏเป็นนรและนารายณะ ทั้งในการอุบัติ ในธรรม และในที่ประทับ
12.357.2
महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ।
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः ॥ १२.३५७.२ ॥
กำเนิดแห่งมวลสารโบราณ ซึ่งพระมหาวราหะทรงสร้างขึ้น ตามที่ได้ทรงกำหนดไว้ทั้งในการดำเนินไปและการถอนกลับ
12.357.3
तथा स नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयाऽनघ ।
हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२.३५७.३ ॥
ข้าแต่พราหมณ์ ข้าแต่ผู้ไร้บาป ตามที่ท่านได้กล่าวไว้ เราได้ฟังมาว่า พระวิษณุผู้เสวยเครื่องเซ่นและบูชายัญ ประทับอยู่ในมหาสมุทรทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ
12.357.4
यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् ।
तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १२.३५७.४ ॥
และหัวม้าอันยิ่งใหญ่ที่ท่านได้กล่าวถึงก่อนหน้านี้ ก็ได้ทรงเห็นแล้วโดยพระผู้เป็นเจ้าพระพรหม ผู้ประทับบนอาสนะสูงสุด
12.357.5
किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा ।
रूपं प्रभावं महतामपूर्वं धीमतांवर ॥ १२.३५७.५ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ปราชญ์ พระหริผู้ทรงค้ำจุนโลก ได้ทรงให้กำเนิดรูปและอานุภาพอันไม่เคยมีมาก่อนอะไรบ้างในกาลก่อน
12.357.6
दृष्ट्वा हि विवुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् ।
तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने ॥ १२.३५७.६ ॥
ข้าแต่ฤๅษี เมื่อพระพรหมทรงเห็นหัวม้าอันศักดิ์สิทธิ์นั้น ซึ่งเป็นเทพผู้ประเสริฐที่สุด ไม่เคยมีมาก่อน และมีพลานุภาพหาประมาณมิได้ แล้วพระองค์ทรงทำอย่างไร
12.357.7
एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणं ब्रह्मसंभवम् ।
कथयस्वोत्तममते महापुरुषसंश्रितम्।
पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्याः कथय ताः कथाः ॥ १२.३५७.७ ॥
ข้าแต่พราหมณ์ นี่คือความสงสัยของเรา ขอทรงเล่าตำนานโบราณที่เกิดจากพระพรหม และอาศัยอยู่กับพระผู้เป็นใหญ่ ข้าแต่ผู้มีจิตประเสริฐที่สุด พวกเราได้รับการชำระให้บริสุทธิ์โดยท่าน ข้าแต่พราหมณ์ ขอทรงเล่าเรื่องราวอันศักดิ์สิทธิ์เหล่านั้น
12.357.8
सौतिरुवाच ।
कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम्।
जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञः पारिक्षितस्य वै ॥ १२.३५७.८ ॥
เสาติกล่าวว่า เราจะเล่าตำนานโบราณทั้งหมดนั้นแก่ท่าน ซึ่งเทียบเท่ากับพระเวท ที่พระวยาสผู้ทรงพระภาคได้ขับร้องแด่พระราชาแห่งวงศ์ปริกษิต
12.357.9
श्रुत्वाऽश्वशिरसो मूर्ति देवस्य हरिमेधसः ।
उत्पन्नसंशयो राजा एतदेवमचोदयत् ॥ १२.३५७.९ ॥
เมื่อได้ฟังเรื่องรูปของเทพหัวม้า ผู้มีปัญญาแห่งหริ พระราชาเกิดความสงสัยจึงทรงถามเช่นนี้
12.357.10
यत्तद्दर्शितवान्ब्राह्म देवं हयशिरोधरम् ।
किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम् ॥ १२.३५७.१० ॥
เทพผู้มีคอเป็นหัวม้า ซึ่งพราหมณ์ได้แสดงให้เราเห็นนั้น รูปที่เทพทรงสร้างขึ้นนั้นเกิดขึ้นเพื่ออะไร
12.357.11
यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशांपते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ १२.३५७.११ ॥
ข้าแต่เจ้าแห่งประชาชน สิ่งใดก็ตามในโลกนี้ที่ผูกพันกับร่างกาย ทั้งหมดถูกธาตุทั้งห้าซึ่งเกิดจากปัญญาแห่งพระผู้เป็นเจ้าครอบงำอยู่
12.357.12
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।
भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोपि च ॥ १२.३५७.१२ ॥
พระผู้เป็นเจ้าเป็นผู้สร้างโลกเป็นแน่ คือพระนารายณะผู้เป็นใหญ่ ผู้เป็นจักรพรรดิแห่งจักรวาลวิราฏ เป็นอันตราตมันของสรรพสัตว์ ผู้ประทานพร ทั้งที่มีคุณและไม่มีคุณ
12.357.13
भूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम ॥ १२.३५७.१३ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์ จงฟังการดับของสรรพสัตว์และสภาวะที่ไม่ปรากฏ
12.357.14
धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा ।
ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ॥ १२.३५७.१४ ॥
ในกาลก่อน เมื่อแผ่นดินละลายลงในน้ำและกลายเป็นมหาสมุทรเดียว และน้ำก็ละลายลงในแสงสว่าง และแสงสว่างละลายลงในลม
12.357.15
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे ।
व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ॥ १२.३५७.१५ ॥
ลมละลายลงในอากาศ และอากาศซึ่งตามไปกับใจก็ดับลง สิ่งที่ปรากฏละลายลงในใจ และสิ่งที่ปรากฏก็กลับเป็นสิ่งที่ไม่ปรากฏ
12.357.16
अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च ।
तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥ १२.३५७.१६ ॥
เมื่อสิ่งที่ไม่ปรากฏเข้าไปในปุรุษะ และปุรุษะผู้แผ่ไปทั่วทุกสิ่งก็ดับลงด้วย ทุกสิ่งก็กลายเป็นความมืดเท่านั้น และไม่มีสิ่งใดจะรู้ได้
12.357.17
तमसो ब्रह्मसंभूतं तमोमूलमृतात्मकम् ।
तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमाश्रितम् ॥ १२.३५७.१७ ॥
เกิดจากพรหมันจากความมืด มีความมืดเป็นรากและมีความจริงเป็นสภาวะ สิ่งที่สิ้นสุดลงในนามว่า ภาวะแห่งโลก ย่อมรับรูปแบบของปุรุษะ
12.357.18
सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम ॥ १२.३५७.१८ ॥
พระองค์ทรงมีพระนามว่าอนิรุทธะ และนั่นคือสิ่งที่เขาเรียกว่าปฐมธาตุ ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์ พึงรู้ว่านั่นคือสิ่งที่ไม่ปรากฏ ประกอบด้วยคุณทั้งสาม
12.357.19
विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः ।
आदिकर्ता स भूतानामप्रमेयो हरिः प्रभुः ॥ १२.३५७.१९ ॥
พระเจ้าวิษวักเสนะ ผู้มีความรู้เป็นผู้ช่วย พระหริผู้เป็นเจ้า พระองค์เป็นผู้สร้างสรรพสัตว์เป็นองค์แรก หาประมาณมิได้ พระหริผู้เป็นเจ้า
12.357.20
अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः ।
जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम् ॥ १२.३५७.२० ॥
พระองค์ทรงปูที่บรรทมอยู่ในน้ำนั่นเอง เข้าสู่โยคะแห่งการหลับ ทรงใคร่ครวญถึงการสร้างโลกอันหลากหลาย ซึ่งเกิดจากคุณนานัปการ
12.357.21
तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः ।
अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः।
हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः ॥ १२.३५७.२१ ॥
ขณะที่พระองค์ทรงพิจารณาการสร้างโลก คุณลักษณะอันยิ่งใหญ่ของอาตมันก็ปรากฏขึ้น จากนั้นอหังการก็เกิดขึ้น แล้วพระพรหมผู้มีสี่พักตร์อันเป็นมงคลก็เกิดขึ้น คือหิรัณยครรภ์ ผู้ทรงพระภคะ เป็นปู่ของโลกทั้งปวง
12.357.22
पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः ।
सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः ॥ १२.३५७.२२ ॥
ครั้งนั้น จากอนิรุทธะ บนดอกบัว ผู้มีพระเนตรดุจดอกบัวก็บังเกิดขึ้น ผู้รุ่งโรจน์และนิรันดร ประทับนั่งอยู่บนดอกบัวพันกลีบ
12.357.23
ददृशेऽद्भुतसंकाशो लोकानाप्याययन्प्रभुः ।
सत्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजन् ॥ १२.३५७.२३ ॥
พระองค์ทรงปรากฏด้วยพระรูปอันอัศจรรย์ ทรงโอบอุ้มโลกทั้งหลาย ตั้งมั่นในสัตตวะ ผู้ทรงเป็นใหญ่สูงสุดนั้นจึงทรงเริ่มสร้างหมู่สัตว์ทั้งหลาย
12.357.24
पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे ।
नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ ॥ १२.३५७.२४ ॥
ก่อนหน้านั้น บนกลีบดอกบัวมีหยดน้ำสองหยด สว่างดุจรัศมีของพระอาทิตย์ สร้างโดยพระนารายณ์ มีคุณภาพเหนือกว่า
12.357.25
तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ।
एकस्तत्राभवद्विन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः ॥ १२.३५७.२५ ॥
พระผู้เป็นเจ้าอัจยุตะ ผู้ไม่มีจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุด ทรงเห็นหยดน้ำทั้งสอง แล้วที่นั่นก็เกิดหยดหนึ่ง มีสีดุจน้ำผึ้งและแสงงดงามน่าชื่นชม
12.357.26
स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया ।
कठिनस्त्वपरो विन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ॥ १२.३५७.२६ ॥
ด้วยพระบัญชาของพระนารายณ์ ครั้งนั้นมธุจึงบังเกิดขึ้น มีลักษณะแห่งความมืด ส่วนหยดน้ำอีกหยดที่แข็งกระด้างกลายเป็นไกฏภะ ผู้มีลักษณะแห่งราชัส
12.357.27
तावभ्यधातवां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ ।
बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ॥ १२.३५७.२७ ॥
ทั้งสองผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่อสูร ประกอบด้วยคุณแห่งความมืดและความกำหนัด มีกำลังมาก ถือตะบองในมือ ติดตามก้านดอกบัว ได้เข้าโจมตี
12.357.28
ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभवम् ।
सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ॥ १२.३५७.२८ ॥
ทั้งสองได้เห็นพระพรหมประทับอยู่บนดอกบัว ผู้มีอำนาจหาประมาณมิได้ กำลังสร้างพระเวททั้งสี่ก่อนสิ่งอื่นใด มีรูปลักษณ์อันงดงาม
12.357.29
ततो विग्रहवन्तस्तान्वेदान्दृष्ट्वाऽसुरोत्तमौ ।
सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥ १२.३५७.२९ ॥
ครั้นอสูรผู้ประเสริฐทั้งสองเห็นพระเวทเหล่านั้นปรากฏเป็นรูปกาย ก็คว้าพระเวททั้งหลายไปโดยฉับพลัน ขณะที่พระพรหมทรงเฝ้าดูอยู่
12.357.30
अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान् ।
रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२.३५७.३० ॥
ครั้งนั้น ทั้งสองผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ทานพ ได้ฉวยเอาพระเวทนิรันดรไป แล้วรีบเข้าไปในรสาและมหาสมุทรทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ
12.357.31
ततो हृतेषु देवेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् ।
ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः ॥ १२.३५७.३१ ॥
ครั้นเทวดาถูกฉกชิงไปแล้ว พระพรหมก็ตกอยู่ในความสับสนงุนงง จากนั้น เมื่อขาดพระเวท พระองค์จึงตรัสถ้อยคำเหล่านี้แด่พระอีศานะ
12.357.32
ब्रह्मोवाच ।
वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम्।
वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम् ॥ १२.३५७.३२ ॥
พระพรหมตรัสว่า พระเวทคือพระเนตรอันสูงสุดของเรา พระเวทคือกำลังอันสูงสุดของเรา พระเวทคือที่ประทับอันสูงสุดของเรา และพระเวทคือพรหมันอันสูงยิ่งของเรา
12.357.33
मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः ।
अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विना कृताः ॥ १२.३५७.३३ ॥
พระเวททั้งหมดของเราถูกทานพทั้งสองชิงไปจากที่นี่ด้วยกำลัง โลกของเราจึงมืดมน เพราะถูกทำให้ขาดพระเวท
12.357.34
वेदानृते हि किं कुर्या लोकानां सृष्टिमुत्तमाम् ।
अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम ॥ १२.३५७.३४ ॥
หากปราศจากพระเวท เราจะทำอะไรได้เล่า เพื่อสร้างโลกทั้งหลายอันประเสริฐ โอ ความทุกข์ของเราช่างใหญ่หลวงยิ่งนัก เกิดจากการสูญเสียพระเวท
12.357.35
प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रं शोकपरायणम् ।
को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत् ॥ १२.३५७.३५ ॥
ความเศร้าโศกอันแรงกล้านี้เผาใจของเราซึ่งจมอยู่ในความโศก ใครเล่าในวันนี้จะช่วยยกเราขึ้นจากที่นี่ ผู้จมอยู่ในมหาสมุทรแห่งความโศก
12.357.36
वदांस्तांश्चानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे ।
इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम ॥ १२.३५७.३६ ॥
"เราจะนำพระเวทที่สูญหายเหล่านั้นกลับคืนมาได้หรือไม่ และเราจะเป็นที่รักของใครเล่า" โอ ราชันผู้ประเสริฐ พระพรหมตรัสด้วยถ้อยคำเช่นนี้ในความคร่ำครวญ
12.357.37
हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।
ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ॥ १२.३५७.३७ ॥
โอ ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ปราชญ์ ปัญญาที่บังเกิดเพื่อการสรรเสริญพระหริ ครั้งนั้นพระผู้เป็นใหญ่ประนมมือ ทรงขับบทมนตร์สูงสุดอันควรแก่การท่องสวด
12.357.38
ब्रह्मोवाच ।
ॐ नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज।
लोकाद्यभुवनश्रेष्ठ साङ्ख्ययोगनिधे प्रभो ॥ १२.३५७.३८ ॥
พระพรหมตรัสว่า โอม ข้าขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้เป็นหัวใจแห่งพรหมัน ข้าขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้เป็นบุรุษแรกของข้า โอ ต้นกำเนิดแห่งโลกทั้งหลาย ผู้ประเสริฐที่สุดในภพทั้งปวง คลังแห่งสางขยะและโยคะ โอ พระผู้เป็นเจ้า
12.357.39
व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थितः ।
विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज।
अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयंभुवः ॥ १२.३५७.३९ ॥
ผู้สร้างสิ่งที่ปรากฏและสิ่งที่ไม่ปรากฏ ผู้ไม่อาจคิดนึกได้ ผู้ยืนอยู่บนเส้นทางอันเป็นมงคล ผู้เสวยโภคะของสรรพสัตว์ อาตมันภายใน ผู้ไม่ได้เกิดจากครรภ์ ข้า ผู้เกิดจากพระกรุณาของพระองค์ ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้เป็นที่ประทับแห่งโลกของพระผู้เกิดเองได้
12.357.40
त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ।
चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम् ॥ १२.३५७.४० ॥
จากพระองค์ ข้ามีการเกิดครั้งแรกจากใจ ซึ่งพราหมณ์ทั้งหลายเคารพบูชา และการเกิดครั้งที่สองของข้าเกิดจากดวงตา ซึ่งเป็นสิ่งโบราณ
12.357.41
त्वत्प्रसादात्तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ।
त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो ॥ १२.३५७.४१ ॥
ด้วยพระกรุณาของพระองค์ การเกิดครั้งที่สามของข้าพระองค์เกิดจากวาจา เป็นการเกิดอันยิ่งใหญ่ และการเกิดครั้งที่สี่ของข้าพระองค์เกิดจากการฟังจากพระองค์ ข้าแต่ผู้ทรงอานุภาพ
12.357.42
नासत्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ।
अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितं ॥ १२.३५७.४२ ॥
การเกิดของข้าพระองค์ในฐานะฝาแฝดนาสัตยะก็กล่าวกันว่าเป็นการเกิดครั้งที่ห้า มาจากพระองค์ และการเกิดครั้งที่หกของข้าพระองค์ถูกสร้างขึ้นจากพระองค์ในฐานะผู้เกิดจากไข่
12.357.43
इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो ।
सर्गेसर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित ॥ १२.३५७.४३ ॥
นี่คือการเกิดครั้งที่เจ็ด ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า เรียกว่าการเกิดจากดอกบัว ในทุกการสร้างข้าพระองค์เป็นโอรสของพระองค์ ผู้พ้นจากคุณทั้งสาม
12.357.44
प्रथमः पुण्डरीकाक्षः प्रधानगुणकल्पितः ।
त्वमीश्वरः स्वभावश्च भूतानां त्वं प्रभावन ॥ १२.३५७.४४ ॥
องค์แรกคือผู้มีดวงตาดุจดอกบัวขาว ถูกประดิษฐ์ขึ้นจากคุณประธานอันเป็นปฐม พระองค์คือพระผู้เป็นใหญ่ และพระองค์คือธรรมชาติของสรรพสัตว์ พระองค์คือแหล่งกำเนิดแห่งอานุภาพของพวกเขา
12.357.45
त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिग ।
ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोस्मि जागृहि।
ददस्व चक्षूंषि मम प्रियोऽहं ते प्रियोसि मे ॥ १२.३५७.४५ ॥
ข้าพระองค์ถูกสร้างขึ้นโดยพระองค์ ผู้มีพระเนตรคือพระเวท ผู้ล่วงพ้นกาลเวลา พระเวทของข้าพระองค์ถูกพรากไปแล้ว และข้าพระองค์กลายเป็นคนตาบอด จงตื่นเถิด จงประทานดวงตาแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นที่รักของพระองค์ และพระองค์ก็เป็นที่รักของข้าพระองค์
12.357.46
एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः ।
जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुह्यतः ॥ १२.३५७.४६ ॥
เมื่อได้รับการสรรเสริญเช่นนั้น พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงพระภาคพระองค์นั้น ผู้มีพระพักตร์หันไปทุกทิศ จึงทรงละการหลับ มุ่งมั่นต่อภารกิจของพระเวท
12.357.47
ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः ।
सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा।
कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः ॥ १२.३५७.४७ ॥
ด้วยอำนาจและด้วยการกระทำ พระองค์ทรงรับรูปกายที่สองขึ้น ทรงมีพระนาสิกงดงามและมีรัศมีดุจพระจันทร์ จากนั้นพระผู้เป็นใหญ่ทรงสร้างศีรษะม้าอันขาวผ่อง เป็นที่อาศัยของพระเวท
12.357.48
तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारकाः ।
केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः ॥ १२.३५७.४८ ॥
ศีรษะของพระองค์กลายเป็นท้องฟ้า พร้อมกลุ่มดาวฤกษ์และดวงดาว และพระเกศาของพระองค์ยาวขึ้น มีรัศมีเทียมเท่าลำแสงอาทิตย์
12.357.49
कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी ।
गङ्गासरस्वती पुण्ये भ्रुवावास्तां महाद्युती ॥ १२.३५७.४९ ॥
ท้องฟ้าและบาดาลเป็นหูของพระองค์ แผ่นดิน ผู้ทรงแบกรับสรรพสัตว์ เป็นหน้าผากของพระองค์ แม่น้ำคงคาและสรัสวดีอันศักดิ์สิทธิ์เป็นคิ้วทั้งสองอันรุ่งโรจน์ของพระองค์
12.357.50
चक्षुषी सोमसूर्यौं ते नासा संध्या पुनः स्मृता ।
ॐकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता ॥ १२.३५७.५० ॥
พระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นพระเนตรของพระองค์ สนธยาถูกระลึกว่าเป็นพระนาสิกของพระองค์ ต่อมาคือพยางค์โอṃ และพิธีชำระให้บริสุทธิ์ สายฟ้าถูกสร้างขึ้นเป็นลิ้นของพระองค์
12.357.51
दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताः ।
गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः।
ग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा ॥ १२.३५७.५१ ॥
ข้าแต่พระราชา ฟันของพระองค์คือบรรพบุรุษผู้มีชื่อเสียงว่าเป็นผู้ดื่มโสม โคโลกและพรหมโลกเป็นริมฝีปากทั้งสองของพระมหาตมะผู้นั้น และคอของพระองค์ ข้าแต่พระราชา กลายเป็นราตรีแห่งกาล ผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาคุณ
12.357.52
एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम् ।
अन्तर्दधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः ॥ १२.३५७.५२ ॥
เมื่อทรงสร้างศีรษะม้านี้ ซึ่งประกอบด้วยรูปต่าง ๆ มากมาย พระผู้เป็นใหญ่แห่งจักรวาลก็ทรงอันตรธานไป และเสด็จเข้าสู่บาดาลรสา
12.357.53
रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः ।
शैक्ष्यं स्वरं समास्थाय उद्गीतं प्रासृजत्स्वरम् ॥ १२.३५७.५३ ॥
เมื่อเสด็จเข้าสู่รสาอีกครั้ง และทรงดำรงโยคะอันสูงสุด พระองค์ทรงใช้เสียงแนะนำ แล้วทรงปล่อยเสียงอุทคีถะออกมา
12.357.54
सस्वरः सानुनादी च सर्वशः स्निग्ध एव च ।
बभूवान्तर्जलगतः सर्वभूतगुणोदितः ॥ १२.३५७.५४ ॥
มีเสียงก้องกังวาน สะท้อนไปมา และนุ่มนวลละมุนทุกทาง พระองค์ทรงเป็นผู้สถิตอยู่ในน้ำ ผุดขึ้นจากคุณของสรรพสัตว์ทั้งปวง
12.357.55
ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान् ।
रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ ॥ १२.३५७.५५ ॥
จากนั้นอสูรทั้งสองเห็นว่าพระเวทถูกผูกมัดด้วยข้อตกลง จึงโยนพระเวทลงสู่บาดาลรสา แล้วรีบจากไปยังทิศที่เสียงนั้นมา
12.357.56
एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरः ।
जग्राह वेदानखिलान्रसालगतान्हरिः ॥ १२.३५७.५६ ॥
ในระหว่างนั้น ข้าแต่พระราชา พระเจ้าหริผู้ทรงศีรษะม้า ได้ทรงรับพระเวททั้งหมดที่ตกลงไปอยู่ในบาดาลรสา
12.357.57
प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः ॥ १२.३५७.५७ ॥
จากนั้นพระองค์ได้ประทานพระเวทคืนแก่พระพรหม แล้วเสด็จกลับสู่ธรรมชาติของพระองค์เอง
12.357.58
स्थापयित्वा हयशिरा उदक्पूर्वे महोदधौ ।
वेदानामालयश्चापि बभूवाश्वरिरास्ततः ॥ १२.३५७.५८ ॥
เมื่อทรงประดิษฐานพระเวทไว้ในมหาสมุทรทางทิศอีสาน ผู้มีศีรษะม้าก็เป็นที่อาศัยของพระเวทด้วย และต่อมาพระองค์ได้รับการเรียกขานว่าผู้มีเสียงม้า
12.357.59
अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ ।
यत्र देवा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च ॥ १२.३५७.५९ ॥
ครานั้น ทานพสองตนคือมธุและไกฏภะ มองไม่เห็นสิ่งใดเลย สถานที่ที่เหล่าเทพถูกโยนลงไปนั้นว่างเปล่าอย่างแท้จริง
12.357.60
तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ ।
पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदा ॥ १२.३५७.६० ॥
จากนั้น ผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาผู้มีกำลังทั้งสอง ได้ใช้ความเร็วสูงสุด รีบผุดขึ้นอีกครั้งจากที่อาศัยในบาดาลรสา
12.357.61
ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् ।
श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम्।ट
भूयोप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम् ॥ १२.३५७.६१ ॥
ทั้งสองได้เห็นบุรุษผู้นั้น ผู้เป็นผู้สร้างแรกเริ่มและเป็นเจ้าองค์นั้น มีกายสีขาว รุ่งเรืองบริสุทธิ์ดุจจันทร์ ประทับอยู่ในร่างของอนิรุทธ์ แม้มีความกล้าหาญหาที่สุดมิได้ ก็ได้เข้าสู่โยคะแห่งการหลับอีกครั้ง
12.357.62
आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते ।
शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते ॥ १२.३५७.६२ ॥
บนที่บรรทมอันจัดทำให้พอดีกับพระองค์ วางอยู่เหนือน้ำ อุดมด้วยขนดของนาค มีวงมาลัยเปลวไฟล้อมรอบ
12.357.63
निष्कल्मषेण सत्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम् ।
तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम् ॥ १२.३५७.६३ ॥
ทั้งสองเห็นพระองค์ผู้ประกอบด้วยสัตว์ธาตุอันปราศจากมลทิน มีรัศมีงดงาม จึงหัวเราะออกมาอย่างดังลั่น ผู้เป็นใหญ่แห่งทานพทั้งสอง
12.357.64
ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ ।
अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः ॥ १२.३५७.६४ ॥
ทั้งสองผู้ถูกครอบงำด้วยราชสและตมส์ กล่าวว่า "นี่คือบุรุษขาวผู้นั้น กำลังนอนหลับอยู่ ตกอยู่ในการหลับใหล"
12.357.65
अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् ।
कस्यैष कोनु खल्वेष किंच स्वपिति भोगवान्।
इच्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम् ॥ १२.३५७.६५ ॥
"แน่นอนว่าผู้นี้ได้ขโมยเอาเวทไปจากส่วนลึก ผู้นี้เป็นของใคร เขาคือใคร และเหตุใดผู้เสวยสุขนี้จึงนอนหลับอยู่" เมื่อกล่าวถ้อยคำเหล่านี้ ทั้งสองจึงปลุกพระหริให้ตื่น
12.357.66
युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ।
निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनोदधे ॥ १२.३५७.६६ ॥
เมื่อทรงทราบว่าทั้งสองปรารถนาการรบ บุรุษอุดมจึงตื่นขึ้น ทอดพระเนตรเห็นจอมอสูรทั้งสอง จึงตั้งพระทัยในการต่อสู้
12.357.67
अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य वै ॥ १२.३५७.६७ ॥
ครั้นแล้ว การรบก็เกิดขึ้นระหว่างทั้งสองกับพระนารายณ์
12.357.68
रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः ॥ १२.३५७.६८ ॥
ทั้งสองผู้มีกายถูกครอบงำด้วยราชสและตมส์ คือมธุและไกฏภะ ถูกพระมธุสูทนสังหาร ซึ่งทรงกระทำเช่นนั้นเพื่อถวายเกียรติแด่พระพรหม
12.357.69
ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च ।
शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः ॥ १२.३५७.६९ ॥
จากนั้น ด้วยการสังหารทั้งสองและการนำเวทกลับคืน บุรุษอุดมจึงรีบขจัดความเศร้าโศกของพระพรหม
12.357.70
ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृतः ।
निर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥ १२.३५७.७० ॥
ต่อมา พระพรหมผู้ถูกพระหริล้อมรอบและได้รับการยกย่องเพราะเวท จึงได้สร้างโลกทั้งปวง ทั้งที่ไม่เคลื่อนไหวและที่เคลื่อนไหว
12.357.71
दत्त्वा पितामहायाग्र्यां मतिं लोकविसर्गिकीम् ।
तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः ॥ १२.३५७.७१ ॥
ทรงประทานปัญญาอันสูงสุดเพื่อการสร้างโลกแก่ปิตามหะ แล้วพระเจ้าหริก็อันตรธานไปที่นั่นเอง จากที่ซึ่งพระองค์เคยเสด็จมา
12.357.72
तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् ।
पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम् ॥ १२.३५७.७२ ॥
พระหริทรงสังหารทานพทั้งสองแล้ว ทรงแปลงกายเป็นม้าหัว และเพื่อธรรมแห่งการดำรงการเคลื่อนไหวต่อไป จึงทรงรับกายนั้นเองอีกครั้ง
12.357.73
एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः ।
पौराणमेतत्प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् ॥ १२.३५७.७३ ॥
ดังนี้ พระหริผู้มีบุญยิ่งจึงกลายเป็นผู้มีหัวม้า นี่คือรูปปุราณะอันเก่าแก่ เป็นที่เลื่องลือ ประทานพร และเป็นรูปแห่งอิศวร
12.357.74
यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयीत वा ।
न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन ॥ १२.३५७.७४ ॥
พราหมณ์ใดที่ฟังหรือทรงจำเรื่องนี้อยู่เสมอ การศึกษาของเขาจะไม่มีวันเสื่อมสูญ
12.357.75
आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् ।
पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते ॥ १२.३५७.७५ ॥
ปัญจาละผู้บูชาพระเจ้าผู้ทรงหัวม้าด้วยการบำเพ็ญตบะอันเข้มข้น ได้บรรลุสถานะนั้น ด้วยทางที่พระรามทรงชี้แนะ
12.357.76
एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम् ।
पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.३५७.७६ ॥
ข้าแต่พระราชา นิทานเรื่องหัวม้านี้ที่ท่านถามข้า ได้ถูกเล่าให้ท่านฟังแล้ว เป็นปุราณะโบราณที่เทียบเท่าเวท
12.357.77
यांयामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् ।
तातां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना ॥ १२.३५७.७७ ॥
รูปใดที่พระเจ้าประสงค์จะทรงรับในบางคราวเพื่อกระทำกิจ พระองค์ผู้ทรงแปลงกายด้วยพระองค์เอง ย่อมทรงทำให้ตนเองเป็นรูปนั้นนั่นเอง
12.357.78
एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसोनिधिः ।
एष योगश्च साङ्ख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हविर्विभुः ॥ १२.३५७.७८ ॥
ผู้รุ่งเรืองนี้คือขุมทรัพย์แห่งเวท พระองค์คือขุมทรัพย์แห่งตบะ พระองค์คือโยคะและสางขยะ คือพรหมันอันสูงสุด คือเครื่องบูชาอันเลิศ คือเจ้าผู้แผ่ซ่านไปทั่ว
12.357.79
नारायणपरा वेदा याज्ञा नारायणात्मकाः ।
तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः ॥ १२.३५७.७९ ॥
เวทมุ่งไปที่พระนารายณ์ ยัญมีพระนารายณ์เป็นแก่นสาร ตบะมุ่งไปที่พระนารายณ์ และคติอันสูงสุดคือการมุ่งไปที่พระนารายณ์
12.357.80
नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम् ।
नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥ १२.३५७.८० ॥
สัตย์และฤตมุ่งไปที่พระนารายณ์ มีพระนารายณ์เป็นแก่นสาร ธรรมมุ่งไปที่พระนารายณ์ และธรรมนั้นซึ่งนำไปสู่การสิ้นสุดของการเวียนว่ายนั้นยากยิ่งที่จะบรรลุ
12.357.81
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः ।
नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ १२.३५७.८१ ॥
ธรรมที่มีลักษณะเป็นการดำเนินไปก็เป็นสิ่งที่มีนารายณ์เป็นแก่นสาร และกลิ่นที่มีนารายณ์เป็นแก่นสารนั้นเป็นคุณสมบัติอันประเสริฐที่สุดของแผ่นดิน ว่ากันไว้เช่นนั้น
12.357.82
अपां चापि गुणा राजन्रसा नारायणात्मकाः ।
ज्योतिषां च परं रूपं स्मृतं नारायणात्मकम् ॥ १२.३५७.८२ ॥
ข้าแต่พระราชา คุณสมบัติและรสของน้ำก็มีนารายณ์เป็นแก่นสารเช่นกัน และรูปอันสูงสุดของดวงแสงทั้งหลายก็ว่ากันว่ามีนารายณ์เป็นแก่นสารเช่นเดียวกัน
12.357.83
नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः ।
नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसंभवः ॥ १२.३५७.८३ ॥
การสัมผัส ซึ่งถือกันว่าเป็นคุณสมบัติของลม ก็มีนารายณ์เป็นแก่นสารเช่นกัน และเสียงที่เกิดจากอากาศก็มีนารายณ์เป็นแก่นสารเช่นเดียวกัน
12.357.84
मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम् ।
नारायणपरं कालो ज्योतिषामयनं च यत् ॥ १२.३५७.८४ ॥
ใจก็เช่นกัน ต่อมาธาตุทั้งหลายซึ่งมีลักษณะเป็นคุณสมบัติที่ไม่ปรากฏ ล้วนมุ่งต่อนารายณ์ กาลเวลาก็มุ่งต่อนารายณ์ และทางเดินของดวงแสงทั้งหลาย คืออายนะ ก็มุ่งต่อนารายณ์เช่นกัน
12.357.85
नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्णीश्च देवताः ।
नारायणपरं साङ्ख्यं योगो नारायणात्मकः ॥ १२.३५७.८५ ॥
เกียรติยศ พระศรี และพระลักษมี รวมทั้งเทพทั้งหลาย ล้วนมุ่งต่อนารายณ์ สางขยะมุ่งต่อนารายณ์ และโยคะมีนารายณ์เป็นแก่นสาร
12.357.86
कारणं पुरुषो ह्येषां प्रधानं चापि कारणम् ।
स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम् ॥ १२.३५७.८६ ॥
แท้จริงแล้วปุรุษะเป็นเหตุของสิ่งเหล่านี้ และปรธานะก็เป็นเหตุเช่นกัน ธรรมชาติ การกระทำ และโชคชะตาก็เป็นเหตุของสิ่งเหล่านี้เช่นกัน
12.357.87
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १२.३५७.८७ ॥
ที่ตั้ง ผู้กระทำ เครื่องมือต่าง ๆ ความพยายามหลากหลาย และที่นี่โชคชะตาเองเป็นข้อที่ห้า
12.357.88
पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः ।
तत्त्वं विज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः ॥ १२.३५७.८८ ॥
แม้จะนับรวมเป็นเหตุทั้งห้า แต่ที่พึ่งสุดท้ายในทุกที่แท้จริงคือพระหริ สำหรับผู้ที่ปรารถนาจะรู้ความจริง ด้วยเหตุผลที่มาจากทุกทิศทาง
12.357.89
तत्त्वमेको महायोगी हनिर्नारायणः प्रभुः ।
ब्रह्मादीनां सलोकानामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२.३५७.८९ ॥
ความจริงสูงสุดอันเดียวคือพระหริ นารายณ์ผู้เป็นมหาโยคี ผู้เป็นเจ้า เป็นเจ้าเหนือพระพรหมและเทพองค์อื่น เหนือโลกของเทพเหล่านั้น และเหนือฤๅษีผู้มีจิตใจอันยิ่งใหญ่
12.357.90
साङ्ख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम् ।
मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते ॥ १२.३५७.९० ॥
พระเกศวะทรงรู้ความตั้งใจอันลึกซึ้งของผู้ปฏิบัติสางขยะ โยคี ผู้ปฏิบัติธรรม และผู้รู้ตน แต่พวกเขาไม่รู้จักพระองค์
12.357.91
ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते ।
दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत् ॥ १२.३५७.९१ ॥
ผู้ใดก็ตามในโลกทั้งปวงที่ประกอบพิธีบูชาเทพและบรรพบุรุษ ถวายทาน และบำเพ็ญตบะอันยิ่งใหญ่
12.357.92
सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः ।
सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते ॥ १२.३५७.९२ ॥
พระวิษณุเป็นที่พึ่งของทุกสิ่ง ดำรงอยู่ในระเบียบแห่งอิศวร เพราะสรรพสัตว์ทั้งปวงมีที่อยู่อาศัยในพระองค์ พระองค์จึงถูกเรียกว่าวาสุเทพ
12.357.93
अयं हि नित्यः परमो महर्षि ।
र्महाविभूतिर्गुणवान्गुणाख्यः।
गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं ।
कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः ॥ १२.३५७.९३ ॥
ผู้นี้ เป็นนิรันดร์ สูงสุด เป็นมหาฤๅษี มีความยิ่งใหญ่อันมาก มีคุณสมบัติ และมีนามตามคุณสมบัติ รวดเร็วยิ่งนักที่เขาจะประสานเข้ากับคุณสมบัติทั้งหลาย เหมือนฤดูหนึ่งประสานเข้ากับฤดูของมัน
12.357.94
नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो ।
न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति।
ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः ।
पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम् ॥ १२.३५७.९४ ॥
ไม่มีใครพบหนทางของผู้ยิ่งใหญ่นี้ และไม่มีใครที่นี่เห็นความไม่มีหนทางของเขา บรรดามหาฤๅษีผู้มีธรรมชาติเป็นปัญญาและสำรวมตน ย่อมเห็นปุรุษะผู้เหนือกว่าคุณสมบัติอยู่เสมอ