મહાભારત · અધ્યાય 12.359
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.359.1
साख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव च ।
ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह ॥ १२.३५९.१ ॥
સાંખ્ય, યોગ, પાંચરાત્ર અને વેદ-આરણ્યક — હે બ્રહ્મર્ષિ, આ જ્ઞાનો લોકોમાં પ્રચલિત છે.
12.359.2
किमेतान्येकनिष्ठानिं पृथङ्निष्ठानि वा मुने ।
प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.२ ॥
આ એકનિષ્ઠ છે કે જુદી જુદી નિષ્ઠાવાળા? હે મુનિ, મેં પૂછ્યું છે તેમ તેમની પ્રવૃત્તિ ક્રમાનુસાર કહો.
12.359.3
कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
वदस्व त्वं मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.३ ॥
વૈકારિક પુરુષ પુરુષોત્તમને કેવી રીતે પામે? મેં પૂછ્યું છે તેમ તું તેની પ્રવૃત્તિ ક્રમાનુસાર કહે.
12.359.4
जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं ।
यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम्।
पराशरात्सत्यवती महर्षि ।
तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय ॥ १२.३५९.४ ॥
પરાશરથી સત્યવતીએ દ્વીપની મધ્યમાં જન્માવેલો અત્યંત ઉદાર, બહુજ્ઞ, આત્મસંયમી પુત્ર. અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરનારને નમસ્કાર.
12.359.5
पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं ।
महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम्।
नारायणस्यांशजमेकपुत्रं ।
द्वैपायनं वेदमहानिधानम् ॥ १२.३५९.५ ॥
પિતામહના વંશમાં આદિથી છઠ્ઠા કહેવાતા મહર્ષિ — ઋષિકુળની વિભૂતિથી યુક્ત, નારાયણના અંશથી જન્મેલા એકમાત્ર પુત્ર, વેદના મહાનિધાન દ્વૈપાયન.
12.359.6
तमादिकालेषु महाविभूति ।
र्नारायणो ब्रह्म महानिधानम्।
ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा ।
व्यासं महात्मानमजं पुराणम् ॥ १२.३५९.६ ॥
આદિકાળમાં મહાવિભૂતિવાળા, બ્રહ્મસ્વરૂપ, મહાનિધાન નારાયણે ઉદાર તેજથી પુત્રાર્થે તે મહાત્મા, અજ, પુરાતન વ્યાસને સર્જ્યા.
12.359.7
त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम ।
वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तिपुत्रः पराशरः ॥ १२.३५९.७ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આપે પહેલેથી તેમનો જન્મ કહ્યો હતો: વસિષ્ઠના પુત્ર શક્તિ, અને શક્તિના પુત્ર પરાશર.
12.359.8
पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे ॥ १२.३५९.८ ॥
પરાશરના વારસ મુનિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન; તેમને જ આપ ફરી નારાયણના પુત્ર કહો છો.
12.359.9
किमतः पूर्वकं जन्म व्यासस्यामिततेजसः ।
कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम् ॥ १२.३५९.९ ॥
હે ઉત્તમબુદ્ધિ, અમિત તેજસ્વી વ્યાસનો આ પહેલાંનો જન્મ કયો હતો? નારાયણથી ઉદ્ભવેલો તેમનો જન્મ કહો.
12.359.10
वेदार्थवेत्तुव्यासस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः ।
गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः ॥ १२.३५९.१० ॥
વેદાર્થના જાણકાર, ધર્મિષ્ઠ, તપના ભંડાર, જ્ઞાનનિષ્ઠ મારા ગુરુ વ્યાસ હિમાલયની તળેટીમાં બેઠા હતા.
12.359.11
कृत्वा भारतमाख्यानं तपः श्रान्तस्य धीमतः ।
शुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा ॥ १२.३५९.११ ॥
હે રાજન, ભારત આખ્યાન રચીને તપથી થાકેલા તે ધીમાન વ્યાસની સેવામાં ત્યારે અમે તત્પર હતા.
12.359.12
सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।
अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा ॥ १२.३५९.१२ ॥
સુમંતુ, જૈમિનિ અને દૃઢવ્રત પૈલ, ચોથો શિષ્ય હું, અને વ્યાસપુત્ર શુક પણ.
12.359.13
एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैः ।
शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा ॥ १२.३५९.१३ ॥
આ પાંચ ઉત્તમ શિષ્યોથી ઘેરાયેલા વ્યાસ હિમાલયની તળેટીમાં ભૂતોથી ઘેરાયેલા ભૂતપતિની જેમ શોભ્યા.
12.359.14
वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशः ।
तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे ॥ १२.३५९.१४ ॥
અંગો સહિત વેદો અને ભારતના અર્થોનું સંપૂર્ણ પઠન કરતા, એકાગ્રમનના અને સંયમી એવા તેમની અમે નિષ્ઠાપૂર્વક ઉપાસના કરતા.
12.359.15
कथान्तरेऽथकस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमः ।
वेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा ॥ १२.३५९.१५ ॥
એક વાતચીત દરમિયાન અમે તે દ્વિજોત્તમને વેદાર્થો, ભારતાર્થો અને નારાયણથી જન્મ વિશે પૂછ્યું.
12.359.16
स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित् ।
नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १२.३५९.१६ ॥
તત્ત્વજ્ઞ એવા તેમણે પહેલાં વેદાર્થો અને ભારતાર્થો કહીને પછી નારાયણથી આ જન્મનું વર્ણન શરૂ કર્યું.
12.359.17
शृणुध्वमाख्यानवरमिदमार्षेयमुत्तमम् ।
आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाऽधिगतं मया ॥ १२.३५९.१७ ॥
હે બ્રાહ્મણો, આદિકાળમાં ઉત્પન્ન થયેલું, ઋષિપરંપરાનું આ શ્રેષ્ઠ ઉત્તમ આખ્યાન સાંભળો, જે મેં તપથી પ્રાપ્ત કર્યું છે.
12.359.18
प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे ।
नारायणो महायोगी शभाशुभविवर्जितः ॥ १२.३५९.१८ ॥
પદ્મસંભવ (બ્રહ્મા)ની પ્રજાસર્જનનો સાતમો સમય આવતાં, શુભાશુભથી રહિત મહાયોગી નારાયણ પ્રગટ થયા.
12.359.19
ससृजे नाभितः पूर्वं ब्रह्माणममितप्रभः ।
ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.३५९.१९ ॥
અમિત તેજવાળા તેમણે પ્રથમ નાભિમાંથી બ્રહ્માનું સર્જન કર્યું. પછી તેઓ પ્રગટ થઈ તેમને આ વચન બોલ્યા.
12.359.20
मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः ।
सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः ॥ १२.३५९.२० ॥
મારી નાભિમાંથી જન્મેલો તું પ્રજાસર્જન કરનાર પ્રભુ છે. હે બ્રહ્મન્, મૂર્ખ અને પંડિતો સહિત વિવિધ પ્રજાઓનું તું સર્જન કર.
12.359.21
स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः ।
प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम् ॥ १२.३५९.२१ ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયેલો તે ચિંતાથી વ્યાકુળ મનવાળો થઈ મોં ફેરવી, વરદાતા દેવને પ્રણામ કરી ઈશ્વર હરિને બોલ્યો.
12.359.22
का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोस्तु ते ।
अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १२.३५९.२२ ॥
હે દેવેશ, પ્રજાનું સર્જન કરવાની શક્તિ મારામાં ક્યાંથી? તમને નમસ્કાર. હે દેવ, હું અજ્ઞાની છું; આગળ શું કરવું તે તમે જ વિધાન કરો.
12.359.23
स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाऽथान्तर्हितस्ततः ।
चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतांवरः।
स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम् ॥ १२.३५९.२३ ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયા પછી ભગવાન અંતર્ધાન થયા. પછી બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ દેવેશે બુદ્ધિનો વિચાર કર્યો. ત્યારે સ્વરૂપધારી બુદ્ધિ પ્રભુ હરિ પાસે ઉપસ્થિત થઈ.
12.359.24
योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा ।
स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं गतिमतीं सतीम् ॥ १२.३५९.२४ ॥
ત્યારે નિર્યોગ (અનાસક્ત) પ્રભુએ સ્વયં યોગ દ્વારા તેને નિયોજિત કરી. ઐશ્વર્ય યોગમાં સ્થિત, ગતિમાન અને સતી એવી તે બુદ્ધિને તેમણે નિયોજી.
12.359.25
उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः ।
ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये।
ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा ॥ १२.३५९.२५ ॥
અવ્યય પ્રભુ દેવે બુદ્ધિને આ વચન કહ્યું: 'લોકસૃષ્ટિની સિદ્ધિ માટે બ્રહ્મામાં પ્રવેશ કર.' ત્યારે ઈશ્વરની આજ્ઞાથી તે બુદ્ધિ તરત જ તેમનામાં પ્રવેશી.
12.359.26
अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः ।
भूयश्चैव वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ १२.३५९.२६ ॥
પછી બુદ્ધિથી યુક્ત તેમને હરિએ ફરી જોયા અને કહ્યું: 'આ વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન કર.'
12.359.27
बाढमित्येव कृत्वाऽसौ यथाऽऽज्ञां शिरसा हरेः ।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधायत ॥ १२.३५९.२७ ॥
'ઠીક' કહીને તેમણે હરિની આજ્ઞા માથે ચડાવી. એમ કહીને તે ભગવાન ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.
12.359.28
प्राप चैनं मुहूर्तेन स्वं स्थानं देवसंज्ञितम् ।
तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत् ॥ १२.३५९.२८ ॥
ક્ષણમાં તેઓ પોતાના દેવસંજ્ઞક સ્થાને પહોંચ્યા; તે પ્રકૃતિને પામીને એકીભાવ પામ્યા.
12.359.29
अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल ।
सृष्टाः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १२.३५९.२९ ॥
ત્યારે તેમની બુદ્ધિમાં ફરી એક બીજો વિચાર ઉદ્ભવ્યો — પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા દ્વારા આ બધી પ્રજાઓ સર્જાઈ ચૂકી છે.
12.359.30
दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुला ।
जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी ॥ १२.३५९.३० ॥
દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ અને રાક્ષસોના સમૂહોથી ભરેલી આ વસુમતી ઉત્પન્ન થઈ છે — ભારથી દબાયેલી, તપસ્વિની.
12.359.31
बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः ।
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरानप्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥ १२.३५९.३१ ॥
પૃથ્વી પર ઘણા બળવાન દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસો હશે; તેઓ તપથી યુક્ત થઈ ઉત્તમ વરદાન મેળવશે.
12.359.32
अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः ।
बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १२.३५९.३२ ॥
વરદાનથી અભિમાની બનેલા તેઓ બધા અવશ્ય દેવગણો અને તપોધન ઋષિઓને પીડા આપશે.
12.359.33
तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ।
अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.३३ ॥
તેથી ભાર ઉતારવાનું આ કાર્ય મારે કરવું ન્યાયસંગત છે; પૃથ્વી પર અનેક રૂપે ઉદ્ભવેલાઓ દ્વારા યથાક્રમે તે થશે.
12.359.34
निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ।
इदं तपस्विनी सत्या धारयिष्यति मेदिनी ॥ १२.३५९.३४ ॥
પાપીઓના નિગ્રહ અને સાધુઓના પ્રગ્રહથી આ તપસ્વિની, સત્ય પૃથ્વી આને ધારણ કરશે.
12.359.35
मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ।
तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥ १२.३५९.३५ ॥
પાતાળમાં રહેલા મારા વડે જ આ ધારણ થાય છે; તેથી હું જન્મ લઈને પૃથ્વીનું રક્ષણ કરીશ.
12.359.36
एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मघधुसूदनः ।
रुपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः ॥ १२.३५९.३६ ॥
આ પ્રમાણે વિચારીને ભગવાન મધુસૂદને પ્રગટ થવા અને જન્મ લેવા માટે અનેક રૂપો સર્જ્યાં.
12.359.37
वाराहं नारसिहं च वामनं मानुषं तथा ।
एभिर्मया निहन्तव्याः दुर्विनीताः सुरारयः ॥ १२.३५९.३७ ॥
વરાહ, નરસિંહ, વામન અને માનુષ રૂપે મારે દુર્વિનીત સુરશત્રુઓનો વધ કરવાનો છે.
12.359.38
अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् ।
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥ १२.३५९.३८ ॥
પછી જગતના સર્જકે 'ભોઃ' શબ્દથી ગુંજાવીને સરસ્વતીનો ઉચ્ચાર કર્યો; ત્યાં સારસ્વત ઉત્પન્ન થયો.
12.359.39
अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवः प्रभोः ।
भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ १२.३५९.३९ ॥
અપાંતરતમા નામનો, પ્રભુની વાણીથી ઉત્પન્ન થયેલો એક પુત્ર હતો; તે ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનો જ્ઞાતા, સત્યવાદી અને દૃઢવ્રતી હતો.
12.359.40
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिवरव्ययः ।
वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतांवर ॥ १२.३५९.४० ॥
દેવોના આદિ, શ્રેષ્ઠ અને અવ્યય એવા તેમણે મસ્તક નમાવીને ઊભેલા તેને કહ્યું: 'હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, વેદાખ્યાનમાં તારે શ્રુતિ સ્થાપવી.'
12.359.41
तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्वचनं मुने ।
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेन्तरे ॥ १२.३५९.४१ ॥
તેથી, હે મુનિ, મેં આજ્ઞા કરી તેમ મારું આ વચન કર; તેથી જ સ્વાયંભુવ મનુના કાળમાં વેદો ત્યારે વિભક્ત થયા હતા.
12.359.42
ततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणा ।
तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥ १२.३५९.४२ ॥
ત્યારે ભગવાન હરિ તેના તે કર્મથી, સુતપ્ત તપથી, યમ અને નિયમથી પ્રસન્ન થયા.
12.359.43
मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः ।
भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥ १२.३५९.४३ ॥
હે પુત્ર, મન્વંતરોમાં તું આ રીતે લોકોનો પ્રવર્તક થશે. હે બ્રહ્મન્, તું સદા અચળ અને અજેય રહીશ.
12.359.44
पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः ।
भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥ १२.३५९.४४ ॥
ફરી તિષ્ય યુગ આવતાં કુરુ નામના ભારતો હશે. તેઓ પૃથ્વી પર પ્રખ્યાત મહાત્મા રાજાઓ થશે.
12.359.45
तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति ।
परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥ १२.३५९.४५ ॥
તારાથી જન્મેલા તેમની વચ્ચે કુળભેદ થશે; પરસ્પરના વિનાશ માટે. હે દ્વિજોત્તમ, તારા સિવાય.
12.359.46
तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसाऽन्वितः ।
कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि ॥ १२.३५९.४६ ॥
ત્યાં પણ તપથી યુક્ત તું વેદોને અનેક પ્રકારે વિભાજિત કરીશ. કૃષ્ણ યુગ આવતાં તું શ્યામ વર્ણનો થઈશ.
12.359.47
धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा ।
भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥ १२.३५९.४७ ॥
તું વિવિધ ધર્મોનો કર્તા અને જ્ઞાનનો ઉત્પાદક થશે; તપથી યુક્ત હોવા છતાં તું રાગથી મુક્ત નહીં થાય.
12.359.48
वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति ।
महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥ १२.३५९.४८ ॥
તારો પુત્ર વીતરાગ પરમાત્મા થશે. મહેશ્વરની કૃપાથી આ વચન અન્યથા નહીં થાય.
12.359.49
यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्राः ।
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्।
वसिष्ठमग्र्यं च तपोनिधानं ।
यस्यातिसूर्यं व्यरिरिच्यते भाः ॥ १२.३५९.४९ ॥
પિતામહ (બ્રહ્મા)ની ઉત્તમ બુદ્ધિથી યુક્ત, મનમાંથી જન્મેલા એવા જેમને બ્રાહ્મણો કહે છે, શ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠ, તપનો ભંડાર; તેમનું તેજ સૂર્યથી પણ વધારે છે.
12.359.50
तस्यान्वपे चापि ततो महर्षिः ।
पराशरो नाम महाप्रभावः।
पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो ।
महातपा वै तपसो निवासः ॥ १२.३५९.५० ॥
તેમના વંશમાં પછી મહાપ્રભાવશાળી મહર્ષિ પરાશર જન્મ્યા. તેઓ તારા પિતા છે; વેદોના નિધિ, શ્રેષ્ઠ, મહાતપસ્વી, તપનું નિવાસ.
12.359.51
कानीनगर्भः पितृकन्यकायां ।
तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥ १२.३५९.५१ ॥
અવિવાહિત કન્યાના ગર્ભથી તું એ ઋષિનો પુત્ર થઈશ.
12.359.52
भूतभव्यभविष्याणां ज्ञानानां वेत्स्यसे गतिम् ।
ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रसुगपर्ययाः ॥ १२.३५९.५२ ॥
ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના જ્ઞાનની ગતિ તું જાણશે; પૂર્વે વીતી ગયેલાં હજારો યુગચક્ર.
12.359.53
तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसाऽन्वितः ।
पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥ १२.३५९.५३ ॥
મેં કહેલા તે સર્વને તું તપથી યુક્ત થઈને જોશે, અને ફરી અનેક હજારો યુગચક્રો જોશે.
12.359.54
अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने ।
अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा।
भविष्यति महासत्व ख्यातिश्चाप्यतुला तव ॥ १२.३५९.५४ ॥
હે મુનિ, જગતમાં મને આદિ-અંત વિનાનો, ચક્રધારી જાણ. હે મુનિ, મારા ધ્યાનથી આ વચન અન્યથા નહીં થાય. હે મહાસત્ત્વ, તારી ખ્યાતિ પણ અતુલ્ય થશે.
12.359.55
शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान् ।
तस्मिन्मन्वन्तरे चैव मन्वादिगणपूर्वकः।
त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥ १२.३५९.५५ ॥
શનૈશ્ચર, સૂર્યપુત્ર, મહાન મનુ થશે. તે મન્વંતરમાં, મનુ વગેરે ગણો સાથે, હે વત્સ, તું જ થઈશ; મારી કૃપાથી, તેમાં સંશય નથી.
12.359.56
यत्किंचिद्विद्यते लोके सर्वं तन्मद्विचेष्टितम् ।
अन्यो ह्यन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहम् ॥ १२.३५९.५६ ॥
જગતમાં જે કંઈ છે તે બધું મારી જ ચેષ્ટા છે. એક બીજાનો વિચાર કરે છે; પણ હું સ્વેચ્છાએ વિધાન કરું છું.
12.359.57
एवं सारस्वतमृषिमपांतरतमं तथा ।
युक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥ १२.३५९.५७ ॥
આ રીતે સારસ્વત ઋષિ અપાંતરતમને કહીને ઈશાને કહ્યું, 'આ સાધ.'
12.359.58
सोहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः ।
अपांतरतमो नाम्ना ततो जातोऽऽज्ञया हरेः ॥ १२.३५९.५८ ॥
તે હું, હરિમેધસ દેવની કૃપાથી, અપાંતરતમ નામે, ત્યારે હરિની આજ્ઞાથી જન્મ્યો.
12.359.59
पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥ १२.३५९.५९ ॥
ફરી વસિષ્ઠ કુળનો આનંદ બનીને, પ્રખ્યાત થઈને જન્મ્યો.
12.359.60
तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्ममः ।
नारायणप्रसादेन तदा नारायणांशजम् ॥ १२.३५९.६० ॥
મારો પૂર્વજન્મ આમ મેં કહ્યો; નારાયણની કૃપાથી, ત્યારે નારાયણના અંશથી જન્મેલો.
12.359.61
मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥ १२.३५९.६१ ॥
હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પૂર્વે મેં પરમ સમાધિ સાથે અતિ કઠોર અને ઘોર તપ કર્યું હતું.
12.359.62
एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छत पुत्रकाः ।
पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥ १२.३५९.६२ ॥
હે પુત્રો, તમે મને જે પૂછ્યું તે બધું મેં તમને કહ્યું — ભક્તો પ્રત્યેના સ્નેહને લીધે પૂર્વજન્મ અને ભવિષ્ય પણ.
12.359.63
एष ते कथितः पूर्वः संभवोऽस्मद्गुरोर्नृप ।
व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥ १२.३५९.६३ ॥
હે રાજા, અમારા ગુરુ વ્યાસના અક્લિષ્ટ મનના ઉદ્ભવનો આ પૂર્વ વૃત્તાંત તમને કહેવામાં આવ્યો; હવે પૂછ્યા પ્રમાણે ફરી સાંભળો.
12.359.64
साङ्ख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा ।
ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥ १२.३५९.६४ ॥
સાંખ્ય, યોગ, પાંચરાત્ર, વેદો તથા પાશુપત — હે રાજર્ષિ, આ વિવિધ મતોવાળાં જ્ઞાનો છે એમ જાણો.
12.359.65
साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते ।
हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥ १२.३५९.६५ ॥
સાંખ્યના વક્તા પરમર્ષિ કપિલ કહેવાય છે; યોગના જ્ઞાતા હિરણ્યગર્ભ છે — તેમનાથી પ્રાચીન બીજો કોઈ નથી.
12.359.66
अपांतपतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते ।
प्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन ॥ १२.३५९.६६ ॥
અપાંતરતમા વેદાચાર્ય કહેવાય છે; અહીં કેટલાક તે ઋષિને પ્રાચીનગર્ભ કહે છે.
12.359.67
उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः ।
उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥ १२.३५९.६७ ॥
ઉમાપતિ, ભૂતપતિ, શ્રીકંઠ, બ્રહ્માના પુત્ર શિવે શાંતિથી આ પાશુપત જ્ઞાન કહ્યું.
12.359.68
पाञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता तु भगवान्स्वयम् ।
सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥ १२.३५९.६८ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સમગ્ર પાંચરાત્રના વક્તા સ્વયં ભગવાન જ છે; આ બધા જ્ઞાનોમાં તેઓ જ દેખાય છે.
12.359.69
यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः ।
न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशांपते ॥ १२.३५९.६९ ॥
આગમ અને જ્ઞાન અનુસાર પ્રભુ નારાયણ જ પરમ આશ્રય છે; પણ અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલા લોકો તેમને આ રીતે જાણતા નથી, હે પ્રજાપતિ.
12.359.70
तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
निष्ठां नारायणमृषिं नान्योस्तीति च वादिनः ॥ १२.३५९.७० ॥
જ્ઞાનીઓ તેમને જ શાસ્ત્રના કર્તા કહે છે; પરમ આશ્રય નારાયણ ઋષિ જ છે, તેમનાથી બીજું કોઈ નથી, એમ કહેનારા કહે છે.
12.359.71
निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः ।
ससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः ॥ १२.३५९.७१ ॥
નિઃસંશય સર્વમાં હરિ સદા વસે છે; પણ સંશયવાળાઓના તર્કબળથી માધવ ત્યાં વસતા નથી.
12.359.72
पाञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ।
एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै ॥ १२.३५९.७२ ॥
હે રાજા, જે પાંચરાત્રને જાણે છે અને ક્રમપૂર્વક નિષ્ઠાવાન છે, તેઓ એકાંત ભક્તિ પામીને નિશ્ચયે હરિમાં પ્રવેશે છે.
12.359.73
साङ्ख्यं च योगं च सनातने द्वे ।
वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन्।
सर्वैः समस्तैर्ऋषिभिर्निरुक्तो ।
नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ॥ १२.३५९.७३ ॥
સાંખ્ય અને યોગ એ બંને સનાતન છે; હે રાજન્, સર્વ વેદો સંપૂર્ણપણે (તેમના વિષે જ છે). સર્વ ઋષિઓએ નારાયણને જ આ પ્રાચીન વિશ્વ કહ્યું છે.
12.359.74
शुभाशुभं कर्म समीरितं य ।
त्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित्।
तस्मादृपेस्तद्भवतीति विद्या ।
द्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चेति ॥ १२.३५९.७४ ॥
શુભ અને અશુભ કર્મ જે કહેવાયાં છે, તે સર્વ લોકોમાં જે કંઈ થાય છે તેમાં પ્રવર્તે છે. તેથી તે ઋષિથી થાય છે એવી આ વિદ્યા — સ્વર્ગમાં, અંતરિક્ષમાં, પૃથ્વી પર અને જળમાં.