महाभारत · अध्याय 12.359
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.359.1
साख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव च ।
ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह ॥ १२.३५९.१ ॥
सांख्य, योग, पांचरात्र आणि वेद-आरण्यक — हे ब्रह्मर्षे, ही ज्ञाने लोकांमध्ये प्रचलित आहेत.
12.359.2
किमेतान्येकनिष्ठानिं पृथङ्निष्ठानि वा मुने ।
प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.२ ॥
हे एकनिष्ठ आहेत की वेगवेगळ्या निष्ठेचे आहेत? हे मुनी, मी विचारल्याप्रमाणे त्यांची प्रवृत्ती क्रमाने सांगा.
12.359.3
कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
वदस्व त्वं मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.३ ॥
विकारी पुरुष पुरुषोत्तमाला कसा जातो? मी विचारल्याप्रमाणे तू त्याची प्रवृत्ती क्रमाने सांग.
12.359.4
जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं ।
यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम्।
पराशरात्सत्यवती महर्षि ।
तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय ॥ १२.३५९.४ ॥
पराशरांपासून सत्यवतीला द्वीपमध्ये जन्मलेला, अत्यंत उदार, बहुज्ञ, आत्मसंयमी पुत्र. अज्ञानाचा अंधकार दूर करणाऱ्यास नमस्कार.
12.359.5
पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं ।
महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम्।
नारायणस्यांशजमेकपुत्रं ।
द्वैपायनं वेदमहानिधानम् ॥ १२.३५९.५ ॥
पितामहवंशात आदिपासून सहावे म्हटले जाणारे महर्षी — ऋषिकुलाच्या वैभवाने युक्त, नारायणाच्या अंशातून जन्मलेला एकमेव पुत्र, वेदाचे महानिधान द्वैपायन.
12.359.6
तमादिकालेषु महाविभूति ।
र्नारायणो ब्रह्म महानिधानम्।
ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा ।
व्यासं महात्मानमजं पुराणम् ॥ १२.३५९.६ ॥
आदिकाळी महाविभूती, ब्रह्मस्वरूप, महानिधान नारायणाने उदार तेजाने पुत्रासाठी त्या महात्म्या, अजन्म्या, पुराण पुरुष व्यासाची निर्मिती केली.
12.359.7
त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम ।
वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तिपुत्रः पराशरः ॥ १२.३५९.७ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, आपण पूर्वीच त्यांचा जन्म सांगितला होता: वसिष्ठांचा पुत्र शक्ती, शक्तीचा पुत्र पराशर.
12.359.8
पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे ॥ १२.३५९.८ ॥
पराशरांचा पुत्र मुनी कृष्णद्वैपायन; त्यांनाच आपण पुन्हा नारायणाचा पुत्र म्हणत आहात.
12.359.9
किमतः पूर्वकं जन्म व्यासस्यामिततेजसः ।
कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम् ॥ १२.३५९.९ ॥
हे उत्तमबुद्धे, अमिततेजस्वी व्यासांचा यापूर्वीचा जन्म कोणता? नारायणापासून झालेला त्यांचा जन्म सांगा.
12.359.10
वेदार्थवेत्तुव्यासस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः ।
गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः ॥ १२.३५९.१० ॥
वेदार्थ जाणणारे, धर्मिष्ठ, तपाचे निधान, ज्ञाननिष्ठ असे माझे गुरु व्यास हिमालयाच्या पायथ्याशी बसले होते.
12.359.11
कृत्वा भारतमाख्यानं तपः श्रान्तस्य धीमतः ।
शुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा ॥ १२.३५९.११ ॥
हे राजा, भारत आख्यान रचून तपाने थकलेल्या त्या धीमान व्यासांच्या सेवेत तेव्हा आम्ही तत्पर होतो.
12.359.12
सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।
अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा ॥ १२.३५९.१२ ॥
सुमंतु, जैमिनि आणि दृढव्रत पैल, चौथा शिष्य मी, आणि व्यासपुत्र शुकही.
12.359.13
एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैः ।
शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा ॥ १२.३५९.१३ ॥
या पाच उत्तम शिष्यांनी वेढलेले व्यास हिमालयाच्या पायथ्याशी भूतांनी वेढलेल्या भूतपतीप्रमाणे शोभले.
12.359.14
वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशः ।
तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे ॥ १२.३५९.१४ ॥
अंगांसह वेद आणि भारताचे अर्थ पूर्णपणे आवर्तन करणाऱ्या, एकाग्रमनाच्या आणि संयमी अशा त्यांची आम्ही एकनिष्ठेने उपासना करत होतो.
12.359.15
कथान्तरेऽथकस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमः ।
वेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा ॥ १२.३५९.१५ ॥
एका संवादाच्या ओघात आम्ही त्या द्विजोत्तमाला वेदार्थ, भारतार्थ आणि नारायणापासूनचा जन्म याबद्दल विचारले.
12.359.16
स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित् ।
नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १२.३५९.१६ ॥
तत्त्वज्ञ अशा त्यांनी प्रथम वेदार्थ व भारतार्थ सांगून नंतर नारायणापासूनचा हा जन्म वर्णन करण्यास सुरुवात केली.
12.359.17
शृणुध्वमाख्यानवरमिदमार्षेयमुत्तमम् ।
आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाऽधिगतं मया ॥ १२.३५९.१७ ॥
हे ब्राह्मणहो, आदिकाळापासून उत्पन्न झालेले, ऋषींचे हे श्रेष्ठ व उत्तम आख्यान ऐका; मी ते तपश्चर्येने प्राप्त केले आहे.
12.359.18
प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे ।
नारायणो महायोगी शभाशुभविवर्जितः ॥ १२.३५९.१८ ॥
पद्मसंभवाच्या (ब्रह्मदेवाच्या) प्रजासर्गाचा सातवा काळ आल्यावर शुभाशुभरहित महायोगी नारायण प्रकट झाले.
12.359.19
ससृजे नाभितः पूर्वं ब्रह्माणममितप्रभः ।
ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.३५९.१९ ॥
अमित तेजस्वी त्यांनी प्रथम नाभीतून ब्रह्मदेवांना निर्माण केले. मग ते प्रकट होऊन त्यांना हे वचन बोलले.
12.359.20
मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः ।
सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः ॥ १२.३५९.२० ॥
माझ्या नाभीतून जन्मलेला तू प्रजासृष्टी करणारा प्रभु आहेस. हे ब्रह्मन्, मूर्ख आणि पंडितांसह विविध प्रजा तू निर्माण कर.
12.359.21
स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः ।
प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम् ॥ १२.३५९.२१ ॥
असे सांगितले असता तो चिंतेने व्याकुळ मनाने तोंड फिरवून, वरदायी देवाला नमस्कार करून ईश्वर हरीला म्हणाला.
12.359.22
का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोस्तु ते ।
अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १२.३५९.२२ ॥
हे देवेशा, प्रजा निर्माण करण्याची शक्ती माझ्यात कुठून? तुम्हाला नमस्कार. हे देवा, मी अज्ञानी आहे; पुढे काय करायचे ते तुम्हीच ठरवा.
12.359.23
स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाऽथान्तर्हितस्ततः ।
चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतांवरः।
स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम् ॥ १२.३५९.२३ ॥
असे सांगितल्यावर भगवान अंतर्धान पावले. मग बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ देवेशाने बुद्धीचा विचार केला. तेव्हा मूर्तिमंत बुद्धी प्रभू हरीजवळ उपस्थित झाली.
12.359.24
योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा ।
स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं गतिमतीं सतीम् ॥ १२.३५९.२४ ॥
तेव्हा निर्योग (अनासक्त) प्रभूने स्वतः योगाने तिला योजिले. ऐश्वर्ययोगात स्थित, गतिमान आणि सती अशा त्या बुद्धीला त्यांनी योजले.
12.359.25
उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः ।
ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये।
ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा ॥ १२.३५९.२५ ॥
अव्यय प्रभू देवाने बुद्धीला असे म्हटले: 'लोकसृष्टीच्या सिद्धीसाठी ब्रह्मदेवात प्रवेश कर.' तेव्हा ईश्वराच्या आज्ञेने ती बुद्धी त्वरित त्यांच्यात प्रविष्ट झाली.
12.359.26
अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः ।
भूयश्चैव वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ १२.३५९.२६ ॥
तेव्हा बुद्धीने युक्त अशा त्यांना हरीने पुन्हा पाहिले आणि म्हटले: 'या विविध प्रजांची सृष्टी कर.'
12.359.27
बाढमित्येव कृत्वाऽसौ यथाऽऽज्ञां शिरसा हरेः ।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधायत ॥ १२.३५९.२७ ॥
'बरं' असे म्हणून त्यांनी हरीची आज्ञा मस्तकावर धारण केली. असे बोलून ते भगवान तेथेच अंतर्धान पावले.
12.359.28
प्राप चैनं मुहूर्तेन स्वं स्थानं देवसंज्ञितम् ।
तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत् ॥ १२.३५९.२८ ॥
क्षणार्धात ते आपल्या देवनामक स्थानाला पोहोचले; त्या प्रकृतीला प्राप्त होऊन ते एकीभावाला गेले.
12.359.29
अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल ।
सृष्टाः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १२.३५९.२९ ॥
तेव्हा त्यांच्या बुद्धीत पुन्हा एक वेगळा विचार उदयास आला — परमेष्ठी ब्रह्मदेवाने या सर्व प्रजा निर्माण केल्या आहेत.
12.359.30
दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुला ।
जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी ॥ १२.३५९.३० ॥
दैत्य, दानव, गंधर्व आणि राक्षसांच्या समूहांनी भरलेली ही वसुमती जन्माला आली आहे — भाराने दबलेली, तपस्विनी.
12.359.31
बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः ।
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरानप्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥ १२.३५९.३१ ॥
पृथ्वीवर अनेक बलवान दैत्य, दानव आणि राक्षस असतील; ते तपाने युक्त होऊन उत्तम वरदान मिळवतील.
12.359.32
अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः ।
बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १२.३५९.३२ ॥
वरदानाने गर्विष्ठ झालेले ते सर्व अवश्य देवगणांना आणि तपोधन ऋषींना पीडा देतील.
12.359.33
तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ।
अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.३३ ॥
म्हणून पृथ्वीचा भार उतरवण्याचे हे कार्य माझ्याकडून करणे न्याय्य आहे; पृथ्वीवर विविध रूपांत उत्पन्न झालेल्यांद्वारे यथाक्रम ते होईल.
12.359.34
निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ।
इदं तपस्विनी सत्या धारयिष्यति मेदिनी ॥ १२.३५९.३४ ॥
पापी लोकांचा निग्रह आणि साधूंचा प्रग्रह यांनी ही तपस्विनी सत्य पृथ्वी हे धारण करेल.
12.359.35
मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ।
तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥ १२.३५९.३५ ॥
पाताळात राहणाऱ्या मी नागाकडूनच ही धारण केली जाते; म्हणून मी जन्म घेऊन पृथ्वीचे रक्षण करीन.
12.359.36
एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मघधुसूदनः ।
रुपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः ॥ १२.३५९.३६ ॥
असा विचार करून भगवान मधुसूदनाने प्रकट होण्यासाठी आणि जन्म घेण्यासाठी अनेक रूपे निर्माण केली.
12.359.37
वाराहं नारसिहं च वामनं मानुषं तथा ।
एभिर्मया निहन्तव्याः दुर्विनीताः सुरारयः ॥ १२.३५९.३७ ॥
वराह, नरसिंह, वामन आणि मानुष रूपांनी मला दुर्विनीत सुरशत्रूंचा वध करायचा आहे.
12.359.38
अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् ।
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥ १२.३५९.३८ ॥
नंतर जगत्स्रष्ट्याने 'भोः' शब्दाने प्रतिध्वनी उठवत सरस्वतीचा उच्चार केला; तेथे सारस्वत उत्पन्न झाला.
12.359.39
अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवः प्रभोः ।
भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ १२.३५९.३९ ॥
अपान्तरतमा नावाचा, प्रभूच्या वाणीतून जन्मलेला एक पुत्र होता; तो भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणणारा, सत्यवादी आणि दृढव्रती होता.
12.359.40
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिवरव्ययः ।
वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतांवर ॥ १२.३५९.४० ॥
देवांचा आदी, श्रेष्ठ आणि अव्यय असलेला तो, मस्तक नमवून उभ्या असलेल्या त्याला म्हणाला: 'हे बुद्धिमंतांत श्रेष्ठा, वेदाख्यानात तू श्रुती प्रस्थापित करावीस.'
12.359.41
तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्वचनं मुने ।
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेन्तरे ॥ १२.३५९.४१ ॥
म्हणून, हे मुनी, मी आज्ञापिल्याप्रमाणे माझे हे वचन कर; त्यामुळेच स्वायंभुव मनूच्या काळात वेद तेव्हा विभागले गेले.
12.359.42
ततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणा ।
तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥ १२.३५९.४२ ॥
तेव्हा भगवान हरी त्याच्या त्या कर्माने, सुतप्त तपाने, यमाने आणि नियमाने संतुष्ट झाले.
12.359.43
मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः ।
भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥ १२.३५९.४३ ॥
हे पुत्रा, मन्वंतरांमध्ये तू याच प्रकारे लोकांचा प्रवर्तक होशील. हे ब्रह्मन्, तू सदैव अचल आणि अजेय राहशील.
12.359.44
पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः ।
भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥ १२.३५९.४४ ॥
पुन्हा तिष्य युग आल्यावर कुरु नावाचे भारत असतील. ते पृथ्वीवर प्रसिद्ध महात्मे राजे होतील.
12.359.45
तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति ।
परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥ १२.३५९.४५ ॥
तुझ्यापासून जन्मलेल्या त्यांच्यात कुलभेद होईल; परस्परांच्या नाशासाठी. हे द्विजश्रेष्ठा, तुझ्याखेरीज.
12.359.46
तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसाऽन्वितः ।
कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि ॥ १२.३५९.४६ ॥
तिथेही तपाने युक्त तू वेदांचे अनेक प्रकारे विभाजन करशील. कृष्ण युग आल्यावर तू कृष्णवर्णाचा होशील.
12.359.47
धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा ।
भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥ १२.३५९.४७ ॥
तू विविध धर्मांचा कर्ता आणि ज्ञान उत्पन्न करणारा होशील; तपाने युक्त असूनही रागापासून तू मुक्त होणार नाहीस.
12.359.48
वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति ।
महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥ १२.३५९.४८ ॥
तुझा पुत्र वीतराग परमात्मा होईल. महेश्वराच्या प्रसादाने हे वचन अन्यथा होणार नाही.
12.359.49
यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्राः ।
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्।
वसिष्ठमग्र्यं च तपोनिधानं ।
यस्यातिसूर्यं व्यरिरिच्यते भाः ॥ १२.३५९.४९ ॥
पितामह (ब्रह्मा) यांच्या उत्तम बुद्धीने युक्त, मनापासून जन्मलेले असे ब्राह्मण ज्यांना म्हणतात, ते श्रेष्ठ वसिष्ठ, तपाचे निधान; त्यांची प्रभा सूर्यापेक्षाही अधिक आहे.
12.359.50
तस्यान्वपे चापि ततो महर्षिः ।
पराशरो नाम महाप्रभावः।
पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो ।
महातपा वै तपसो निवासः ॥ १२.३५९.५० ॥
त्यांच्या वंशात पुढे महाप्रभावशाली महर्षी पराशर जन्मले. ते तुझे पिता आहेत; वेदांचे निधान, श्रेष्ठ, महातपस्वी, तपाचे निवासस्थान.
12.359.51
कानीनगर्भः पितृकन्यकायां ।
तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥ १२.३५९.५१ ॥
अविवाहित कन्येच्या गर्भातून तू त्या ऋषींचा पुत्र होशील.
12.359.52
भूतभव्यभविष्याणां ज्ञानानां वेत्स्यसे गतिम् ।
ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रसुगपर्ययाः ॥ १२.३५९.५२ ॥
भूत, भविष्य आणि वर्तमान ज्ञानाची गती तू जाणशील; पूर्वी होऊन गेलेली हजारो युगचक्रे.
12.359.53
तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसाऽन्वितः ।
पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥ १२.३५९.५३ ॥
माझ्याद्वारे सांगितलेले ते सर्व तू तपाने युक्त होऊन पाहशील, आणि पुन्हा अनेक हजारो युगचक्रे पाहशील.
12.359.54
अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने ।
अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा।
भविष्यति महासत्व ख्यातिश्चाप्यतुला तव ॥ १२.३५९.५४ ॥
हे मुनी, जगात मला आदि-अंतरहित, चक्रधारी म्हणून जाण. हे मुनी, माझ्या ध्यानाने हे वचन खोटे ठरणार नाही. हे महासत्त्वा, तुझी कीर्तीही अतुलनीय होईल.
12.359.55
शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान् ।
तस्मिन्मन्वन्तरे चैव मन्वादिगणपूर्वकः।
त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥ १२.३५९.५५ ॥
शनैश्चर, सूर्यपुत्र, महान मनू होतील. त्या मन्वंतरात, मनू इत्यादी गणांसह, हे वत्सा, तूच होशील; माझ्या प्रसादाने, यात संशय नाही.
12.359.56
यत्किंचिद्विद्यते लोके सर्वं तन्मद्विचेष्टितम् ।
अन्यो ह्यन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहम् ॥ १२.३५९.५६ ॥
जगात जे काही आहे ते सर्व माझीच लीला आहे. एक दुसऱ्याचा विचार करतो; पण मी स्वेच्छेने विधान करतो.
12.359.57
एवं सारस्वतमृषिमपांतरतमं तथा ।
युक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥ १२.३५९.५७ ॥
असे सारस्वत ऋषी अपांतरतमाला बोलून ईशान म्हणाला, 'हे साध.'
12.359.58
सोहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः ।
अपांतरतमो नाम्ना ततो जातोऽऽज्ञया हरेः ॥ १२.३५९.५८ ॥
मी तोच, हरिमेधस देवाच्या कृपेने, अपांतरतमा नावाने, तेव्हा हरीच्या आज्ञेने जन्मलो.
12.359.59
पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥ १२.३५९.५९ ॥
पुन्हा वसिष्ठ कुलाचा आनंद म्हणून, प्रसिद्ध होऊन जन्मलो.
12.359.60
तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्ममः ।
नारायणप्रसादेन तदा नारायणांशजम् ॥ १२.३५९.६० ॥
माझा पूर्वजन्म असा मी सांगितला; नारायणाच्या प्रसादाने, तेव्हा नारायणाच्या अंशाने जन्मलेला.
12.359.61
मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥ १२.३५९.६१ ॥
हे बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ हो, पूर्वी मी परम समाधीने अत्यंत कठोर आणि घोर तप केले होते.
12.359.62
एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छत पुत्रकाः ।
पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥ १२.३५९.६२ ॥
हे पुत्रांनो, तुम्ही मला जे विचारले ते सर्व मी तुम्हांला सांगितले — भक्तांविषयीच्या स्नेहामुळे पूर्वजन्म आणि भविष्यही.
12.359.63
एष ते कथितः पूर्वः संभवोऽस्मद्गुरोर्नृप ।
व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥ १२.३५९.६३ ॥
हे राजा, आमचे गुरु व्यास यांच्या अक्लिष्ट मनाच्या उत्पत्तीचा हा पूर्वइतिहास तुम्हाला सांगितला; आता विचारल्याप्रमाणे पुन्हा ऐका.
12.359.64
साङ्ख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा ।
ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥ १२.३५९.६४ ॥
सांख्य, योग, पांचरात्र, वेद आणि पाशुपत — हे राजर्षी, ही विविध मतांची ज्ञाने आहेत असे जाणा.
12.359.65
साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते ।
हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥ १२.३५९.६५ ॥
सांख्याचे वक्ते परमर्षी कपिल म्हणवले जातात; योगाचा जाणता हिरण्यगर्भ आहे — त्याहून प्राचीन दुसरा कोणी नाही.
12.359.66
अपांतपतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते ।
प्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन ॥ १२.३५९.६६ ॥
अपांतरतमा हे वेदाचार्य म्हणवले जातात; येथे काहीजण त्या ऋषींना प्राचीनगर्भ म्हणतात.
12.359.67
उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः ।
उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥ १२.३५९.६७ ॥
उमापती, भूतपती, श्रीकंठ, ब्रह्मदेवाचे पुत्र शिव यांनी शांतपणे हे पाशुपत ज्ञान सांगितले.
12.359.68
पाञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता तु भगवान्स्वयम् ।
सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥ १२.३५९.६८ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, संपूर्ण पांचरात्राचे वक्ते स्वतः भगवानच आहेत; या सर्व ज्ञानांमध्ये तेच दिसतात.
12.359.69
यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः ।
न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशांपते ॥ १२.३५९.६९ ॥
आगमाप्रमाणे व ज्ञानाप्रमाणे प्रभू नारायणच परम आधार आहेत; पण अज्ञानाने ग्रासलेले लोक त्यांना असे जाणत नाहीत, हे प्रजापते.
12.359.70
तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
निष्ठां नारायणमृषिं नान्योस्तीति च वादिनः ॥ १२.३५९.७० ॥
ज्ञानी लोक त्यांनाच शास्त्राचे कर्ता म्हणतात; परम आधार असलेले नारायण ऋषीच आहेत, त्यांच्याशिवाय दुसरा कोणी नाही, असे बोलणारे म्हणतात.
12.359.71
निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः ।
ससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः ॥ १२.३५९.७१ ॥
निःसंशय सर्वांमध्ये हरी सदैव वास करतो; पण संशयितांच्या तर्कबळाने माधव तेथे राहत नाही.
12.359.72
पाञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ।
एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै ॥ १२.३५९.७२ ॥
हे राजा, जे पांचरात्र जाणतात आणि यथाक्रम निष्ठावान आहेत, ते एकान्त भक्ती प्राप्त करून निश्चितच हरीत प्रवेश करतात.
12.359.73
साङ्ख्यं च योगं च सनातने द्वे ।
वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन्।
सर्वैः समस्तैर्ऋषिभिर्निरुक्तो ।
नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ॥ १२.३५९.७३ ॥
सांख्य आणि योग हे दोन्ही सनातन आहेत; हे राजा, सर्व वेद पूर्णपणे (त्याच्याविषयीच आहेत). सर्व ऋषींनी नारायणालाच हे प्राचीन विश्व म्हटले आहे.
12.359.74
शुभाशुभं कर्म समीरितं य ।
त्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित्।
तस्मादृपेस्तद्भवतीति विद्या ।
द्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चेति ॥ १२.३५९.७४ ॥
शुभ आणि अशुभ कर्म जे सांगितले जाते, ते सर्व लोकांत जे काही घडते त्यात प्रवर्तते. म्हणून ते ऋषीपासून होते असे ही विद्या — स्वर्गात, अंतरिक्षात, पृथ्वीवर आणि जलात.