Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.359

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.359.1

साख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव च ।
ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह ॥ १२.३५९.१ ॥

साङ्ख्य, योग, पाञ्चरात्र और वेद-आरण्यक ही, ये ज्ञान हे ब्रह्मर्षि, लोकों में प्रचलित हैं।

12.359.2

किमेतान्येकनिष्ठानिं पृथङ्निष्ठानि वा मुने ।
प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.२ ॥

क्या ये एक ही निष्ठा वाले हैं, या अलग-अलग निष्ठा वाले? हे मुनि, मेरे पूछने पर मुझे इनकी प्रवृत्ति भी क्रम से बताइए।

12.359.3

कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
वदस्व त्वं मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.३ ॥

कैसे विकारी पुरुष पुरुषोत्तम को प्राप्त होता है? मेरे पूछने पर आप मुझे यह और इसकी प्रवृत्ति क्रम से बताइए।

12.359.4

जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं ।
यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम्।
पराशरात्सत्यवती महर्षि ।
तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय ॥ १२.३५९.४ ॥

परम उदार, बहुज्ञ, आत्मसंयमी पुत्र — जिसे महर्षि पराशर से सत्यवती ने द्वीप के मध्य में जन्म दिया। उस अज्ञानरूपी अंधकार को हटाने वाले को नमस्कार है।

12.359.5

पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं ।
महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम्।
नारायणस्यांशजमेकपुत्रं ।
द्वैपायनं वेदमहानिधानम् ॥ १२.३५९.५ ॥

पितामह-वंश के आदि से छठे कहे जाते हैं — महर्षि, ऋषिकुल की विभूति से युक्त, नारायण के अंश से उत्पन्न एकमात्र पुत्र, द्वैपायन, वेद के महान कोष।

12.359.6

तमादिकालेषु महाविभूति ।
र्नारायणो ब्रह्म महानिधानम्।
ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा ।
व्यासं महात्मानमजं पुराणम् ॥ १२.३५९.६ ॥

आदिकाल में उस महान विभूति वाले, ब्रह्म और महान कोष नारायण ने, उदार तेज वाले ने पुत्र के लिए उस अजन्मे, पुराने महात्मा व्यास को रचा।

12.359.7

त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम ।
वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तिपुत्रः पराशरः ॥ १२.३५९.७ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, आपने पहले ही उनका जन्म बताया था: वसिष्ठ के पुत्र शक्ति, और शक्ति के पुत्र पराशर।

12.359.8

पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे ॥ १२.३५९.८ ॥

पराशर के पुत्र मुनि कृष्णद्वैपायन, जिन्हें आप फिर से नारायण का पुत्र कह रहे हैं।

12.359.9

किमतः पूर्वकं जन्म व्यासस्यामिततेजसः ।
कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम् ॥ १२.३५९.९ ॥

हे उत्तम बुद्धि वाले, अमित तेज वाले व्यास का इससे पहले का जन्म क्या था? नारायण से उत्पन्न उनका जन्म मुझे बताइए।

12.359.10

वेदार्थवेत्तुव्यासस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः ।
गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः ॥ १२.३५९.१० ॥

वेदों के अर्थ को जानने वाले, धर्मात्मा, तप के भंडार, ज्ञान में निष्ठावान मेरे गुरु व्यास हिमालय की तलहटी में बैठे थे।

12.359.11

कृत्वा भारतमाख्यानं तपः श्रान्तस्य धीमतः ।
शुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा ॥ १२.३५९.११ ॥

हे राजन्, भारत आख्यान की रचना करके तप से थके हुए उस धीमान व्यास की सेवा में, तब हम तत्पर रहते थे।

12.359.12

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।
अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा ॥ १२.३५९.१२ ॥

सुमन्तु, जैमिनि और दृढ़व्रत पैल, और मैं चौथा शिष्य था, तथा व्यास का पुत्र शुक भी।

12.359.13

एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैः ।
शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा ॥ १२.३५९.१३ ॥

व्यास इन पाँच उत्तम शिष्यों से घिरे हिमालय की तलहटी में ऐसे शोभित हुए जैसे भूतों से घिरे भूतपति शोभित होते हैं।

12.359.14

वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशः ।
तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे ॥ १२.३५९.१४ ॥

वेदों को उनके अंगों सहित और महाभारत के अर्थों को पूरी तरह दोहराते हुए, उन एकाग्रमन और संयमी गुरु की हम समर्पित होकर उपासना करते हैं।

12.359.15

कथान्तरेऽथकस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमः ।
वेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा ॥ १२.३५९.१५ ॥

किसी बातचीत के बीच एक समय हमने उस श्रेष्ठ द्विज से वेदों और महाभारत के अर्थों तथा नारायण से (सृष्टि के) जन्म के विषय में पूछा।

12.359.16

स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित् ।
नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १२.३५९.१६ ॥

तत्त्वज्ञ उन्होंने पहले वेदों और महाभारत के अर्थ कहकर फिर नारायण से इस जन्म (सृष्टि) का वर्णन करना आरंभ किया।

12.359.17

शृणुध्वमाख्यानवरमिदमार्षेयमुत्तमम् ।
आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाऽधिगतं मया ॥ १२.३५९.१७ ॥

हे ब्राह्मणो, सुनो यह श्रेष्ठ, ऋषि-परंपरा का उत्तम आख्यान, जो आदिकाल से उत्पन्न है और जिसे मैंने तपस्या से प्राप्त किया है।

12.359.18

प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे ।
नारायणो महायोगी शभाशुभविवर्जितः ॥ १२.३५९.१८ ॥

पद्मयोनि (ब्रह्मा) से सृष्टि-सर्ग का सातवाँ अवसर आने पर महायोगी नारायण, जो शुभ और अशुभ से परे हैं, (सृष्टि के लिए उद्यत हुए)।

12.359.19

ससृजे नाभितः पूर्वं ब्रह्माणममितप्रभः ।
ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.३५९.१९ ॥

अमित तेज वाले उन्होंने पहले नाभि से ब्रह्मा को उत्पन्न किया। तब वे प्रकट हुए और उनसे यह वचन बोले।

12.359.20

मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः ।
सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः ॥ १२.३५९.२० ॥

तुम मेरी नाभि से उत्पन्न हुए हो, प्रजा-सृष्टि करने वाले प्रभु। हे ब्रह्मन्, तुम विविध प्रजाएँ रचो, मूर्खों और पंडितों सहित।

12.359.21

स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः ।
प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम् ॥ १२.३५९.२१ ॥

ऐसा कहे जाने पर वह मुख फेरे, चिंता से व्याकुल मन वाले होकर, वरदाता देव को प्रणाम करके, हरि ईश्वर से बोले।

12.359.22

का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोस्तु ते ।
अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १२.३५९.२२ ॥

हे देवेश, प्रजा रचने की मुझमें क्या शक्ति है? आपको नमस्कार। हे देव, मैं अज्ञानी हूँ, अतः जो उचित हो वह आप ही विधान करें।

12.359.23

स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाऽथान्तर्हितस्ततः ।
चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतांवरः।
स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम् ॥ १२.३५९.२३ ॥

ऐसा कहे जाने पर भगवान अंतर्धान हो गए। तब बुद्धिमानों में श्रेष्ठ देवेश ने बुद्धि का चिंतन किया। तब मूर्तिमती बुद्धि प्रभु हरि के समीप उपस्थित हुई।

12.359.24

योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा ।
स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं गतिमतीं सतीम् ॥ १२.३५९.२४ ॥

तब निर्योग (अनासक्त) प्रभु ने स्वयं योग द्वारा उसे नियोजित किया। ऐश्वर्य-योग में स्थित उस गतिशील और साध्वी बुद्धि को उन्होंने नियुक्त किया।

12.359.25

उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः ।
ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये।
ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा ॥ १२.३५९.२५ ॥

देव, अव्यय प्रभु ने बुद्धि से यह वचन कहा: 'लोकों की सृष्टि की सिद्धि के लिए ब्रह्मा में प्रवेश करो।' तब ईश्वर के आदेश से वह बुद्धि शीघ्र ही उनमें प्रविष्ट हो गई।

12.359.26

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः ।
भूयश्चैव वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ १२.३५९.२६ ॥

तब बुद्धि से युक्त उन्हें हरि ने पुनः देखा और फिर यह वचन कहा: 'इन विविध प्रजाओं की सृष्टि करो।'

12.359.27

बाढमित्येव कृत्वाऽसौ यथाऽऽज्ञां शिरसा हरेः ।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधायत ॥ १२.३५९.२७ ॥

'बहुत अच्छा' कहकर उन्होंने हरि की आज्ञा सिर झुकाकर स्वीकार की। ऐसा कहकर वे भगवान वहीं अन्तर्धान हो गए।

12.359.28

प्राप चैनं मुहूर्तेन स्वं स्थानं देवसंज्ञितम् ।
तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत् ॥ १२.३५९.२८ ॥

और क्षण भर में उन्होंने अपने देवसंज्ञक स्थान को प्राप्त किया। और उसी प्रकृति को पाकर वे एकीभाव को प्राप्त हो गए।

12.359.29

अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल ।
सृष्टाः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १२.३५९.२९ ॥

तब उनकी बुद्धि में फिर एक दूसरा विचार उत्पन्न हुआ — कि परमेष्ठी ब्रह्मा द्वारा ये सभी प्रजाएँ सृजित हो चुकीं।

12.359.30

दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुला ।
जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी ॥ १२.३५९.३० ॥

दैत्य, दानव, गन्धर्व और राक्षसों के समूहों से भरी हुई यह वसुमती उत्पन्न हो गई है — भार से दबी हुई, तपस्विनी।

12.359.31

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः ।
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरानप्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥ १२.३५९.३१ ॥

पृथ्वी पर बहुत से बलवान दैत्य, दानव और राक्षस होंगे, जो तपस्या से युक्त होंगे और उत्तम वरदान प्राप्त करेंगे।

12.359.32

अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः ।
बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १२.३५९.३२ ॥

वरदान से अभिमानी बने वे सब अवश्य ही देवगणों और तपोधन ऋषियों को पीड़ा देंगे।

12.359.33

तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ।
अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् ॥ १२.३५९.३३ ॥

अतः यह उचित है कि मैं भार उतारने का कार्य करूँ, और पृथ्वी पर अनेक रूपों में उत्पन्न होने वालों के द्वारा क्रमानुसार यह कार्य हो।

12.359.34

निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ।
इदं तपस्विनी सत्या धारयिष्यति मेदिनी ॥ १२.३५९.३४ ॥

पापियों के निग्रह और साधुओं के प्रग्रह से यह तपस्विनी सत्य पृथ्वी (इसे) धारण करेगी।

12.359.35

मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ।
तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥ १२.३५९.३५ ॥

पाताल में स्थित मुझ सर्पराज के द्वारा ही यह धारण की जाती है; इसलिए मैं जन्म लेकर पृथ्वी की रक्षा करूँगा।

12.359.36

एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मघधुसूदनः ।
रुपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः ॥ १२.३५९.३६ ॥

इस प्रकार सोचकर भगवान मधुसूदन ने प्रकट होने और जन्म लेने के लिए अनेक रूप रचे।

12.359.37

वाराहं नारसिहं च वामनं मानुषं तथा ।
एभिर्मया निहन्तव्याः दुर्विनीताः सुरारयः ॥ १२.३५९.३७ ॥

वाराह, नारसिंह, वामन और मानुष रूपों से मुझे दुर्विनीत सुरशत्रुओं का वध करना है।

12.359.38

अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् ।
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥ १२.३५९.३८ ॥

फिर जगत के स्रष्टा ने 'भोः' शब्द से गुंजाते हुए सरस्वती का उच्चारण किया, और वहाँ सारस्वत उत्पन्न हुआ।

12.359.39

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवः प्रभोः ।
भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ १२.३५९.३९ ॥

अपान्तरतमा नामक प्रभु का वाणी से उत्पन्न पुत्र था, जो भूत, भविष्य और वर्तमान का ज्ञाता, सत्यवादी और दृढ़व्रती था।

12.359.40

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिवरव्ययः ।
वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतांवर ॥ १२.३५९.४० ॥

देवताओं के आदि, श्रेष्ठ और अविनाशी ने सिर झुकाकर खड़े उससे कहा— 'हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, वेदों के वर्णन में तुम्हें श्रुति रचनी है।'

12.359.41

तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्वचनं मुने ।
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेन्तरे ॥ १२.३५९.४१ ॥

इसलिए, हे मुनि, जैसा आदेश दिया गया है वैसा ही मेरा यह वचन करो; उसी कारण स्वायंभुव मनु के काल में वेद तब विभक्त हुए थे।

12.359.42

ततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणा ।
तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥ १२.३५९.४२ ॥

तब भगवान हरि उसके उस कर्म से प्रसन्न हुए, तथा उसके अत्यंत तप, यम और नियम से भी।

12.359.43

मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः ।
भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥ १२.३५९.४३ ॥

हे पुत्र, मन्वन्तरों में तुम इसी प्रकार लोकों के प्रवर्तक होगे। हे ब्रह्मन्, तुम सदा अचल और अजेय रहोगे।

12.359.44

पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः ।
भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥ १२.३५९.४४ ॥

फिर तिष्य युग आने पर कुरु नाम के भारत होंगे। वे महात्मा राजा पृथ्वी पर विख्यात होंगे।

12.359.45

तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति ।
परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥ १२.३५९.४५ ॥

तुमसे उत्पन्न होने वाले उनके बीच कुल में फूट होगी, आपस में विनाश के लिए। हे द्विजश्रेष्ठ, तुम्हें छोड़कर।

12.359.46

तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसाऽन्वितः ।
कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि ॥ १२.३५९.४६ ॥

वहाँ भी तप से युक्त तुम वेदों को अनेक प्रकार से विभाजित करोगे। कृष्ण युग आने पर तुम श्याम वर्ण के होगे।

12.359.47

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा ।
भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥ १२.३५९.४७ ॥

तुम विविध धर्मों के कर्ता और ज्ञान के उत्पादक होगे; तप से युक्त होकर भी तुम राग से मुक्त नहीं होगे।

12.359.48

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति ।
महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥ १२.३५९.४८ ॥

और तुम्हारा पुत्र वीतराग परमात्मा होगा। महेश्वर की कृपा से यह वचन अन्यथा नहीं होगा।

12.359.49

यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्राः ।
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्।
वसिष्ठमग्र्यं च तपोनिधानं ।
यस्यातिसूर्यं व्यरिरिच्यते भाः ॥ १२.३५९.४९ ॥

जिसे ब्राह्मण मानसपुत्र कहते हैं, पितामह (ब्रह्मा) की उत्तम बुद्धि से युक्त, श्रेष्ठ वसिष्ठ, तपस्या के निधान, जिनकी प्रभा सूर्य से भी बढ़कर है।

12.359.50

तस्यान्वपे चापि ततो महर्षिः ।
पराशरो नाम महाप्रभावः।
पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो ।
महातपा वै तपसो निवासः ॥ १२.३५९.५० ॥

उनके वंश में आगे चलकर महाप्रभावशाली महर्षि पराशर हुए। वे तुम्हारे पिता हैं, वेदों के निधि, श्रेष्ठ, महान तपस्वी और तपस्या के निवास।

12.359.51

कानीनगर्भः पितृकन्यकायां ।
तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥ १२.३५९.५१ ॥

कानीन-गर्भ (अविवाहित कन्या से उत्पन्न गर्भ) से, उसी ऋषि के तुम पुत्र होओगे।

12.359.52

भूतभव्यभविष्याणां ज्ञानानां वेत्स्यसे गतिम् ।
ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रसुगपर्ययाः ॥ १२.३५९.५२ ॥

भूत, भविष्य और वर्तमान के ज्ञान की गति तुम जानोगे; जो पूर्व में बीत चुके हैं, सहस्रों युग-चक्र।

12.359.53

तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसाऽन्वितः ।
पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥ १२.३५९.५३ ॥

मेरे द्वारा कहे गए उन सबको तुम तपस्या से युक्त होकर देखोगे, और फिर अनेक सहस्र युगों के चक्रों को भी देखोगे।

12.359.54

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने ।
अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा।
भविष्यति महासत्व ख्यातिश्चाप्यतुला तव ॥ १२.३५९.५४ ॥

हे मुनि, लोक में मुझे आदि-अन्तरहित, चक्रधारी जानो। हे मुनि, मेरे ध्यान से यह वचन अन्यथा नहीं होगा। हे महासत्त्व, तुम्हारी ख्याति भी अतुलनीय होगी।

12.359.55

शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान् ।
तस्मिन्मन्वन्तरे चैव मन्वादिगणपूर्वकः।
त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥ १२.३५९.५५ ॥

शनैश्चर सूर्यपुत्र महान मनु होंगे। उसी मन्वन्तर में, मनु आदि गणों के साथ, हे वत्स, तुम ही होगे, मेरे अनुग्रह से, इसमें संशय नहीं।

12.359.56

यत्किंचिद्विद्यते लोके सर्वं तन्मद्विचेष्टितम् ।
अन्यो ह्यन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहम् ॥ १२.३५९.५६ ॥

लोक में जो कुछ भी विद्यमान है, वह सब मेरी ही लीला है। एक दूसरे का चिंतन करता है, पर मैं अपनी इच्छा से विधान करता हूँ।

12.359.57

एवं सारस्वतमृषिमपांतरतमं तथा ।
युक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥ १२.३५९.५७ ॥

इस प्रकार सारस्वत ऋषि और अपांतरतमा से वचन कहकर ईशान ने कहा, 'इसे सिद्ध करो।'

12.359.58

सोहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः ।
अपांतरतमो नाम्ना ततो जातोऽऽज्ञया हरेः ॥ १२.३५९.५८ ॥

वह मैं, उस हरिमेधा देव के अनुग्रह से, अपांतरतमा नामक, तब हरि की आज्ञा से उत्पन्न हुआ।

12.359.59

पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥ १२.३५९.५९ ॥

और फिर विख्यात होकर वसिष्ठ कुल के आनंदस्वरूप के रूप में जन्म लिया।

12.359.60

तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्ममः ।
नारायणप्रसादेन तदा नारायणांशजम् ॥ १२.३५९.६० ॥

वह मेरा पूर्व जन्म यह मैंने कहा, नारायण के अनुग्रह से, तब नारायण के अंश से उत्पन्न हुए का।

12.359.61

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥ १२.३५९.६१ ॥

मैंने पहले अत्यंत कठोर और घोर तप किया था, हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, परम समाधि के साथ।

12.359.62

एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छत पुत्रकाः ।
पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥ १२.३५९.६२ ॥

हे पुत्रों, जो कुछ आपने मुझसे पूछा, वह सब मैंने आपको बता दिया — पूर्वजन्म और भविष्य भी, भक्तों के प्रति स्नेह के कारण।

12.359.63

एष ते कथितः पूर्वः संभवोऽस्मद्गुरोर्नृप ।
व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥ १२.३५९.६३ ॥

हे राजन्, हमारे गुरु व्यास के अक्लिष्ट मन से उत्पत्ति का यह पूर्व वृत्तांत आपको कहा गया; अब जैसे पूछा गया था, फिर से सुनिए।

12.359.64

साङ्ख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा ।
ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥ १२.३५९.६४ ॥

साङ्ख्य, योग, पाञ्चरात्र, वेद तथा पाशुपत — हे राजर्षि, इन्हें भिन्न-भिन्न मतों वाले ज्ञान समझो।

12.359.65

साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते ।
हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥ १२.३५९.६५ ॥

साङ्ख्य का वक्ता परम ऋषि कपिल कहे जाते हैं; योग का ज्ञाता हिरण्यगर्भ है, इससे अधिक प्राचीन कोई नहीं।

12.359.66

अपांतपतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते ।
प्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन ॥ १२.३५९.६६ ॥

अपान्तरतमा भी वेदों के आचार्य कहे जाते हैं; यहाँ कुछ लोग उन ऋषि को प्राचीनगर्भ कहते हैं।

12.359.67

उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः ।
उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥ १२.३५९.६७ ॥

उमापति, भूतपति, श्रीकण्ठ, ब्रह्मा के पुत्र शिव ने शांत चित्त से यह पाशुपत ज्ञान कहा।

12.359.68

पाञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता तु भगवान्स्वयम् ।
सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥ १२.३५९.६८ ॥

हे नृपश्रेष्ठ, समस्त पाञ्चरात्र के वक्ता स्वयं भगवान ही हैं, और इन सभी ज्ञानों में वे ही दिखाई देते हैं।

12.359.69

यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः ।
न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशांपते ॥ १२.३५९.६९ ॥

शास्त्र और ज्ञान के अनुसार प्रभु नारायण ही परम आश्रय हैं; परंतु अज्ञान से ग्रस्त लोग उन्हें इस प्रकार नहीं जानते, हे प्रजापति।

12.359.70

तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
निष्ठां नारायणमृषिं नान्योस्तीति च वादिनः ॥ १२.३५९.७० ॥

बुद्धिमान लोग उन्हें ही शास्त्र का रचयिता कहते हैं; वे कहते हैं कि परम आश्रय नारायण ऋषि ही हैं, उनसे भिन्न कोई दूसरा नहीं है।

12.359.71

निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः ।
ससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः ॥ १२.३५९.७१ ॥

निःसंदेह सभी (सिद्धांतों) में हरि सदा निवास करते हैं; परंतु संशय वाले तर्क के बल से माधव उनमें निवास नहीं करते।

12.359.72

पाञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ।
एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै ॥ १२.३५९.७२ ॥

हे राजन, जो पाञ्चरात्र के ज्ञाता हैं और क्रमानुसार साधना में लगे हैं, वे एकांत भक्ति को प्राप्त होकर निश्चय ही हरि में प्रवेश करते हैं।

12.359.73

साङ्ख्यं च योगं च सनातने द्वे ।
वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन्।
सर्वैः समस्तैर्ऋषिभिर्निरुक्तो ।
नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ॥ १२.३५९.७३ ॥

सांख्य और योग दोनों सनातन हैं, और हे राजन्, सभी वेद पूर्णरूप से (उसी के विषय में हैं)। सभी ऋषियों ने नारायण को ही इस प्राचीन विश्व के रूप में बताया है।

12.359.74

शुभाशुभं कर्म समीरितं य ।
त्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित्।
तस्मादृपेस्तद्भवतीति विद्या ।
द्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चेति ॥ १२.३५९.७४ ॥

जो शुभ और अशुभ कर्म कहे गए हैं, वे सभी लोकों में जो कुछ भी होता है उसमें प्रवृत्त होते हैं। इसलिए यह ज्ञान है कि वह ऋषि से होता है—स्वर्ग में, अंतरिक्ष में, पृथ्वी पर और जल में।