महाभारत · अध्याय 12.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.36.1
श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने ।
राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान् ॥ १२.३६.१ ॥
हे भगवन्, हे महामुनि, हे द्विजश्रेष्ठ, मैं राजधर्मों और चारों वर्णों के सम्पूर्ण धर्मों को विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ।
12.36.2
आपत्सु च यथा नीतिः प्रणेतव्या द्विजोत्तम ।
धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम् ॥ १२.३६.२ ॥
हे द्विजोत्तम, विपत्तियों में कैसी नीति का उपदेश देना चाहिए? धर्ममार्ग का आश्रय लेकर मैं पृथ्वी को कैसे जीतूँ?
12.36.3
प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यसमन्विता ।
कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे ॥ १२.३६.३ ॥
यह प्रायश्चित्त की कथा, जो खाने योग्य और न खाने योग्य वस्तुओं से जुड़ी है, मेरे मन में कौतूहल जगाती है और मुझे मानो हर्ष देती है।
12.36.4
धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते ।
एवं मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः ॥ १२.३६.४ ॥
धर्माचरण और राज्य सदा ही एक-दूसरे के विरोधी प्रतीत होते हैं। इस प्रकार निरंतर चिंतन करते हुए मेरा मन मोहित हो जाता है।
12.36.5
तमुवाच महाराज व्यासो वेदविदां वरः ।
नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम् ॥ १२.३६.५ ॥
हे महाराज, वेदज्ञों में श्रेष्ठ व्यास ने नारद की ओर देखकर, जो प्राचीन सब कुछ जानते थे, उनसे यह कहा।
12.36.6
श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मं निखिलेन नराधिप ।
प्रेहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ १२.३६.६ ॥
हे नराधिप, यदि तुम धर्म को पूर्णरूप से सुनना चाहते हो, तो हे महाबाहो, वृद्ध कुरुपितामह भीष्म के पास जाओ।
12.36.7
स ते धर्मरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान् ।
छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२.३६.७ ॥
वह भागीरथी के पुत्र, जो सर्वज्ञ और सब धर्मों के ज्ञाता हैं, धर्म के रहस्यों में मन में स्थित तुम्हारे संशयों का निवारण करेंगे।
12.36.8
जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी ।
साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ॥ १२.३६.८ ॥
जिन्हें दिव्य देवी त्रिपथगा नदी ने जन्म दिया, और जिन्होंने इन्द्र के नेतृत्व में सभी देवताओं को साक्षात देखा।
12.36.9
बृहस्पतिपुरोगांस्तु देवर्षीनसकृत्प्रभुः ।
तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान् ॥ १२.३६.९ ॥
बृहस्पति के नेतृत्व में स्थित देवर्षियों को बार-बार सेवा से प्रसन्न करके उस समर्थ ने राजनीति का अध्ययन किया।
12.36.10
उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः ।
स च धर्मं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः ॥ १२.३६.१० ॥
देव-असुरों के गुरु, द्विज उशना जिस शास्त्र को जानते हैं, उसी को और उसके विशेष नाम वाले धर्म को उस कुरुश्रेष्ठ ने प्राप्त किया।
12.36.11
भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान् ।
प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्चरितव्रतः ॥ १२.३६.११ ॥
भृगुवंशी च्यवन से और वसिष्ठ से भी उसने अंगों से पुष्ट वेदों को प्राप्त किया; वह महाबुद्धि, व्रतों का पालन करने वाला था।
12.36.12
पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम् ।
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा ॥ १२.३६.१२ ॥
पितामह के ज्येष्ठ पुत्र, दीप्त तेज वाले कुमार, जो अध्यात्म की गति के तत्त्व को जानते हैं, उनसे जिसने पूर्वकाल में शिक्षा पाई थी।
12.36.13
मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान् ।
रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्पुरुपर्षभः ॥ १२.३६.१३ ॥
वह मार्कण्डेय के मुख से यति-धर्म को पूर्ण रूप से प्राप्त कर चुका था, राम से और इन्द्र से अस्त्र भी प्राप्त कर चुका था, वह पुरुषश्रेष्ठ था।
12.36.14
मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि ।
तथाऽनपत्यस्य सतः पुण्यलोकादिविश्रुताः ॥ १२.३६.१४ ॥
जिसकी मृत्यु उसकी अपनी इच्छा से होती थी, मनुष्यों में जन्म लेने पर भी; तथा संतानहीन होने पर भी वह पुण्यलोकों आदि के लिए विख्यात था।
12.36.15
यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्स भसादः ।
यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानं ज्ञेयेषु दृश्यते ॥ १२.३६.१५ ॥
जिसके पास पुण्यवान ब्रह्मर्षि सदा रहते थे, तथा (पवित्र अवशेष) खाने वाले भी; जिसके लिए ज्ञेय विषयों में कुछ भी अज्ञात नहीं दिखता था।
12.36.16
स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित् ।
तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित् ॥ १२.३६.१६ ॥
वह धर्म का ज्ञाता, सूक्ष्म धर्म और अर्थ के तत्त्व का जानकार, तुम्हें बताएगा; उसके पास पहले जाओ, क्योंकि वह धर्मज्ञ अपने प्राण त्यागने वाला है।
12.36.17
एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महामतिः ।
उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥ १२.३६.१७ ॥
ऐसा कहे जाने पर दीर्घ प्रज्ञा और महान बुद्धि वाले कौन्तेय ने वक्ताओं में श्रेष्ठ सत्यवती के पुत्र व्यास से कहा।
12.36.18
वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां रोमहर्षणम् ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः ॥ १२.३६.१८ ॥
बन्धुजनों का अत्यन्त भयंकर, रोंगटे खड़े कर देने वाला संहार करके, सम्पूर्ण लोक का अपराधी और पृथ्वी के विनाश का कारण बनकर (मैं इस स्थिति में हूँ)।
12.36.19
घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्नयोधिनम् ।
उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना ॥ १२.३६.१९ ॥
युद्ध में छल से उस सीधे-सादे योद्धा को मरवाकर, मैं उसके पास किस कारण से जाने योग्य हूँ?
12.36.20
ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया ।
पुनरेव महाबाहुर्यदुश्रेष्ठोऽब्रवीद्वचः ॥ १२.३६.२० ॥
तब चारों वर्णों के हित की इच्छा से, यदुश्रेष्ठ महाबाहु ने उस नृपश्रेष्ठ से फिर से ये वचन कहे।
12.36.21
नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके त्वं कर्तुमर्हसि ।
यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम ॥ १२.३६.२१ ॥
अब तुम शोक में अधिक हठ मत करो। भगवान व्यास ने जो कहा है, हे नृपोत्तम, वही करो।
12.36.22
ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः ।
पर्जन्यमिव घर्मान्ते नाथमाना उपासते ॥ १२.३६.२२ ॥
हे महाबाहो, ब्राह्मण और तुम्हारे महातेजस्वी भाई तुम्हारी शरण चाहते हुए तुम्हारी उपासना करते हैं, जैसे ग्रीष्म के अंत में लोग मेघ की प्रतीक्षा करते हैं।
12.36.23
हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम् ।
चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम् ॥ १२.३६.२३ ॥
हे महाराज, मारे जाने से बचे हुए राजा, और समस्त एकत्र चारों वर्ण, तथा तुम्हारा कुरुजांगल राष्ट्र।
12.36.24
प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः ॥ १२.३६.२४ ॥
इन महात्मा ब्राह्मणों को प्रसन्न करने के लिए भी, और अमित तेजस्वी गुरु व्यास के आदेश से भी।
12.36.25
सुहृदामस्मदादीनां द्रौपद्यांश्च परंतप ।
कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु ॥ १२.३६.२५ ॥
हे शत्रुतापन, अपने मित्रों, हम जैसों और द्रौपदी का प्रिय करो; हे शत्रुघाती, संसार का भी हित करो।
12.36.26
एवमुक्तः स कृष्णेन राजा राजीवलोचनः ।
हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महामनाः ॥ १२.३६.२६ ॥
कृष्ण द्वारा ऐसा कहे जाने पर वह कमलनयन राजा, सब लोकों के हित के लिए, उदारचित्त होकर उठ खड़े हुए।
12.36.27
सोऽनुनीतो नरव्याघ्र विष्टरश्रवसा स्वयम् ।
द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना ॥ १२.३६.२७ ॥
हे नरव्याघ्र, उसे स्वयं विष्टरश्रवा, द्वैपायन, देवस्थान और जिष्णु (अर्जुन) ने भी इसी प्रकार समझाया।
12.36.28
एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः ।
व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महायशाः ॥ १२.३६.२८ ॥
इन और अन्य बहुतों द्वारा समझाए जाने पर महायशस्वी युधिष्ठिर ने मन का दुःख और संताप त्याग दिया।
12.36.29
श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्राव्यविशारदः ।
व्यवस्य मनसा शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः ॥ १२.३६.२९ ॥
शास्त्र-वचनों को सुनने वाले, विद्या के भंडार और श्रवणीय विषयों में निपुण पाण्डुनन्दन ने मन में निश्चय करके शान्ति प्राप्त की।
12.36.30
स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह ॥ १२.३६.३० ॥
उन सबसे घिरे हुए वह राजा, नक्षत्रों से घिरे चन्द्रमा के समान, धृतराष्ट्र को आगे करके अपने नगर में प्रविष्ट हुए।
12.36.31
प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः ॥ १२.३६.३१ ॥
प्रवेश करने को उद्यत धर्मज्ञ कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने हज़ारों बार देवताओं और ब्राह्मणों का सत्कार किया।
12.36.32
ततो नवं रथं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम् ।
युक्तं षोडशभिस्त्वश्चैः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः ॥ १२.३६.३२ ॥
फिर कम्बल और मृगचर्म से ढका हुआ एक नया, उज्ज्वल रथ लाया गया, जिसमें शुभ लक्षणों वाले सोलह श्वेत घोड़े जुते थे।
12.36.33
मन्त्रैरभ्यर्चितं पण्यैः स्तूयमानश्च बन्दिभिः ।
आरुरोह यथा देवः सोमोऽम्रतमयं यथम् ॥ १२.३६.३३ ॥
मन्त्रों से पूजित और बन्दी-चारणों से स्तुति किए जाते हुए वे उस रथ पर चढ़े, जैसे देवता सोम अमृतमय रथ पर चढ़ते हैं।
12.36.34
जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः ।
अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत् ॥ १२.३६.३४ ॥
कुन्तीपुत्र भीम, जो भयंकर पराक्रमी थे, ने लगाम थामी, और अर्जुन ने चमकता हुआ श्वेत छत्र धारण किया।
12.36.35
ध्रियमाणं च तच्छत्रं पाण्डुरं राजमूर्धनि ।
शुशुभे तारकाराजः सिताभ्र इव चाम्बरे ॥ १२.३६.३५ ॥
राजा के सिर पर थामा गया वह श्वेत छत्र ऐसे शोभा दे रहा था जैसे आकाश में श्वेत बादल के बीच ताराओं का राजा चन्द्रमा।
12.36.36
चामरव्यजने त्वस्य वीरौ जगृहतुस्तदा ।
चन्द्ररश्मिप्रये शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते ॥ १२.३६.३६ ॥
तब उनके दोनों ओर चामर और व्यजन लेकर दो वीर खड़े हुए। चन्द्रकिरणों जैसे उज्ज्वल और सुन्दर, माद्री के दोनों पुत्र अलंकृत थे।
12.36.37
ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः ।
भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा ॥ १२.३६.३७ ॥
वे पाँचों भाई रथ पर सवार होकर अलंकृत हुए, हे राजन्, तब वे ऐसे दिखे मानो समस्त प्राणी हों।
12.36.38
आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्मनोजवैः ।
अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम् ॥ १२.३६.३८ ॥
मन के समान वेगवान घोड़ों से जुते उज्ज्वल रथ पर चढ़कर, हे राजन्, युयुत्सु ने पाण्डवों के ज्येष्ठ भ्राता का पीछे से अनुसरण किया।
12.36.39
रथं हेममयं शुभ्रं शैव्यसुग्रीवयाजितम् ।
सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून् ॥ १२.३६.३९ ॥
सोने का बना उज्ज्वल रथ, जिसे शैव्य और सुग्रीव ने जोता था, उस पर सात्यकि के साथ कृष्ण चढ़े और कुरुओं के पीछे चले।
12.36.40
नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत ।
अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ ॥ १२.३६.४० ॥
हे भरतवंशी, पार्थ के पिता, ज्येष्ठ धृतराष्ट्र मनुष्यों द्वारा खींची जाने वाली सवारी से गान्धारी के साथ धर्मराज के आगे चले।
12.36.41
कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च माधवी ।
यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः ॥ १२.३६.४१ ॥
कुरुवंश की सभी स्त्रियाँ, कुन्ती, कृष्णा और माधवी, भाँति-भाँति की सवारियों से विदुर को आगे करके चलीं।
12.36.42
ततो रथाश्च बहुला नागाश्वसमलंकृताः ।
पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन् ॥ १२.३६.४२ ॥
फिर अनेक रथ, हाथी और घोड़ों से सजे हुए, तथा पैदल सैनिक और घोड़े पीछे-पीछे चले।
12.36.43
ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः ।
स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम् ॥ १२.३६.४३ ॥
तब वैतालिकों, सूतों और मागधों द्वारा सुभाषितों से स्तुति किए जाते हुए राजा नागसाह्वय नगर की ओर चले।
12.36.44
तत्प्रयाणं माहबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि ।
आकुलाकुलमुत्क्रुष्टं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ॥ १२.३६.४४ ॥
महाबाहु का वह प्रस्थान पृथ्वी पर अनुपम था, कोलाहल पर कोलाहल से भरा, गूँजता हुआ और हर्षित, समृद्ध लोगों से भरा।
12.36.45
अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः ।
नगरं राजमार्गाश्च यथावत्समलंकृताः ॥ १२.३६.४५ ॥
पार्थ के प्रस्थान के समय नगरवासी जनों ने नगर और राजमार्गों को यथोचित रूप से भली-भाँति सजाया।
12.36.46
पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च मेदिनी ।
संस्कृतो राजमार्गोऽभूद्धूपनैश्च प्रधूपितः ॥ १२.३६.४६ ॥
श्वेत मालाओं और पताकाओं से धरती सजी; राजमार्ग सुसज्जित हुआ और धूप से सुगंधित हो गया।
12.36.47
अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पप्रियङ्गुभिः ।
माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम् ॥ १२.३६.४७ ॥
फिर सुगंधित चूर्णों, नाना पुष्पों और प्रियंगु से, लटकती मालाओं से राजभवन चारों ओर से घिरा हुआ था।
12.36.48
कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा नवा दृढाः ।
सिताः सुमनसो गौराः स्थापितास्तत्र तत्र ह ॥ १२.३६.४८ ॥
नगरद्वार पर जल से भरे नए, दृढ़ घड़े रखे गए थे, श्वेत, पुष्पयुक्त और उज्ज्वल, यहाँ-वहाँ स्थापित।
12.36.49
तथा स्वलंकृतं द्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः ।
स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः ॥ १२.३६.४९ ॥
इसी प्रकार सुसज्जित नगर-द्वार से पाण्डुपुत्र ने शुभ वचनों से स्तुति पाते हुए, सुहृदों से घिरे हुए, नगर में प्रवेश किया।