महाभारत · अध्याय 12.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.36.1
श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने ।
राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान् ॥ १२.३६.१ ॥
हे भगवन्, हे महामुनी, हे द्विजश्रेष्ठा, राजधर्म आणि चातुर्वर्ण्याचे सर्व धर्म सविस्तर ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.36.2
आपत्सु च यथा नीतिः प्रणेतव्या द्विजोत्तम ।
धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम् ॥ १२.३६.२ ॥
हे द्विजोत्तमा, आपत्काळात कोणती नीती सांगावी? धर्ममार्गाचा अवलंब करून मी पृथ्वी कशी जिंकू?
12.36.3
प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यसमन्विता ।
कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे ॥ १२.३६.३ ॥
खाण्यायोग्य आणि न खाण्यायोग्य गोष्टींशी संबंधित ही प्रायश्चित्ताची कथा कुतूहल जागवून माझ्या मनात जणू हर्ष निर्माण करत आहे.
12.36.4
धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते ।
एवं मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः ॥ १२.३६.४ ॥
धर्माचरण आणि राज्य हे नेहमीच परस्परविरोधी वाटतात. अशा प्रकारे सतत चिंतन करताना माझे मन मोहित होते.
12.36.5
तमुवाच महाराज व्यासो वेदविदां वरः ।
नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम् ॥ १२.३६.५ ॥
हे महाराजा, वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेले व्यास, सर्व पुरातन गोष्टी जाणणाऱ्या नारदाकडे पाहून त्यांना म्हणाले.
12.36.6
श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मं निखिलेन नराधिप ।
प्रेहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ १२.३६.६ ॥
हे नराधिपा, जर तुला धर्म संपूर्णपणे ऐकण्याची इच्छा असेल तर हे महाबाहो, वृद्ध कुरुपितामह भीष्मांकडे जा.
12.36.7
स ते धर्मरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान् ।
छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२.३६.७ ॥
धर्मरहस्यांतील तुझ्या मनातील संशय दूर करणारा भागीरथीपुत्र, जो सर्वज्ञ व सर्व धर्म जाणणारा आहे, तोच आहे.
12.36.8
जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी ।
साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ॥ १२.३६.८ ॥
दिव्य त्रिपथगा नदी देवीने ज्याला जन्म दिला, आणि इंद्राच्या पुढाकाराने असलेल्या सर्व देवांना ज्याने प्रत्यक्ष पाहिले.
12.36.9
बृहस्पतिपुरोगांस्तु देवर्षीनसकृत्प्रभुः ।
तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान् ॥ १२.३६.९ ॥
बृहस्पतीला पुढे ठेवून असलेल्या देवर्षींना वारंवार सेवेने संतुष्ट करून त्या समर्थ पुरुषाने राजनीती अभ्यासली.
12.36.10
उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः ।
स च धर्मं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः ॥ १२.३६.१० ॥
देव-असुरांचा गुरु द्विज उशना जे शास्त्र जाणतो, आणि त्याच्या विशेष नावाचा धर्म, ते कुरुश्रेष्ठाने प्राप्त केले.
12.36.11
भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान् ।
प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्चरितव्रतः ॥ १२.३६.११ ॥
भृगुवंशीय च्यवनाकडून आणि वसिष्ठाकडूनही अंगांनी पुष्ट झालेले वेद त्या महाबुद्धिमान, व्रतनिष्ठ पुरुषाने प्राप्त केले.
12.36.12
पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम् ।
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा ॥ १२.३६.१२ ॥
पितामहाचा ज्येष्ठ पुत्र, तेजस्वी कुमार, अध्यात्मगतीचे तत्त्व जाणणारा, ज्याच्याकडून पूर्वी ज्याने शिक्षण घेतले.
12.36.13
मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान् ।
रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्पुरुपर्षभः ॥ १२.३६.१३ ॥
त्याने मार्कंडेयाच्या मुखातून यतिधर्म पूर्णपणे प्राप्त केला होता; रामाकडून आणि इंद्राकडून अस्त्रेही प्राप्त केली होती; तो पुरुषश्रेष्ठ होता.
12.36.14
मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि ।
तथाऽनपत्यस्य सतः पुण्यलोकादिविश्रुताः ॥ १२.३६.१४ ॥
मनुष्यांमध्ये जन्म घेतला तरी त्याचा मृत्यू त्याच्याच इच्छेने होत असे; तसेच अपत्यहीन असूनही तो पुण्यलोकादींसाठी प्रसिद्ध होता.
12.36.15
यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्स भसादः ।
यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानं ज्ञेयेषु दृश्यते ॥ १२.३६.१५ ॥
पुण्यवान ब्रह्मर्षी त्याच्याजवळ सदैव असत, पवित्र अवशेष भक्षण करणारेही; ज्ञेय विषयांत त्याला अज्ञात असे काहीही दिसत नसे.
12.36.16
स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित् ।
तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित् ॥ १२.३६.१६ ॥
तो धर्मज्ञ आहे, सूक्ष्म धर्म आणि अर्थाच्या तत्त्वाचा जाणकार आहे; तो तुला सांगेल. त्याचे प्राण सोडण्यापूर्वी त्याच्याकडे जा; तो धर्मज्ञ प्राण सोडणार आहे.
12.36.17
एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महामतिः ।
उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥ १२.३६.१७ ॥
असे सांगितल्यावर, दीर्घप्रज्ञ आणि महामती कौंतेय, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सत्यवतीच्या पुत्र व्यासांना म्हणाला.
12.36.18
वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां रोमहर्षणम् ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः ॥ १२.३६.१८ ॥
नातेवाइकांचा अत्यंत भयंकर, रोमांच उभा करणारा संहार करून, सर्व लोकांचा अपराधी आणि पृथ्वीच्या नाशाचे कारण होऊन (मी आहे).
12.36.19
घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्नयोधिनम् ।
उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना ॥ १२.३६.१९ ॥
युद्धात कपटाने त्या सरळ योद्ध्याला मारवून, मी कोणत्या कारणाने त्याच्याजवळ जाऊन विचारण्यास योग्य आहे?
12.36.20
ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया ।
पुनरेव महाबाहुर्यदुश्रेष्ठोऽब्रवीद्वचः ॥ १२.३६.२० ॥
तेव्हा चार वर्णांच्या हिताची इच्छा धरून, यदुश्रेष्ठ महाबाहू त्या नृपश्रेष्ठाला पुन्हा हे शब्द बोलले.
12.36.21
नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके त्वं कर्तुमर्हसि ।
यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम ॥ १२.३६.२१ ॥
आता शोकात तू अतिआग्रह करणे योग्य नाही. भगवान व्यासांनी जे सांगितले तेच कर, हे नृपोत्तमा.
12.36.22
ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः ।
पर्जन्यमिव घर्मान्ते नाथमाना उपासते ॥ १२.३६.२२ ॥
हे महाबाहो, उन्हाळ्याच्या शेवटी जसे पर्जन्यमेघाची वाट पाहतात, तसे ब्राह्मण आणि तुझे महातेजस्वी बंधू तुला आश्रयदाता मानून तुझी उपासना करतात.
12.36.23
हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम् ।
चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम् ॥ १२.३६.२३ ॥
हे महाराजा, मारले न गेलेले उरलेले राजे, एकत्र झालेले संपूर्ण चार वर्ण आणि तुझे कुरुजांगल राष्ट्र.
12.36.24
प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः ॥ १२.३६.२४ ॥
या महात्म्या ब्राह्मणांच्या प्रीतीसाठीही, आणि अमित तेजस्वी गुरू व्यासांच्या आज्ञेनेही.
12.36.25
सुहृदामस्मदादीनां द्रौपद्यांश्च परंतप ।
कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु ॥ १२.३६.२५ ॥
हे शत्रुतापना, मित्रांचे, आमच्यासारख्यांचे आणि द्रौपदीचे प्रिय कर; हे शत्रुघ्ना, जगाचे हितही कर.
12.36.26
एवमुक्तः स कृष्णेन राजा राजीवलोचनः ।
हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महामनाः ॥ १२.३६.२६ ॥
कृष्णाने असे सांगितल्यावर ते कमलनयन राजे, सर्व लोकांच्या हितासाठी, महामना होऊन उभे राहिले.
12.36.27
सोऽनुनीतो नरव्याघ्र विष्टरश्रवसा स्वयम् ।
द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना ॥ १२.३६.२७ ॥
हे नरव्याघ्रा, त्याला स्वतः विष्टरश्रवा (व्यास), द्वैपायन, देवस्थान आणि जिष्णू (अर्जुन) यांनीही तसेच समजावले.
12.36.28
एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः ।
व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महायशाः ॥ १२.३६.२८ ॥
यांनी आणि इतर अनेकांनी समजावल्यावर महायशस्वी युधिष्ठिराने मनातील दुःख आणि संताप सोडला.
12.36.29
श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्राव्यविशारदः ।
व्यवस्य मनसा शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः ॥ १२.३६.२९ ॥
वचने ऐकलेले, विद्येचा खजिना आणि श्रवणीय विषयांत निपुण असे पांडुनंदन मनाचा निश्चय करून शांतीला प्राप्त झाले.
12.36.30
स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह ॥ १२.३६.३० ॥
त्यांच्याने वेढलेले ते राजे, ताऱ्यांनी वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे, धृतराष्ट्राला पुढे करून आपल्या नगरात प्रवेशले.
12.36.31
प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः ॥ १२.३६.३१ ॥
प्रवेश करण्यास उद्यत झालेल्या धर्मज्ञ कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने देव आणि ब्राह्मणांची हजारो वेळा पूजा केली.
12.36.32
ततो नवं रथं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम् ।
युक्तं षोडशभिस्त्वश्चैः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः ॥ १२.३६.३२ ॥
नंतर कांबळी आणि कातड्यांनी झाकलेला एक नवा, शुभ्र रथ आणला गेला; त्याला शुभलक्षणी सोळा पांढरे घोडे जुंपलेले होते.
12.36.33
मन्त्रैरभ्यर्चितं पण्यैः स्तूयमानश्च बन्दिभिः ।
आरुरोह यथा देवः सोमोऽम्रतमयं यथम् ॥ १२.३६.३३ ॥
मंत्रांनी पूजित होऊन आणि बंदी-चारणांनी स्तुती होत असताना तो रथावर चढला, जसे देव सोम अमृतमय रथावर चढतो.
12.36.34
जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः ।
अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत् ॥ १२.३६.३४ ॥
भयंकर पराक्रमी कुंतीपुत्र भीमाने लगाम धरली; अर्जुनाने तेजस्वी शुभ्र छत्र धरले.
12.36.35
ध्रियमाणं च तच्छत्रं पाण्डुरं राजमूर्धनि ।
शुशुभे तारकाराजः सिताभ्र इव चाम्बरे ॥ १२.३६.३५ ॥
राजाच्या मस्तकावर धरलेला तो शुभ्र छत्र आकाशात शुभ्र ढगात ताऱ्यांचा राजा चंद्र शोभावा तसा शोभला.
12.36.36
चामरव्यजने त्वस्य वीरौ जगृहतुस्तदा ।
चन्द्ररश्मिप्रये शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते ॥ १२.३६.३६ ॥
तेव्हा दोन वीरांनी त्याच्यासाठी चामरे आणि पंखे धरले; चंद्रकिरणांना प्रिय, शुभ्र, अलंकृत असे माद्रीचे दोन पुत्र.
12.36.37
ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः ।
भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा ॥ १२.३६.३७ ॥
अलंकृत झालेले ते पाचही बंधू रथावर आरूढ झाले; हे राजा, तेव्हा ते सर्व प्राण्यांप्रमाणे दिसले.
12.36.38
आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्मनोजवैः ।
अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम् ॥ १२.३६.३८ ॥
मनासारख्या वेगवान घोड्यांनी जुंपलेल्या शुभ्र रथावर आरूढ होऊन, हे राजा, युयुत्सू पांडवांच्या ज्येष्ठ बंधूंच्या मागून गेला.
12.36.39
रथं हेममयं शुभ्रं शैव्यसुग्रीवयाजितम् ।
सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून् ॥ १२.३६.३९ ॥
शैव्य आणि सुग्रीव यांनी जुंपलेल्या सोनेरी शुभ्र रथावर सात्यकीसह आरूढ होऊन कृष्ण कुरूंच्या मागून गेला.
12.36.40
नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत ।
अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ ॥ १२.३६.४० ॥
हे भरता, पार्थाचे पिता ज्येष्ठ माणसांनी ओढलेल्या यानातून गांधारीसह धर्मराजाच्या पुढे गेले.
12.36.41
कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च माधवी ।
यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः ॥ १२.३६.४१ ॥
कुरुकुलातील सर्व स्त्रिया, कुंती, कृष्णा आणि माधवी, विदुराला पुढे ठेवून नाना प्रकारच्या यानांतून गेल्या.
12.36.42
ततो रथाश्च बहुला नागाश्वसमलंकृताः ।
पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन् ॥ १२.३६.४२ ॥
नंतर हत्ती आणि घोड्यांनी सजलेले पुष्कळ रथ, पायदळ आणि घोडे मागून चालले.
12.36.43
ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः ।
स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम् ॥ १२.३६.४३ ॥
नंतर वैतालिक, सूत आणि मागधांनी सुभाषितांनी स्तुती केलेला राजा नागसाह्वय नगराकडे गेला.
12.36.44
तत्प्रयाणं माहबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि ।
आकुलाकुलमुत्क्रुष्टं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ॥ १२.३६.४४ ॥
महाबाहूची ती मिरवणूक पृथ्वीवर अतुलनीय होती; गोंधळावर गोंधळ, आनंदी आणि समृद्ध लोकांनी भरलेली.
12.36.45
अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः ।
नगरं राजमार्गाश्च यथावत्समलंकृताः ॥ १२.३६.४५ ॥
पार्थाच्या प्रयाणाच्या वेळी नगरवासीयांनी नगर आणि राजमार्ग यथायोग्य सजवले.
12.36.46
पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च मेदिनी ।
संस्कृतो राजमार्गोऽभूद्धूपनैश्च प्रधूपितः ॥ १२.३६.४६ ॥
पांढऱ्या माळा आणि पताकांनी भूमी सजली; राजमार्ग सजवला गेला आणि धूपाने सुगंधित झाला.
12.36.47
अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पप्रियङ्गुभिः ।
माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम् ॥ १२.३६.४७ ॥
मग सुगंधी चूर्ण, नाना फुले, प्रियंगू आणि लोंबणाऱ्या माळांनी राजवाडा वेढलेला होता.
12.36.48
कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा नवा दृढाः ।
सिताः सुमनसो गौराः स्थापितास्तत्र तत्र ह ॥ १२.३६.४८ ॥
नगराच्या द्वारी पाण्याने भरलेले नवे, मजबूत, पांढरे, फुलांनी सजलेले कलश ठिकठिकाणी ठेवलेले होते.
12.36.49
तथा स्वलंकृतं द्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः ।
स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः ॥ १२.३६.४९ ॥
तसेच सुशोभित नगरद्वारातून, शुभ वचनांनी स्तुती होत असताना, सुहृदांनी वेढलेला पाण्डुनंदन नगरात प्रविष्ट झाला.