महाभारत · अध्याय 12.368

12.368.1

अथ तेन नरश्रेष्ठ ब्राह्मणेन तपस्विना ।
निराहारेण वसता दुःखितास्ते भुजङ्गमाः ॥ १२.३६८.१ ॥

हे नरश्रेष्ठा, तेव्हा त्या तपस्वी ब्राह्मणाने निराहार राहिल्यामुळे ते नाग दुःखी झाले.

सर्वे संभूय सहिता ह्यस्य नावस्य बान्धवाः ।
भ्रातरस्तनया भार्या ययुस्तं ब्राह्मणं प्रति ॥ १२.३६८.२ ॥

त्याचे सर्व नातेवाईक — भाऊ, पुत्र, पत्नी — एकत्र जमून त्या ब्राह्मणाकडे गेले.

तेऽपश्यन्पुलिने तं वै विविक्ते नियतव्रतम् ।
समासीनं निराहारं द्विजं जप्यपरायणम् ॥ १२.३६८.३ ॥

त्यांनी एकांत वाळूच्या तटावर नियमव्रती, निराहार, जपात मग्न असलेल्या त्या द्विजाला बसलेले पाहिले.

ते सर्वे समभिक्रम्य विप्रमभ्यर्च्य चासकृत् ।
ऊचुर्वाक्यमसंदिग्धमातिथेयस्य बान्धवाः ॥ १२.३६८.४ ॥

सर्व नातेवाईकांनी जवळ जाऊन, त्या ब्राह्मणाचा वारंवार सत्कार करून, अतिथिसत्कारासंबंधी स्पष्ट शब्द उच्चारले.

षष्ठो हि दिवसस्तेऽद्य प्राप्तस्येह तपोधन ।
न चाभिभाषसे किंचिदाहारं धर्मवत्सल ॥ १२.३६८.५ ॥

हे तपोधना, आज तुम्ही येथे येऊन सहावा दिवस झाला; तुम्ही काहीही बोलत नाही, आहारही घेत नाही. हे धर्मवत्सला!

आमानभिगतश्चासि वयं च त्वामुपस्थिताः ।
कार्यं चातिथ्यमस्माभिरीप्सितं तव ऋद्धिमत् ॥ १२.३६८.६ ॥

तुम्ही सन्मानास पात्र आहात; आम्ही तुमच्याजवळ उपस्थित आहोत. आमचे कर्तव्य, तुम्हाला हवे असलेले अतिथिसत्कार समृद्धीने करणे.

मूलं फलं वा पर्णं वा पयो वा द्विजसत्तम ।
आहारहेतोरन्नं वा भोक्तुमर्हसि ब्राह्मण ॥ १२.३६८.७ ॥

हे द्विजश्रेष्ठा, मूळ, फळ, पान किंवा दूध, अथवा कोणतेही अन्न — आहारासाठी तुम्ही ते ग्रहण करावे, हे ब्राह्मणा.

त्यक्ताहारेण भवता वने निवसता त्वया ।
बालवृद्धमिदं सर्वं पीड्यते धर्मसंकरात् ॥ १२.३६८.८ ॥

वनात राहताना आहार सोडलेल्या तुमच्यामुळे हे सर्व — बालक व वृद्धही — धर्मसंकरामुळे पीडित होत आहेत.

न हि नो भ्रूणहा कश्चित्पन्नगेष्विह विद्यते ।
पूर्वाशी वा कुले ह्यस्मिन्देवतातिथिबन्धुषु ॥ १२.३६८.९ ॥

येथे पन्नगांमध्ये, आमच्या कुलात गर्भहत्या करणारा कोणीही नाही; देव, अतिथी, बांधव यांच्या आधी खाणाराही कोणी नाही.

उपदेशेन युष्माकमाहारोऽयं कृतो मया ।
द्विरूनं दशरात्रं वै नागस्यागमनं प्रति ॥ १२.३६८.१० ॥

तुमच्या उपदेशाने मी हा आहार-व्रत केला; नागाच्या आगमनाच्या प्रतीक्षेत दहा रात्री, दोन कमी.

यद्यष्टरात्रेऽतिक्रान्ते नागमिष्यति पन्नगः ।
तदाहारं करिष्यामि तन्निमित्तमिद व्रतम् ॥ १२.३६८.११ ॥

आठ रात्री उलटूनही नाग आला नाही, तर मग मी आहार घेईन; त्याच्यासाठीच हे व्रत आहे.

कर्तव्यो न च संतापो गम्यतां च यथागतम् ।
तन्निमित्तमिदं सर्वं नैतद्भेत्तुगिहार्हथ ॥ १२.३६८.१२ ॥

संताप करू नये; आलात तसेच परत जा. त्याच्यासाठीच हे सर्व; येथे हे भंग करणे तुम्हाला योग्य नाही.

ते तेन समनुज्ञाता ब्राह्मणेन भुजङ्गमाः ।
स्वमेव भवनं जग्मुरकृतार्था नरर्षभ ॥ १२.३६८.१३ ॥

त्या ब्राह्मणाने असे निरोप दिल्यावर ते सर्प, हे नरश्रेष्ठा, आपले कार्य सिद्ध न होता आपल्याच निवासस्थानी परत गेले.