મહાભારત · અધ્યાય 12.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.60.1
आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम ।
चतुर्णामपि नामानि कर्माणि च युधिष्ठिर ॥ १२.६०.१ ॥
હે મહાબાહુ, હે સત્યપરાક્રમી, ચાર આશ્રમોનાં નામ અને કર્મ પણ સાંભળ, યુધિષ્ઠિર.
12.60.2
वानप्रस्थं भैक्षचर्यं गार्हस्थ्यं च महाश्रमम् ।
ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्रह्मणेरितम् ॥ १२.६०.२ ॥
વાનપ્રસ્થ, ભૈક્ષચર્ય, ગાર્હસ્થ્ય તથા મહાશ્રમ — બ્રહ્મચર્યાશ્રમને તેઓ કહે છે; ચોથો બ્રહ્માએ કહ્યો છે.
12.60.3
चूडाकरणसंस्कारं द्विजातित्वमवाप्य च ।
आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदानधीत्य च ॥ १२.६०.३ ॥
ચૂડાકરણ સંસ્કારથી દ્વિજત્વ પામીને, આધાન આદિ કર્મો કરીને અને વેદોનો અભ્યાસ કરીને —
12.60.4
सदारो वाऽप्यदारो वा विनीतः संयतेन्द्रियः ।
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात् ॥ १२.६०.४ ॥
પત્ની સહિત હોય કે પત્ની વિના, વિનીત અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખનાર — ગૃહાશ્રમનાં કર્તવ્ય પૂરાં કરીને વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં જાય.
12.60.5
तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित् ।
ऊर्ध्वरेताः प्रजा हित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥ १२.६०.५ ॥
ત્યાં આરણ્યક શાસ્ત્રોનો સારી રીતે અભ્યાસ કરીને, તે ધર્મજ્ઞ ઊર્ધ્વરેતા થઈ, સંતતિ છોડીને અક્ષર સાથે એકાત્મતા પામે છે.
12.60.6
एतान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्नादौ विपश्चिता ॥ १२.६०.६ ॥
ઊર્ધ્વરેતા મુનિઓ માટે આ જ નિમિત્ત છે; હે રાજન, અહીં વિદ્વાન બ્રાહ્મણે પ્રથમ આમનું જ આચરણ કરવું જોઈએ.
12.60.7
चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशांपते ।
भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्तो देहमोक्षणे ॥ १२.६०.७ ॥
હે રાજા, બ્રહ્મચર્ય પૂર્ણ કરનાર બ્રાહ્મણને ભિક્ષાચર્યાનો અધિકાર છે; દેહમોક્ષ માટે તે પ્રશસ્ત છે.
12.60.8
यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः ।
यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः ॥ १२.६०.८ ॥
જ્યાં સૂર્યાસ્ત થાય ત્યાં જ સૂવે; અગ્નિ વિના, ઘર વિના રહે; જે મળે તેના પર જીવે; તે મુનિ, દાંત અને જિતેન્દ્રિય હો.
12.60.9
निराशीर्निर्नमस्कारो निर्भोगो निर्विकारवान् ।
विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥ १२.६०.९ ॥
આશારહિત, નમસ્કારરહિત, ભોગરહિત, વિકારરહિત બ્રાહ્મણ ક્ષેમાશ્રમ પામીને અક્ષરતત્ત્વ સાથે એકરૂપતા પામે છે.
12.60.10
अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः ।
संतानमुत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा।
समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं ।
गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मजुष्टम् ॥ १२.६०.१० ॥
વેદોનો અભ્યાસ કરી, સર્વ કર્તવ્ય પૂર્ણ કરી, સંતાન ઉત્પન્ન કરી, સુખ ભોગવી, સમાહિત ચિત્તે મુનિધર્મથી સેવાયેલા તે દુશ્ચર ગાર્હસ્થ્યધર્મનું આચરણ કરે.
12.60.11
स्वदारतुष्टस्त्वृतुकालगामी ।
नियोगसेवी न शठो न जिह्नः।
मिताशनो देवरतः कृतज्ञः ।
सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान् ॥ १२.६०.११ ॥
પોતાની પત્નીમાં સંતુષ્ટ, ઋતુકાળમાં જ તેની પાસે જનારો, નિયુક્ત કર્તવ્ય સેવનારો, કપટી કે વક્ર નહિ, મિતાહારી, દેવભક્ત, કૃતજ્ઞ, સત્યવાદી, મૃદુ, અનૃશંસ અને ક્ષમાશીલ હો.
12.60.12
दान्तो विधेयो हव्यकव्याप्रमत्तो ।
ह्यन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः।
अमत्सरी सर्वलिङ्गप्रदाता ।
वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात् ॥ १२.६०.१२ ॥
સંયમી, આજ્ઞાંકિત, હવ્ય-કવ્યમાં સાવધ, દ્વિજોને સતત અન્નદાન કરનાર, ઈર્ષ્યારહિત, સર્વ પ્રકારનાં દાન આપનાર અને નિત્ય વૈતાન અગ્નિની સેવા કરનાર ગૃહસ્થાશ્રમી હોવો જોઈએ.
12.60.13
अथात्र नारायणगीतमाहु ।
र्महर्षयस्तात महानुभावाः।
महार्थमत्यन्ततपः प्रयुक्तं ।
तदुच्यमानं हि मया निबोध ॥ १२.६०.१३ ॥
હે વત્સ, અહીં મહાનુભાવ મહર્ષિઓ નારાયણગીતા કહે છે; તે મહાન અર્થવાળી છે અને અત્યંત તપથી પ્રયોજિત છે. હું હવે જે કહું છું તે સમજ.
12.60.14
सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च ।
धर्मस्तथार्थश्च रतिः स्वदारैः।
निषेवितव्यानि सुखानि लोके ।
ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत् ॥ १२.६०.१४ ॥
સત્ય અને સરળતા, અતિથિપૂજન, ધર્મ, અર્થ અને સ્વપત્ની સાથે રતિ—આ સુખોનું આ લોકમાં સેવન કરવું જોઈએ. અહીં અને પરલોકમાં પણ મારો આ જ મત છે.
12.60.15
भरणं पुत्रदाराणां वेदानां चानुपालनम् ।
सेवतामाश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः ॥ १२.६०.१५ ॥
પુત્ર અને પત્નીનું ભરણપોષણ તથા વેદોનું અનુપાલન—આ આચરનારા માટે ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે, એમ પરમર્ષિઓ કહે છે.
12.60.16
एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो ।
गार्हस्थ्यमध्यावसते यथावत्।
गृहस्थवृत्तिं प्रतिगाह्य सम्य ।
क्स्वर्गे विशुद्धं फलमश्नुते सः ॥ १२.६०.१६ ॥
આ રીતે યજ્ઞશીલ બ્રાહ્મણ યથાવિધિ ગૃહસ્થ જીવનમાં વસે છે અને ગૃહસ્થધર્મને સમ્યક રીતે અપનાવે છે, તે સ્વર્ગમાં શુદ્ધ ફળ પામે છે.
12.60.17
तस्य देहं परित्यज्य इष्टकामाक्षया मताः ।
आनन्त्यायोपकल्पन्ते सर्वतोक्षिशिरोमुखाः ॥ १२.६०.१७ ॥
તેનો દેહ ત્યાગ્યા પછી ઇષ્ટ કામનાઓ અક્ષય માનવામાં આવે છે; બધી દિશાઓમાં આંખો, માથાં અને મુખવાળા અનંતતા માટે તૈયાર થાય છે.
12.60.18
वसन्नेको जपन्नेकः सर्वान्वेदान्युधिष्ठिर ।
एकस्मिन्नेव चाचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान् ॥ १२.६०.१८ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, એક રહે છે અને એક બધા વેદોનો જપ કરે છે; એક જ આચાર્યની સેવા કરતાં, મેલ અને કીચડથી લથપથ.
12.60.19
ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी ।
गुरुच्छायानुगो नित्यमधीयानः सुयन्त्रितः।
अविचाल्यव्रतोपेतं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा ॥ १२.६०.१९ ॥
બ્રહ્મચારી, વ્રતધારી, નિત્ય દીક્ષામાં લીન, સંયમી, ગુરુની છાયાને અનુસરનાર, નિત્ય અધ્યયન કરનાર, સારી રીતે નિયંત્રિત, અચળ વ્રતથી યુક્ત થઈ કર્તવ્ય કરતાં સદા રહેવું.
12.60.20
शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः संप्रणमेत च ।
षट्कर्मस्वनिवृत्तश्च न प्रवृत्तश्च सर्वशः ॥ १२.६०.२० ॥
ગુરુની નિરંતર સેવા કરતાં, તેમને સારી રીતે પ્રણામ કરવા; છ કર્મોથી પીછેહઠ ન કરતાં અને તેમાં સંપૂર્ણપણે લીન પણ ન થતાં.
12.60.21
नाचरत्यधिकारेण सेवेत द्विषतो न च ।
एषोऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते ॥ १२.६०.२१ ॥
અધિકારના બળથી આચરણ ન કરવું, શત્રુની સેવા પણ ન કરવી; હે તાત, આ જ બ્રહ્મચારીનું આશ્રમપદ કહેવાય છે.