महाभारत · अध्याय 12.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.60.1
आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम ।
चतुर्णामपि नामानि कर्माणि च युधिष्ठिर ॥ १२.६०.१ ॥
हे महाबाहो, हे सत्यपराक्रमी, चारही आश्रमांची नावे आणि कर्मे ऐक, युधिष्ठिरा.
12.60.2
वानप्रस्थं भैक्षचर्यं गार्हस्थ्यं च महाश्रमम् ।
ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्रह्मणेरितम् ॥ १२.६०.२ ॥
वानप्रस्थ, भैक्षचर्य, गार्हस्थ्य हा महाश्रम — ब्रह्मचर्याश्रमाला ते म्हणतात; चौथा ब्रह्मदेवाने सांगितला आहे.
12.60.3
चूडाकरणसंस्कारं द्विजातित्वमवाप्य च ।
आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदानधीत्य च ॥ १२.६०.३ ॥
चूडाकरण संस्काराने द्विजत्व प्राप्त करून, आधानादी कर्मे करून आणि वेदांचे अध्ययन करून —
12.60.4
सदारो वाऽप्यदारो वा विनीतः संयतेन्द्रियः ।
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात् ॥ १२.६०.४ ॥
पत्नीसह असो वा नसो, विनीत आणि इंद्रियांचा संयम राखणारा — गृहस्थाश्रमाचे कर्तव्य पूर्ण करून वानप्रस्थाश्रमाकडे जावे.
12.60.5
तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित् ।
ऊर्ध्वरेताः प्रजा हित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥ १२.६०.५ ॥
तेथे आरण्यक शास्त्रांचे नीट अध्ययन करून, तो धर्मज्ञ ऊर्ध्वरेता होऊन, संतती सोडून अक्षराशी एकरूपता पावतो.
12.60.6
एतान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्नादौ विपश्चिता ॥ १२.६०.६ ॥
ऊर्ध्वरेता मुनींसाठी हीच निमित्ते आहेत; हे राजा, येथे विद्वान ब्राह्मणाने प्रथम यांचेच आचरण करावे.
12.60.7
चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशांपते ।
भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्तो देहमोक्षणे ॥ १२.६०.७ ॥
हे राजा, ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेल्या ब्राह्मणाला भिक्षाचर्येचा अधिकार आहे; देहमोक्षासाठी हीच प्रशस्त आहे.
12.60.8
यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः ।
यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः ॥ १२.६०.८ ॥
जिथे सूर्यास्त होईल तिथेच झोपावे; अग्निरहित, घरदार नसलेला असावा; जे मिळेल त्यावर जगावे; तो मुनी, दान्त व जितेंद्रिय असावा.
12.60.9
निराशीर्निर्नमस्कारो निर्भोगो निर्विकारवान् ।
विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥ १२.६०.९ ॥
आशारहित, नमस्काररहित, भोगरहित, विकाररहित ब्राह्मण क्षेमाश्रम प्राप्त करून अक्षरतत्त्वाशी एकरूप होतो.
12.60.10
अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः ।
संतानमुत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा।
समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं ।
गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मजुष्टम् ॥ १२.६०.१० ॥
वेदांचे अध्ययन करून, सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून, संतती निर्माण करून, सुखे भोगून, समाहित चित्ताने मुनिधर्माने सेवित त्या दुश्चर गार्हस्थ्यधर्माचे आचरण करावे.
12.60.11
स्वदारतुष्टस्त्वृतुकालगामी ।
नियोगसेवी न शठो न जिह्नः।
मिताशनो देवरतः कृतज्ञः ।
सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान् ॥ १२.६०.११ ॥
स्वपत्नीत संतुष्ट, ऋतुकाळीच तिच्याकडे जाणारा, नियोजित कर्तव्ये करणारा, कपटी व वक्र नसलेला, मिताहारी, देवभक्त, कृतज्ञ, सत्यवादी, मृदू, अनृशंस आणि क्षमाशील असावा.
12.60.12
दान्तो विधेयो हव्यकव्याप्रमत्तो ।
ह्यन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः।
अमत्सरी सर्वलिङ्गप्रदाता ।
वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात् ॥ १२.६०.१२ ॥
संयमी, आज्ञाधारक, हव्य-कव्यात सावध, द्विजांना सतत अन्नदान करणारा, मत्सररहित, सर्व प्रकारची दाने देणारा आणि नित्य वैतान अग्नी पाळणारा गृहस्थाश्रमी असावा.
12.60.13
अथात्र नारायणगीतमाहु ।
र्महर्षयस्तात महानुभावाः।
महार्थमत्यन्ततपः प्रयुक्तं ।
तदुच्यमानं हि मया निबोध ॥ १२.६०.१३ ॥
हे वत्सा, येथे महानुभाव महर्षी नारायणगीता सांगतात; ती महान अर्थाची असून अत्यंत तपाने प्रयुक्त आहे. मी आता जे सांगत आहे ते समज.
12.60.14
सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च ।
धर्मस्तथार्थश्च रतिः स्वदारैः।
निषेवितव्यानि सुखानि लोके ।
ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत् ॥ १२.६०.१४ ॥
सत्य आणि सरलता, अतिथिपूजन, धर्म, अर्थ आणि स्वपत्नीसह रती—ही सुखे या लोकी उपभोगावीत. येथे आणि परलोकीही माझे मत हेच आहे.
12.60.15
भरणं पुत्रदाराणां वेदानां चानुपालनम् ।
सेवतामाश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः ॥ १२.६०.१५ ॥
पुत्र व पत्नी यांचे पालनपोषण आणि वेदांचे अनुपालन—हे आचरणाऱ्यांसाठी गृहस्थाश्रम हा श्रेष्ठ आहे, असे परमर्षी सांगतात.
12.60.16
एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो ।
गार्हस्थ्यमध्यावसते यथावत्।
गृहस्थवृत्तिं प्रतिगाह्य सम्य ।
क्स्वर्गे विशुद्धं फलमश्नुते सः ॥ १२.६०.१६ ॥
असा यज्ञशील ब्राह्मण यथाविधी गृहस्थजीवनात राहून, गृहस्थधर्म योग्य रीतीने स्वीकारतो, तो स्वर्गात शुद्ध फळ मिळवतो.
12.60.17
तस्य देहं परित्यज्य इष्टकामाक्षया मताः ।
आनन्त्यायोपकल्पन्ते सर्वतोक्षिशिरोमुखाः ॥ १२.६०.१७ ॥
त्याचा देह त्यागल्यानंतर इष्ट कामना अक्षय मानल्या जातात; सर्व दिशांना डोळे, डोकी आणि तोंडे असलेले अनंततेसाठी सिद्ध होतात.
12.60.18
वसन्नेको जपन्नेकः सर्वान्वेदान्युधिष्ठिर ।
एकस्मिन्नेव चाचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान् ॥ १२.६०.१८ ॥
हे युधिष्ठिरा, एक जण राहतो व एक जण सर्व वेदांचा जप करतो; एकाच आचार्याची सेवा करत, मळ आणि चिखलाने माखलेला.
12.60.19
ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी ।
गुरुच्छायानुगो नित्यमधीयानः सुयन्त्रितः।
अविचाल्यव्रतोपेतं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा ॥ १२.६०.१९ ॥
ब्रह्मचारी, व्रतधारी, नित्य दीक्षेत तत्पर, संयमी, गुरूच्या छायेचे अनुसरण करणारा, नित्य अध्ययन करणारा, उत्तम नियंत्रित, अचल व्रताने युक्त होऊन कर्तव्य करीत सदैव राहावे.
12.60.20
शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः संप्रणमेत च ।
षट्कर्मस्वनिवृत्तश्च न प्रवृत्तश्च सर्वशः ॥ १२.६०.२० ॥
गुरूची सतत सेवा करीत त्यांना नीट वंदन करावे; सहा कर्मांपासून मागे न हटता आणि त्यात पूर्णपणे गुंतूनही न जाता.
12.60.21
नाचरत्यधिकारेण सेवेत द्विषतो न च ।
एषोऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते ॥ १२.६०.२१ ॥
अधिकाराच्या बळावर वागू नये, शत्रूची सेवाही करू नये; हे वत्सा, हेच ब्रह्मचाऱ्याचे आश्रमपद मानले जाते.