મહાભારત · અધ્યાય 12.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.63.1
चातुराश्रम्यधर्माश्च यतिधर्माश्च पाण्डव ।
लोकवेदोत्तराश्चैव क्षात्रधर्मे समाहिताः ॥ १२.६३.१ ॥
હે પાંડવ! ચાર આશ્રમોના ધર્મો, સંન્યાસીના ધર્મો, તથા લોક અને વેદથી પર રહેલા ધર્મો પણ ક્ષાત્રધર્મમાં સમાવિષ્ટ છે.
12.63.2
सर्वाण्येतानि कर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम ।
निराशिषो जीवलोकाः क्षत्रधर्मे व्यवस्थिते ॥ १२.६३.२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ બધાં કર્મો ક્ષાત્રમાં છે. ક્ષાત્રધર્મમાં સ્થિત થતાં જીવલોક નિષ્કામ બને છે.
12.63.3
अप्रत्यक्षं बहुफलं धर्ममाश्रमवासिनाम् ।
प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम् ॥ १२.६३.३ ॥
આશ્રમવાસીઓનો ધર્મ પ્રત્યક્ષ નથી, તેનું ફળ ઘણું છે. તેનું શાશ્વત સ્વરૂપ તેઓ આગમો દ્વારા જ વર્ણવે છે.
12.63.4
अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चये ।
अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टान्ते परे रताः ॥ १२.६३.४ ॥
કેટલાક પવિત્ર વચનોથી લોકનિશ્ચય વિશે વાદ કરે છે; કેટલાક ધર્મોની અનિશ્ચિતતા જાણે છે; અન્ય અદૃષ્ટના અંતમાં રમે છે.
12.63.5
प्रत्यक्षं फलभूयिष्ठमात्मसाक्षिकमच्छलम् ।
सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १२.६३.५ ॥
પ્રત્યક્ષ, બહુફળદાયી, આત્મસાક્ષી, નિષ્કપટ અને સર્વલોકહિતકારી ધર્મ ક્ષત્રિયોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.63.6
धर्माश्रमेऽध्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ।
यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा।
राजधर्मेष्वनुमता लोकाः सुचरितैः सह ॥ १२.६३.६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર! ધર્માશ્રમમાં નિષ્ઠ બ્રાહ્મણો માટે, પૂર્વે ત્રણ વર્ણોને કહેલી શ્રુતિની જેમ, રાજધર્મોમાં માન્ય લોકો સદાચાર સાથે જોડાય છે.
12.63.7
उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम् ।
सर्वभूतेश्वरं देवं ब्राह्मं नारायणं पुरा।
जग्मुः सुबहुशः शूरा राजानो दण्डनीतये ॥ १२.६३.७ ॥
હે રાજેન્દ્ર, મહાતેજસ્વી વિષ્ણુ, સર્વભૂતોના ઈશ્વર, બ્રાહ્મસ્વરૂપ દેવ નારાયણ વિશે મેં તને કહ્યું. પ્રાચીન કાળે ઘણા શૂર રાજાઓ દંડનીતિ માટે તેમની પાસે ગયા.
12.63.8
एकैकमात्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमं पुरा ।
जानः पर्युपासन्त दृष्टान्तवचने स्थिताः ॥ १२.६३.८ ॥
પ્રાચીન કાળે લોકો પોતપોતાનાં કર્મ અને આશ્રમને તોલીને, દૃષ્ટાંતવચનોમાં સ્થિર રહીને તેમની ઉપાસના કરતા.
12.63.9
साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च ।
रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्च।
सृष्टाः पुरा ह्यादिदेवेन देवाः ।
क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः ॥ १२.६३.९ ॥
સાધ્ય દેવો, વસુઓ, અશ્વિનીકુમારો, રુદ્રો, વિશ્વેદેવો અને મરુતગણો—પૂર્વે આદિદેવે સર્જેલા દેવો અને સિદ્ધો ક્ષાત્રધર્મમાં પ્રવર્તે છે.
12.63.10
अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चये ।
निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकार्णवे पुरा ॥ १२.६३.१० ॥
અહીં અર્થનિશ્ચયમાં ધર્મ તને સમજાવીશ—પૂર્વે દાનવોના મહાસાગરમાં મર્યાદા ન રહી ત્યારે.
12.63.11
बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान् ।
पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षया ॥ १२.६३.११ ॥
હે રાજેન્દ્ર, પ્રાચીન કાળે માંધાતા નામે પરાક્રમી રાજા હતા; પૃથ્વીના પાલક તેમણે દર્શનની ઇચ્છાથી યજ્ઞ કર્યો.
12.63.12
अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रभुम् ।
स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेश्वरम् ॥ १२.६३.१२ ॥
આદિ, મધ્ય અને અંતરહિત દેવ, પ્રભુ નારાયણને—હે રાજશાર્દૂલ, તે રાજા માંધાતાએ પરમેશ્વરની (આરાધના કરી).
12.63.13
जगाम शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः ।
दर्शयामास तं विष्णू रूपमास्थाय वासवम् ॥ १२.६३.१३ ॥
તે યજ્ઞમાં મહાત્મા વિષ્ણુના ચરણોમાં મસ્તક નમાવવા ગયો. વિષ્ણુએ વાસવને પોતાનું રૂપ ધારણ કરીને બતાવ્યું.
12.63.14
स पार्थिवैर्वृतः सद्भिरर्चयामास तं प्रभुम् ।
तस्य पार्थिवसङ्घस्य तस्य चैव महात्मनः।
संवादोऽयं महानासीद्विष्णुं प्रति महाद्युतिम् ॥ १२.६३.१४ ॥
તે રાજાઓ અને સજ્જનોથી ઘેરાયેલો એ પ્રભુની પૂજા કરતો હતો. એ રાજસમૂહ અને એ મહાત્મા વચ્ચે મહાતેજસ્વી વિષ્ણુ વિશે આ મહાન સંવાદ થયો.
12.63.15
किमिष्यसे धर्मभूतां वरिष्ठ ।
यं द्रष्टुकामोऽसि तमप्रमेयम्।
अनन्तमायामितमन्त्रवीर्यं ।
नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम् ॥ १२.६३.१५ ॥
હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું શું ઇચ્છે છે? જે અપ્રમેય, અનંત માયાવાળા, અમિત મંત્રવીર્યવાળા, પુરાણ આદિદેવ નારાયણને તું જોવા ઇચ્છે છે.
12.63.16
नासौ देवो विश्वरूपो मयाऽपि ।
शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वाऽपि साक्षात्
येऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था ।
दास्ये चैतांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा ॥ १२.६३.१६ ॥
તે વિશ્વરૂપ દેવ મારા દ્વારા કે બ્રહ્મા દ્વારા પણ સાક્ષાત્ જોવા શક્ય નથી. હે રાજન્, તારા હૃદયમાં રહેલી બીજી કામનાઓ હું તને આપીશ, કારણ કે તું મનુષ્યોમાં રાજા છે.
12.63.17
सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः ।
शूरो दृढप्रीतिरतः सुराणाम्।
बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमः श्रद्धया च ।
ततस्तेऽहं दझि वरान्यथेष्टम् ॥ १२.६३.१७ ॥
તું સત્યમાં સ્થિત, ધર્મપરાયણ, જિતેન્દ્રિય, શૂરવીર, દેવોના પ્રત્યે દૃઢ પ્રીતિમાં રત છે; બુદ્ધિ, ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી ઉત્તમ છે. તેથી તને ઇચ્છિત વરદાન હું આપીશ.
12.63.18
असंशयं भगवन्नादिदेवं ।
वक्ष्यामि त्वाऽहं शिरसा संप्रसाद्य।
त्यक्त्वा कामान्धर्मकामो ह्यरण्य ।
मिच्छे गन्तुं सत्पथं साधुजुष्टम् ॥ १२.६३.१८ ॥
સંશય વિના, હે ભગવન્, આદિદેવ, હું તમને કહીશ; માથું નમાવીને તમને પ્રસન્ન કરીને, કામનાઓ ત્યાગીને, ધર્મની ઇચ્છા રાખનાર હું વનમાં જઈને સાધુઓ સેવેલા સત્પથ પર જવા ઇચ્છું છું.
12.63.19
क्षात्राद्धर्माद्विपुलादप्रमेया ।
श्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्च।
धर्मो योऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो ।
लोकश्रेष्ठं तं न जानामि कर्तुम् ॥ १२.६३.१९ ॥
વિશાળ અને અપ્રમેય ક્ષાત્રધર્મથી અપાર સ્તુતિગીતો અને મારું પોતાનું યશ પ્રાપ્ત થયાં; પરંતુ આદિદેવથી પ્રવર્તિત, લોકમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે ધર્મનું આચરણ કરવું હું જાણતો નથી.
12.63.20
असैनिका धर्मपराश्च धर्मे ।
परां गतिं न नयन्ते ह्ययुक्तम्।
क्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः ।
पश्चादन्ये शेषभूताश्च धर्माः ॥ १२.६३.२० ॥
સૈન્યવિહીન અને ધર્મપરાયણ લોકો ધર્મમાં પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરતા નથી, કારણ કે તે તેમને અયોગ્ય છે. ક્ષાત્રધર્મ આદિદેવથી જ પ્રવર્તિત થયો; પછી શેષ ભૂતો સંબંધી અન્ય ધર્મો આવ્યા.
12.63.21
शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः ।
सप्रस्थानाः क्षात्रधर्मा विशिष्टाः।
अस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टाः ।
क्षात्रं धर्मं श्रेष्ठतमं वदन्ति ॥ १२.६३.२१ ॥
શેષ સર્જાયેલા, અંતવાળા અને અનંત પણ છે; પોતાના માર્ગો સહિત ક્ષાત્રધર્મો વિશિષ્ટ છે. આ ધર્મમાં બધા ધર્મો પ્રવેશેલા છે. તેઓ ક્ષાત્રધર્મને સર્વશ્રેષ્ઠ કહે છે.
12.63.22
कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसः ।
त्राताः सर्वे प्रसह्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना ॥ १२.६३.२२ ॥
પૂર્વે દેવો અને અમિત તેજસ્વી ઋષિઓ સર્વે પોતાના કર્મથી, શત્રુઓને બળપૂર્વક જીતીને, વિષ્ણુ દ્વારા ક્ષાત્રધર્મથી રક્ષાયા.
12.63.23
यदि ह्यसौ भगवन्नाहनिष्य ।
द्रिपू सर्वानसुरानप्रमेयः।
न च ब्रह्मा नैव लोकादिकर्ता ।
सन्तो धर्माश्चादिधर्माश्च न स्युः ॥ १२.६३.२३ ॥
હે ભગવન, એ અપ્રમેય જો બધા શત્રુઓ અને અસુરોને ન હણત, તો બ્રહ્મા ન હોત, લોકાદિકર્તા પણ ન હોત; સજ્જનોના ધર્મ અને આદિધર્મો પણ ન હોત.
12.63.24
इमामुर्वी नाजयद्विक्रमेण ।
देवश्रेष्ठः सासुरामादिदेवः।
चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः ।
सर्वे न स्युर्ब्राह्मणानां विनाशात् ॥ १२.६३.२४ ॥
દેવશ્રેષ્ઠ આદિદેવે પરાક્રમથી આ પૃથ્વી અસુરો સહિત જીતી ન હોત, તો બ્રાહ્મણોના વિનાશથી ચાતુર્વર્ણ્ય અને ચાતુરાશ્રમ્ય ધર્મ બધા ન હોત.
12.63.25
नष्टा धर्माः शतधा शाश्वतास्ते ।
क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृद्धाः।
युगेयुगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता ।
लोकज्येष्ठं क्षात्रधर्मं वदन्ति ॥ १२.६३.२५ ॥
તે શાશ્વત ધર્મો સો પ્રકારે નષ્ટ થયા; છતાં ક્ષાત્રધર્મથી ફરી વૃદ્ધિ પામ્યા. યુગયુગમાં આદિધર્મો પ્રવર્તે છે; તેથી લોકજ્યેષ્ઠ ક્ષાત્રધર્મ કહેવાય છે.
12.63.26
आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा ।
लोकज्ञानं पालनं मोक्षणं च।
विषण्णानां मोक्षणं पीडितानां ।
क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम् ॥ १२.६३.२६ ॥
આત્મત્યાગ, સર્વ ભૂતો પર કરુણા, લોકજ્ઞાન, પાલન, અને દુઃખી તથા પીડિતોનું મોચન — આ બધું રાજાઓના ક્ષાત્રધર્મમાં છે.
12.63.27
निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता ।
भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम्।
शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः ।
साध्वाचाराः साधुधर्मं वदन्ति ॥ १२.६३.२७ ॥
મર્યાદાવિહીન, કામ અને ક્રોધથી પ્રેરાયેલા લોકો રાજાથી ડરીને પાપ મેળવતા નથી. અન્ય શિષ્ટ લોકો, સર્વ ધર્મોથી યુક્ત અને સાધુ આચારવાળા, સાધુ ધર્મનો ઉપદેશ આપે છે.
12.63.28
पुत्रवत्पाल्यमानानि धर्मलिङ्गानि पार्थिवैः ।
लोके भूतानि सर्वाणि चरन्ते नात्र संशयः ॥ १२.६३.२८ ॥
રાજાઓ દ્વારા પુત્રની જેમ રક્ષિત ધર્મચિહ્નો સાથે, જગતમાં સર્વ પ્રાણીઓ વિચરે છે; એમાં કોઈ સંશય નથી.
12.63.29
सर्वधर्मपरं क्षात्रं लोकश्रेष्ठं सनातनम् ।
शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम् ॥ १२.६३.२९ ॥
ક્ષાત્રધર્મ સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ, જગતમાં ઉત્તમ અને સનાતન છે; સદા અક્ષર સુધી વિસ્તરેલો, અક્ષર અને સર્વ દિશાઓ તરફ મુખવાળો છે.