महाभारत · अध्याय 12.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.63.1
चातुराश्रम्यधर्माश्च यतिधर्माश्च पाण्डव ।
लोकवेदोत्तराश्चैव क्षात्रधर्मे समाहिताः ॥ १२.६३.१ ॥
हे पाण्डवा! चार आश्रमांचे धर्म, संन्याशांचे धर्म, आणि लोक व वेद यांच्या पलीकडील धर्मही क्षात्रधर्मात समाविष्ट आहेत.
12.63.2
सर्वाण्येतानि कर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम ।
निराशिषो जीवलोकाः क्षत्रधर्मे व्यवस्थिते ॥ १२.६३.२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! ही सर्व कर्मे क्षात्रात आहेत. क्षात्रधर्मात स्थित झाल्यास जीवलोक निष्काम होतात.
12.63.3
अप्रत्यक्षं बहुफलं धर्ममाश्रमवासिनाम् ।
प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम् ॥ १२.६३.३ ॥
आश्रमवासींचा धर्म प्रत्यक्ष दिसत नाही, त्याचे फल पुष्कळ आहे. त्याचे शाश्वत स्वरूप ते केवळ आगमांद्वारेच सांगतात.
12.63.4
अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चये ।
अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टान्ते परे रताः ॥ १२.६३.४ ॥
कोणी पवित्र वचनांनी लोकनिश्चयाविषयी वाद करतात; कोणी धर्मांची अनिश्चितता जाणतात; इतर अदृष्टाच्या अंती रमतात.
12.63.5
प्रत्यक्षं फलभूयिष्ठमात्मसाक्षिकमच्छलम् ।
सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १२.६३.५ ॥
प्रत्यक्ष, बहुफलदायी, आत्मसाक्षी, निष्कपटी आणि सर्वलोकहितकारी धर्म क्षत्रियांमध्ये प्रतिष्ठित आहे.
12.63.6
धर्माश्रमेऽध्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ।
यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा।
राजधर्मेष्वनुमता लोकाः सुचरितैः सह ॥ १२.६३.६ ॥
हे युधिष्ठिरा! धर्माश्रमात निष्ठेने वागणाऱ्या ब्राह्मणांना, पूर्वी तीन वर्णांना सांगितलेल्या श्रुतीप्रमाणे, राजधर्मात मान्य असलेले लोक सदाचारासह मिळतात.
12.63.7
उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम् ।
सर्वभूतेश्वरं देवं ब्राह्मं नारायणं पुरा।
जग्मुः सुबहुशः शूरा राजानो दण्डनीतये ॥ १२.६३.७ ॥
हे राजेंद्रा, महातेजस्वी विष्णू, सर्वभूतांचा ईश्वर, ब्राह्मस्वरूप देव नारायण यांच्याविषयी मी तुला सांगितले. पूर्वी अनेक शूर राजे दण्डनीतीसाठी त्यांच्याकडे गेले.
12.63.8
एकैकमात्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमं पुरा ।
जानः पर्युपासन्त दृष्टान्तवचने स्थिताः ॥ १२.६३.८ ॥
पूर्वी लोक आपापले कर्म आणि आश्रम तोलून, दृष्टान्तवचनांत स्थिर राहून त्यांची उपासना करत.
12.63.9
साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च ।
रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्च।
सृष्टाः पुरा ह्यादिदेवेन देवाः ।
क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः ॥ १२.६३.९ ॥
साध्य देव, वसू, अश्विनीकुमार, रुद्र, विश्वेदेव आणि मरुद्गण—पूर्वी आदिदेवाने निर्माण केलेले देव आणि सिद्ध हे क्षात्रधर्मात प्रवृत्त राहतात.
12.63.10
अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चये ।
निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकार्णवे पुरा ॥ १२.६३.१० ॥
येथे अर्थनिश्चयात धर्म तुला सांगतो—पूर्वी दानवांच्या महासागरात मर्यादा नष्ट झाल्या असता.
12.63.11
बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान् ।
पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षया ॥ १२.६३.११ ॥
हे राजेंद्रा, पूर्वी मांधाता नावाचा पराक्रमी राजा होता; पृथ्वीचा पालक असलेल्या त्याने पाहण्याच्या इच्छेने यज्ञ केला.
12.63.12
अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रभुम् ।
स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेश्वरम् ॥ १२.६३.१२ ॥
आदि, मध्य आणि अंत नसलेल्या देव, प्रभू नारायणाला—हे राजशार्दूला, त्या मांधाता राजाने परमेश्वराची (उपासना केली).
12.63.13
जगाम शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः ।
दर्शयामास तं विष्णू रूपमास्थाय वासवम् ॥ १२.६३.१३ ॥
तो यज्ञात महात्मा विष्णूच्या चरणांवर मस्तक ठेवून नमस्कार करण्यास गेला. विष्णूने वासवाला आपले रूप धारण करून दाखवले.
12.63.14
स पार्थिवैर्वृतः सद्भिरर्चयामास तं प्रभुम् ।
तस्य पार्थिवसङ्घस्य तस्य चैव महात्मनः।
संवादोऽयं महानासीद्विष्णुं प्रति महाद्युतिम् ॥ १२.६३.१४ ॥
तो राजे आणि सज्जनांनी वेढलेला त्या प्रभूची पूजा करीत होता. त्या राजसमूहात आणि त्या महात्म्यात तेजस्वी विष्णूविषयी हा महान संवाद झाला.
12.63.15
किमिष्यसे धर्मभूतां वरिष्ठ ।
यं द्रष्टुकामोऽसि तमप्रमेयम्।
अनन्तमायामितमन्त्रवीर्यं ।
नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम् ॥ १२.६३.१५ ॥
हे धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, तुला काय हवे आहे? ज्या अप्रमेय, अनंत माया आणि अमित मंत्रवीर्य असलेल्या, पुराण आदिदेव नारायणाला तू पाहू इच्छितोस.
12.63.16
नासौ देवो विश्वरूपो मयाऽपि ।
शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वाऽपि साक्षात्
येऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था ।
दास्ये चैतांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा ॥ १२.६३.१६ ॥
तो विश्वरूप देव माझ्याकडूनही किंवा ब्रह्मदेवाकडूनही प्रत्यक्ष पाहणे शक्य नाही. हे राजा, तुझ्या हृदयातील इतर जे कामनीय आहेत ते मी तुला देईन, कारण तू मनुष्यांमध्ये राजा आहेस.
12.63.17
सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः ।
शूरो दृढप्रीतिरतः सुराणाम्।
बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमः श्रद्धया च ।
ततस्तेऽहं दझि वरान्यथेष्टम् ॥ १२.६३.१७ ॥
तू सत्यात स्थिर, धर्मपरायण, जितेंद्रिय, शूर आहेस, देवांवरील दृढ प्रीतीत रमणारा आहेस; बुद्धी, भक्ती आणि श्रद्धेने उत्तम आहेस. म्हणून तुला यथेच्छ वर मी देईन.
12.63.18
असंशयं भगवन्नादिदेवं ।
वक्ष्यामि त्वाऽहं शिरसा संप्रसाद्य।
त्यक्त्वा कामान्धर्मकामो ह्यरण्य ।
मिच्छे गन्तुं सत्पथं साधुजुष्टम् ॥ १२.६३.१८ ॥
निःसंशय, हे भगवन्, आदिदेवा, मी आपल्याशी बोलेन; मस्तक नमवून आपल्याला प्रसन्न करून, कामनांचा त्याग करून, धर्मेच्छू मी अरण्यात जाऊन साधूंनी सेवलेल्या सत्पथावर जाऊ इच्छितो.
12.63.19
क्षात्राद्धर्माद्विपुलादप्रमेया ।
श्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्च।
धर्मो योऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो ।
लोकश्रेष्ठं तं न जानामि कर्तुम् ॥ १२.६३.१९ ॥
विपुल व अप्रमेय अशा क्षात्रधर्मामुळे अपार स्तुतिगीते व माझे स्वतःचे यश प्राप्त झाले; परंतु आदिदेवापासून प्रवृत्त झालेला, जगात श्रेष्ठ असा जो धर्म, त्याचे आचरण मला कसे करावे हे कळत नाही.
12.63.20
असैनिका धर्मपराश्च धर्मे ।
परां गतिं न नयन्ते ह्ययुक्तम्।
क्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः ।
पश्चादन्ये शेषभूताश्च धर्माः ॥ १२.६३.२० ॥
सैन्यरहित आणि धर्मपरायण लोक धर्मात परम गती प्राप्त करत नाहीत, कारण ते त्यांना अयोग्य आहे. क्षात्रधर्म आदिदेवापासूनच प्रवृत्त झाला; नंतर उरलेल्या प्राण्यांशी संबंधित इतर धर्म आले.
12.63.21
शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः ।
सप्रस्थानाः क्षात्रधर्मा विशिष्टाः।
अस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टाः ।
क्षात्रं धर्मं श्रेष्ठतमं वदन्ति ॥ १२.६३.२१ ॥
उरलेले सृष्ट, सांत आणि अनंतही आहेत; आपल्या मार्गांसह क्षात्रधर्म विशिष्ट आहेत. या धर्मात सर्व धर्म प्रविष्ट आहेत. क्षात्रधर्मालाच ते सर्वश्रेष्ठ म्हणतात.
12.63.22
कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसः ।
त्राताः सर्वे प्रसह्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना ॥ १२.६३.२२ ॥
पूर्वी देव आणि अमित तेजस्वी ऋषी सर्वजण आपल्या कर्माने, शत्रूंना बलपूर्वक जिंकून, विष्णूने क्षात्रधर्माद्वारे रक्षिले गेले.
12.63.23
यदि ह्यसौ भगवन्नाहनिष्य ।
द्रिपू सर्वानसुरानप्रमेयः।
न च ब्रह्मा नैव लोकादिकर्ता ।
सन्तो धर्माश्चादिधर्माश्च न स्युः ॥ १२.६३.२३ ॥
हे भगवन्, तो अप्रमेय जर सर्व शत्रू आणि असुरांना मारता नसता, तर ब्रह्मदेव नसता, लोकादिकर्ताही नसता; सज्जनांचे धर्म आणि आदिधर्म अस्तित्वात राहिले नसते.
12.63.24
इमामुर्वी नाजयद्विक्रमेण ।
देवश्रेष्ठः सासुरामादिदेवः।
चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः ।
सर्वे न स्युर्ब्राह्मणानां विनाशात् ॥ १२.६३.२४ ॥
देवश्रेष्ठ आदिदेवाने पराक्रमाने ही पृथ्वी असुरांसह जिंकली नसती, तर ब्राह्मणांच्या नाशामुळे चातुर्वर्ण्य आणि चातुराश्रम्य धर्म सर्व नष्ट झाले असते.
12.63.25
नष्टा धर्माः शतधा शाश्वतास्ते ।
क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृद्धाः।
युगेयुगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता ।
लोकज्येष्ठं क्षात्रधर्मं वदन्ति ॥ १२.६३.२५ ॥
ते शाश्वत धर्म शंभर प्रकारांनी नष्ट झाले; तरीही क्षात्रधर्माने पुन्हा वाढले. युगायुगात आदिधर्म प्रवृत्त होतात; म्हणून लोकज्येष्ठ क्षात्रधर्म असे म्हटले जाते.
12.63.26
आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा ।
लोकज्ञानं पालनं मोक्षणं च।
विषण्णानां मोक्षणं पीडितानां ।
क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम् ॥ १२.६३.२६ ॥
आत्मत्याग, सर्व प्राण्यांवर करुणा, लोकज्ञान, पालन, आणि खिन्न व पीडितांची मुक्ती — हे सर्व राजांच्या क्षात्रधर्मात आहे.
12.63.27
निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता ।
भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम्।
शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः ।
साध्वाचाराः साधुधर्मं वदन्ति ॥ १२.६३.२७ ॥
मर्यादाहीन, काम आणि क्रोधाने प्रेरित झालेले लोक राजाला भिऊन पाप करत नाहीत. इतर शिष्ट लोक, सर्व धर्मांनी युक्त आणि साधू आचाराचे, साधू धर्माचा उपदेश करतात.
12.63.28
पुत्रवत्पाल्यमानानि धर्मलिङ्गानि पार्थिवैः ।
लोके भूतानि सर्वाणि चरन्ते नात्र संशयः ॥ १२.६३.२८ ॥
राजांकडून पुत्राप्रमाणे जपले गेलेले धर्माचे चिन्ह धारण करून जगात सर्व प्राणी वावरतात; यात संशय नाही.
12.63.29
सर्वधर्मपरं क्षात्रं लोकश्रेष्ठं सनातनम् ।
शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम् ॥ १२.६३.२९ ॥
क्षात्रधर्म सर्व धर्मांत श्रेष्ठ, जगात उत्तम आणि सनातन आहे; सदैव अक्षरापर्यंत पोहोचणारा, अक्षर आणि सर्वदिशांना तोंड असलेला आहे.