મહાભારત · અધ્યાય 12.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.65.1
श्रुता मे कथिताः पूर्वं चत्वारो मानवाश्रमाः ।
व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह ॥ १२.६५.१ ॥
મનુષ્યના ચાર આશ્રમ મેં પહેલાં સાંભળ્યા હતા. હે પિતામહ, પૂછનાર મને તેમનું વ્યાખ્યાન કહો.
12.65.2
विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर ।
यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः ॥ १२.६५.२ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, અહીંના બધા ધર્મ તને જાણીતા છે, જેમ મને જાણીતા છે અને જે સાધુઓને માન્ય છે. હે મહાબાહો.
12.65.3
यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर ।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप। ॥ १२.६५.३ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, બીજા લક્ષણમાં રહેલો જે ધર્મ તું મને પૂછે છે, તે સાંભળ. હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, નરાધિપ.
12.65.4
सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते भरतर्षभ ।
साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम् ॥ १२.६५.४ ॥
હે કૌન્તેય, ભરતર્ષભ, આ બધું સાધુ આચારમાં પ્રવૃત્ત અને ચાર આશ્રમકર્મ કરનારાઓમાં વિદ્યમાન છે.
12.65.5
अकामद्वेषसंयुक्तो दण्डनीत्या युधिष्ठिर ।
समदर्शी च भूतेषु भैक्ष्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, જે કામ-દ્વેષ રહિત, દંડનીતિથી યુક્ત અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમદર્શી છે, તે ભિક્ષાશ્રમનું પદ બની શકે.
12.65.6
वेत्ति दानं विसर्गं च विग्रहानुग्रहौ तथा ।
यथोक्तवृत्तो धीरश्च क्षमाश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.६ ॥
દાન, વિસર્ગ, વિગ્રહ અને અનુગ્રહ જાણનારો, કહેલા આચરણવાળો ધીર ક્ષમાશ્રમનું પદ બની શકે.
12.65.7
अर्हान्पूजयतो नित्यं संविभागेन पाण्डव ।
सर्वतस्तस्य कौन्तेय भैक्ष्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.७ ॥
હે પાંડવ, જે સદા યોગ્ય જનોનો સત્કાર કરે છે અને વહેંચીને ખાય છે, હે કૌંતેય, તેને સર્વ રીતે ભૈક્ષ્યાશ્રમપદ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.65.8
ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर ।
समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.८ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આપત્તિમાં પડેલા જ્ઞાતિજનો, સંબંધીઓ અને મિત્રોનો જે સારી રીતે ઉદ્ધાર કરે છે, તેને દીક્ષાશ્રમપદ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.65.9
लोकमुख्येषु सत्कारं लिङ्गिमुख्येषु चासकृत् ।
कुर्वतस्तस्य कौन्तेय वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.९ ॥
હે કૌંતેય, જે લોકના મુખ્ય જનો અને લિંગી મુખ્યોનો વારંવાર સત્કાર કરે છે, તેને વન્યાશ્રમપદ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.65.10
आह्निकं पितृयज्ञांश्च भूतयज्ञान्समानुषान् ।
कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१० ॥
હે પાર્થ, જે દૈનિક કર્મ, પિતૃયજ્ઞ અને મનુષ્યો સહિત ભૂતયજ્ઞ પુષ્કળ કરે છે, તેને વન્યાશ્રમપદ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.65.11
संविभागेन भूतानामतिथीनां तथाऽर्चनात् ।
देवयज्ञैश्च राजेन्द्र वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.११ ॥
હે રાજેન્દ્ર, જે ભૂતો અને અતિથિઓને વહેંચીને, તેમનો અર્ચન કરીને અને દેવયજ્ઞો દ્વારા જીવે છે, તેને વન્યાશ્રમપદ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.65.12
मर्दनं परराष्ट्राणां शिष्टार्थं सत्यविक्रम ।
कुर्वतः पुरुषव्याघ्र वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१२ ॥
હે સત્યવિક્રમ, શિષ્ટ ધર્મ માટે પરરાષ્ટ્રોનું મર્દન કરનાર, હે પુરુષવ્યાઘ્ર, તેને વન્યાશ્રમપદ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.65.13
पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् ।
दीक्षा बहुविधा राजन्सत्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१३ ॥
હે રાજન્, સર્વ પ્રાણીઓના પાલન અને પોતાના રાષ્ટ્રના રક્ષણથી અનેક પ્રકારની દીક્ષાઓ થાય છે; ત્યારે તે સત્યાશ્રમપદ બને છે.
12.65.14
वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाऽथाचार्यपूजनम् ।
तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१४ ॥
વેદાધ્યયનની નિત્યતા, ક્ષમા, આચાર્યપૂજન તથા ઉપાધ્યાયની સેવા — આ બ્રહ્માશ્રમપદ બને છે.
12.65.15
आह्निकाञ्जपमानस्य देवान्पूजयतः सदा ।
धर्मेण पुरुषव्याघ्र धर्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१५ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, જે નિત્યકર્મથી જપ કરે છે અને હંમેશાં દેવોની પૂજા કરે છે, તેને ધર્મથી તે ધર્માશ્રમપદ બને છે.
12.65.16
मृत्युर्वा रक्षणं वेति यस्य राज्ञो विनिश्चयः ।
प्राणद्यूते व्यवस्थाप्य ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१६ ॥
'મૃત્યુ કે રક્ષણ' એવો જે રાજાનો નિશ્ચય છે, જે પ્રાણની બાજીમાં નિર્ણય સ્થાપે છે, તેને તે બ્રહ્માશ્રમપદ બને છે.
12.65.17
अजिह्नमशठं मार्गं वर्तमानस्य भारत ।
सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१७ ॥
હે ભારત, જે સદા સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સરળ અને કપટરહિત માર્ગે ચાલે છે, તેને તે બ્રહ્માશ્રમપદ બને છે.
12.65.18
वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत ।
प्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१८ ॥
હે ભારત, વાનપ્રસ્થો, વિપ્રો અને ત્રૈવિદ્યોને વિપુલ ધન આપનારને તે વન્યાશ્રમપદ બને છે.
12.65.19
सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तव भारत ।
आनृशंस्ये प्रवृत्तस्य नियतः पुण्यसंचयः ॥ १२.६५.१९ ॥
હે ભારત, સર્વ ભૂતો પર કરુણા દાખવનાર અને અહિંસામાં પ્રવૃત્ત તારા માટે પુણ્યસંચય નિશ્ચિત છે.
12.65.20
बालवृद्धेषु कौन्तेय सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
अनुक्रोशक्रिया पार्थ धर्म एष सनातनः ॥ १२.६५.२० ॥
હે કૌંતેય યુધિષ્ઠિર, હે પાર્થ, બાળકો અને વૃદ્ધો પ્રત્યે સર્વ સ્થિતિમાં કરુણા દાખવવી એ આ સનાતન ધર્મ છે.
12.65.21
बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह ।
शरणागतेषु कौरव्य परं कारुण्यमाचर ॥ १२.६५.२१ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, બળજબરીથી પીડિત પ્રાણીઓનું રક્ષણ કર. હે કૌરવ, શરણે આવેલાઓ પર પરમ કરુણા આચર.
12.65.22
चराचराणां भूतानां रक्षणं चापि सर्वशः ।
यथार्हपूजां च तथा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत् ॥ १२.६५.२२ ॥
ચર અને અચર સર્વ પ્રાણીઓનું સર્વ પ્રકારે રક્ષણ કરતાં, યથાયોગ્ય પૂજા કરતાં, આ રીતે ગૃહસ્થાશ્રમમાં વસવું.
12.65.23
ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम् ।
निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यममितं तपः ॥ १२.६५.२३ ॥
હે પાર્થ, મોટા અને નાના ભાઈઓની પત્નીઓ, ભાઈઓ, પુત્ર-પૌત્રો પર નિગ્રહ અને અનુગ્રહ રાખવો એ ગૃહસ્થાશ્રમનું અપાર તપ છે.
12.65.24
साधूनामर्चनीयानां पूजासु विदितात्मनाम् ।
पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.२४ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, પૂજનીય અને આત્મજ્ઞાની સાધુઓની પૂજામાં તેમનું પાલન કરવું એ ગૃહાશ્રમનું સ્થાન હોવું જોઈએ.
12.65.25
आश्रमस्थानि भूतानि यस्य वेश्मनि भारत ।
भुञ्जते विपुलं भोज्यं तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर ॥ १२.६५.२५ ॥
હે ભારત, જેના ઘરમાં આશ્રમોમાં રહેતા જીવો પુષ્કળ ભોજન કરે છે, તે જ ગૃહસ્થધર્મ છે, યુધિષ્ઠિર.
12.65.26
यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत् ।
आश्रमाणां हि सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनामयम् ॥ १२.६५.२६ ॥
સર્જનહારે ઘડ્યા પ્રમાણે યથાર્થ રીતે ધર્મમાં સ્થિત પુરુષ બધા આશ્રમોનું નિર્દોષ ફળ પામે છે.
12.65.27
यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा ।
आश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर ॥ १२.६५.२७ ॥
હે કૌંતેય, જે પુરુષમાં ગુણો સદા નષ્ટ થતા નથી, આશ્રમમાં સ્થિત તેને પણ નરશ્રેષ્ઠ કહે છે, યુધિષ્ઠિર.
12.65.28
स्थानमानं कुलेमानं वयोमानं तथैव च ।
कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर ॥ १२.६५.२८ ॥
યુધિષ્ઠિર, સ્થાન-માન, કુલ-માન અને વય-માનનું પાલન કરતો માણસ બધા આશ્રમોમાં વસે છે.
12.65.29
देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मास्तथैव च ।
पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत् ॥ १२.६५.२९ ॥
હે કૌંતેય, દેશધર્મ અને કુળધર્મનું પાલન કરતો, પુરુષવ્યાઘ્ર, રાજા સર્વાશ્રમી થાય.
12.65.30
काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च ।
अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत् ॥ १२.६५.३० ॥
પુરુષવ્યાઘ્ર, યોગ્ય સમયે જીવોને વિભૂતિ અને ઉપહાર આપીને, સાધુઓનો સત્કાર કરતાં આશ્રમમાં વસવું જોઈએ.
12.65.31
देशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते ।
सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोश्रमी ॥ १२.६५.३१ ॥
દેશધર્મ પ્રાપ્ત કરેલો જે રાજા ધર્મનું ધ્યાન રાખે છે, હે કૌન્તેય, તે જ સર્વ લોકનો રાજા થાય છે; તે જ આશ્રમી છે.
12.65.32
ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति भारत ।
पालिता यस्य विषये पादांशस्तस्य भूपतेः ॥ १२.६५.३२ ॥
જગતમાં જે ધર્મકુશળ લોકો ધર્મનું આચરણ કરે છે; હે ભારત, જેના રાજ્યમાં તેઓ સુરક્ષિત રહે છે, તે રાજાને તેમના (પુણ્યનો) ચોથો ભાગ મળે છે.
12.65.33
धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान् ।
पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते ॥ १२.६५.३३ ॥
જે રાજાઓ ધર્મમાં આનંદ પામનારા અને ધર્મપરાયણ મનુષ્યોનું રક્ષણ કરતા નથી — હે પુરુષવ્યાઘ્ર, તેઓ તેમનું પાપ પોતાને શિર લે છે.
12.65.34
ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर ।
ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ ॥ १२.६५.३४ ॥
રાજાઓના રક્ષણમાં જે સહાયકો હોય છે — હે યુધિષ્ઠિર, તેઓ પણ સૌ તે ભાગના ભાગીદાર છે; હે અનઘ, બીજાઓએ કરેલા ધર્મમાં (તેઓ પણ ભાગીદાર છે).
12.65.35
सर्वाश्रमपदेऽप्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम् ।
पावनं पुरुषव्याघ्र यद्वयं पर्युपास्महे ॥ १२.६५.३५ ॥
સર્વ આશ્રમોના સ્થાનમાં પણ ગૃહસ્થ જીવનને તેજસ્વી નિર્ણયવાળું અને પાવન કહે છે; હે પુરુષવ્યાઘ્ર, જેની આપણે ઉપાસના કરીએ છીએ તે એ જ છે.
12.65.36
आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः ।
न्यस्तदण्डो जितक्रोधः प्रेत्येह लभते सुखम् ॥ १२.६५.३६ ॥
જે મનુષ્ય સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના જેવા જુએ છે, દંડનો ત્યાગ કરેલો છે અને ક્રોધને જીતેલો છે — તે આ લોકમાં અને મૃત્યુ પછી સુખ પામે છે.
12.65.37
धर्मोच्छ्रिता सत्यजला शीलयष्टिर्दमध्वजा ।
त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्तया सन्तरिष्यति ॥ १२.६५.३७ ॥
ધર્મ પર ઊભેલી, સત્યરૂપી જળવાળી, શીલરૂપી સ્તંભવાળી, દમરૂપી ધ્વજવાળી, ત્યાગના પવનમાં ચાલતી ઝડપી નૌકા છે; તેનાથી માણસ પાર ઊતરશે.
12.65.38
यदा सर्वत्र निर्मुक्तः कामो नास्य हृदि स्थितः ।
यदा सत्यान्वितो वृत्तैस्तदा ब्रह्म सम श्नुते ॥ १२.६५.३८ ॥
જ્યારે સર્વત્ર કામના મુક્ત થાય અને તેના હૃદયમાં રહે નહીં, જ્યારે તે સત્ય અને સદાચારથી યુક્ત હોય, ત્યારે તે બ્રહ્મ સમાન થાય છે.
12.65.39
सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ १२.६५.३९ ॥
હે નરાધિપ, ભાવથી અને યોગથી સારી રીતે પ્રસન્ન થઈને, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, પાલનમાં રત રહીને તું ધર્મ પામીશ.
12.65.40
वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम् ।
पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ ॥ १२.६५.४० ॥
હે નિષ્પાપ, વેદાધ્યયનમાં નિષ્ઠ અને સાધુકર્મી બ્રાહ્મણોના તથા સમગ્ર લોકના પાલનમાં યત્ન કર.
12.65.41
वने चरन्ति ये धर्ममाश्रमेषु च भारत ।
रक्षणात्तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः ॥ १२.६५.४१ ॥
હે ભારત, જેઓ વનમાં અને આશ્રમોમાં ધર્મનું આચરણ કરે છે, તેમના રક્ષણથી રાજા તેમના ધર્મનું સો ગણું ફળ પામે છે.
12.65.42
एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः ।
युधिष्ठिर त्वमेनं वै पूर्वं दृष्टं सनातनम् ॥ १२.६५.४२ ॥
હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, તને આ વિવિધ ધર્મ કહેવામાં આવ્યો. હે યુધિષ્ઠિર, આ સનાતન ધર્મ તેં પહેલાં પણ જોયો છે.
12.65.43
चातुराश्रम्यमैकाग्र्यं चातुर्वर्ण्यं च पाण्डवं ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ १२.६५.४३ ॥
હે પાંડુપુત્ર, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, પ્રજાપાલનમાં રત રહેવાથી તું ચાર આશ્રમોનો ધર્મ, એકાગ્રતા અને ચાર વર્ણોનો ધર્મ પ્રાપ્ત કરીશ.