महाभारत · अध्याय 12.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.65.1
श्रुता मे कथिताः पूर्वं चत्वारो मानवाश्रमाः ।
व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह ॥ १२.६५.१ ॥
मानवाचे चार आश्रम मी पूर्वी ऐकले होते. हे पितामह, विचारणाऱ्या मला त्यांचे विवरण सांगा.
12.65.2
विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर ।
यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः ॥ १२.६५.२ ॥
हे युधिष्ठिरा, येथील सर्व धर्म तुला ज्ञात आहेत, जसे मला ज्ञात आहेत आणि जे साधूंना मान्य आहेत. हे महाबाहो.
12.65.3
यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर ।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप। ॥ १२.६५.३ ॥
हे युधिष्ठिरा, दुसऱ्या लक्षणात असलेला जो धर्म तू मला विचारतोस, हे धर्मधारकांत श्रेष्ठा, नराधिपा, तो समजून घे.
12.65.4
सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते भरतर्षभ ।
साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम् ॥ १२.६५.४ ॥
हे कौन्तेया, हे भरतर्षभा, हे सर्व साधु आचारात असणाऱ्या आणि चार आश्रमांची कर्मे करणाऱ्यांमध्ये आहेत.
12.65.5
अकामद्वेषसंयुक्तो दण्डनीत्या युधिष्ठिर ।
समदर्शी च भूतेषु भैक्ष्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.५ ॥
हे युधिष्ठिरा, जो कामद्वेषरहित, दंडनीतीने युक्त आणि सर्व भूतांकडे समदृष्टी ठेवणारा असतो, तो भिक्षाश्रमाचे पद असू शकतो.
12.65.6
वेत्ति दानं विसर्गं च विग्रहानुग्रहौ तथा ।
यथोक्तवृत्तो धीरश्च क्षमाश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.६ ॥
दान, विसर्ग, विग्रह आणि अनुग्रह जाणणारा, सांगितल्याप्रमाणे वर्तन करणारा धीर असतो, तो क्षमाश्रमाचे पद असू शकतो.
12.65.7
अर्हान्पूजयतो नित्यं संविभागेन पाण्डव ।
सर्वतस्तस्य कौन्तेय भैक्ष्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.७ ॥
हे पाण्डवा, जो नेहमी योग्य जनांचा सत्कार करतो आणि वाटून भोगतो, हे कौन्तेया, त्याला सर्वप्रकारे भैक्ष्याश्रमपद प्राप्त होते.
12.65.8
ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर ।
समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.८ ॥
हे युधिष्ठिरा, संकटात पडलेले ज्ञाती, संबंधी आणि मित्र यांचा जो चांगला उद्धार करतो, त्याला दीक्षाश्रमपद प्राप्त होते.
12.65.9
लोकमुख्येषु सत्कारं लिङ्गिमुख्येषु चासकृत् ।
कुर्वतस्तस्य कौन्तेय वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.९ ॥
हे कौन्तेया, जो जगतातील प्रमुख जनांचा आणि लिंगी प्रमुखांचा वारंवार सत्कार करतो, त्याला वन्याश्रमपद प्राप्त होते.
12.65.10
आह्निकं पितृयज्ञांश्च भूतयज्ञान्समानुषान् ।
कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१० ॥
हे पार्था, जो दैनंदिन कर्म, पितृयज्ञ आणि मनुष्यांसह भूतयज्ञ विपुल प्रमाणात करतो, त्याला वन्याश्रमपद प्राप्त होते.
12.65.11
संविभागेन भूतानामतिथीनां तथाऽर्चनात् ।
देवयज्ञैश्च राजेन्द्र वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.११ ॥
हे राजेन्द्रा, जो भूतांना व अतिथींना वाटून देतो, त्यांचे अर्चन करतो आणि देवयज्ञांनी आचरण करतो, त्याला वन्याश्रमपद प्राप्त होते.
12.65.12
मर्दनं परराष्ट्राणां शिष्टार्थं सत्यविक्रम ।
कुर्वतः पुरुषव्याघ्र वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१२ ॥
हे सत्यविक्रमा, शिष्टांच्या धर्मासाठी परराष्ट्रांचे मर्दन करणाऱ्या, हे पुरुषव्याघ्रा, त्याला वन्याश्रमपद प्राप्त होते.
12.65.13
पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् ।
दीक्षा बहुविधा राजन्सत्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१३ ॥
हे राजा, सर्व प्राण्यांचे पालन आणि स्वराष्ट्राचे रक्षण केल्याने अनेक प्रकारच्या दीक्षा होतात; तेव्हा ते सत्याश्रमपद होते.
12.65.14
वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाऽथाचार्यपूजनम् ।
तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१४ ॥
वेदाध्ययनाची नित्यता, क्षमा, आचार्यपूजन आणि उपाध्यायांची सेवा — हेच ब्रह्माश्रमपद होय.
12.65.15
आह्निकाञ्जपमानस्य देवान्पूजयतः सदा ।
धर्मेण पुरुषव्याघ्र धर्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१५ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, जो नित्यकर्माने जप करतो आणि सदा देवांची पूजा करतो, त्याला धर्माने ते धर्माश्रमपद होते.
12.65.16
मृत्युर्वा रक्षणं वेति यस्य राज्ञो विनिश्चयः ।
प्राणद्यूते व्यवस्थाप्य ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१६ ॥
'मृत्यू की रक्षण' असा ज्या राजाचा निश्चय असतो, प्राणपणाच्या द्यूतात निर्णय स्थापणाऱ्यासाठी ते ब्रह्माश्रमपद होते.
12.65.17
अजिह्नमशठं मार्गं वर्तमानस्य भारत ।
सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१७ ॥
हे भारता, जो सदा सर्व भूतांप्रती वक्रतारहित, कपटरहित मार्गाने चालतो, त्याला ते ब्रह्माश्रमपद होते.
12.65.18
वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत ।
प्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.१८ ॥
हे भारता, वानप्रस्थ, विप्र आणि त्रैविद्य यांना विपुल धन देणाऱ्यासाठी ते वन्याश्रमपद होते.
12.65.19
सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तव भारत ।
आनृशंस्ये प्रवृत्तस्य नियतः पुण्यसंचयः ॥ १२.६५.१९ ॥
हे भारता, सर्व प्राण्यांवर दया करणाऱ्या आणि अहिंसेत प्रवृत्त असलेल्या तुला पुण्यसंचय निश्चित आहे.
12.65.20
बालवृद्धेषु कौन्तेय सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
अनुक्रोशक्रिया पार्थ धर्म एष सनातनः ॥ १२.६५.२० ॥
हे कौंतेया युधिष्ठिरा, हे पार्था, बालक आणि वृद्धांवर सर्व परिस्थितीत दया दाखवणे हाच हा सनातन धर्म आहे.
12.65.21
बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह ।
शरणागतेषु कौरव्य परं कारुण्यमाचर ॥ १२.६५.२१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, बळजबरीने पीडित प्राण्यांचे रक्षण कर. हे कौरवा, शरण आलेल्यांवर परम करुणा दाखव.
12.65.22
चराचराणां भूतानां रक्षणं चापि सर्वशः ।
यथार्हपूजां च तथा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत् ॥ १२.६५.२२ ॥
चर आणि अचर सर्व प्राण्यांचे सर्व प्रकारे रक्षण करीत, यथायोग्य पूजा करीत, अशा प्रकारे गृहस्थाश्रमात राहावे.
12.65.23
ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम् ।
निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यममितं तपः ॥ १२.६५.२३ ॥
हे पार्था, मोठ्या आणि धाकट्या भावांच्या पत्नींवर, भावांवर, पुत्र-नातवंडांवर नियंत्रण आणि अनुग्रह ठेवणे हेच गृहस्थाश्रमातील अमित तप आहे.
12.65.24
साधूनामर्चनीयानां पूजासु विदितात्मनाम् ।
पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत् ॥ १२.६५.२४ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, पूजनीय आणि आत्मज्ञानी साधूंची पूजा करून त्यांचे पालन करणे हेच गृहाश्रमाचे स्थान असावे.
12.65.25
आश्रमस्थानि भूतानि यस्य वेश्मनि भारत ।
भुञ्जते विपुलं भोज्यं तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर ॥ १२.६५.२५ ॥
हे भारता, ज्याच्या घरात आश्रमातील प्राणी विपुल अन्न खातात, तेच गृहस्थाश्रमाचे कर्तव्य, युधिष्ठिरा.
12.65.26
यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत् ।
आश्रमाणां हि सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनामयम् ॥ १२.६५.२६ ॥
विधात्याने निर्माण केल्याप्रमाणे यथार्थपणे धर्मात स्थित असलेला पुरुष सर्व आश्रमांचे निर्दोष फळ मिळवतो.
12.65.27
यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा ।
आश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर ॥ १२.६५.२७ ॥
हे कौन्तेया, ज्या पुरुषात गुण कधीही नष्ट होत नाहीत, आश्रमात स्थित असलेल्या त्यालाही नरश्रेष्ठ म्हटले जाते, युधिष्ठिरा.
12.65.28
स्थानमानं कुलेमानं वयोमानं तथैव च ।
कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर ॥ १२.६५.२८ ॥
युधिष्ठिरा, स्थानमान, कुलमान आणि वयोमान यांचे पालन करत माणूस सर्व आश्रमांत वास करतो.
12.65.29
देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मास्तथैव च ।
पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत् ॥ १२.६५.२९ ॥
हे कौन्तेया, देशधर्म आणि कुलधर्म यांचे पालन करत, पुरुषव्याघ्रा, राजा सर्वाश्रमी व्हावा.
12.65.30
काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च ।
अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत् ॥ १२.६५.३० ॥
पुरुषव्याघ्रा, योग्य काळी प्राण्यांना विभूती व उपहार देऊन आणि साधूंचा सत्कार करून आश्रमात वास करावा.
12.65.31
देशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते ।
सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोश्रमी ॥ १२.६५.३१ ॥
देशधर्म प्राप्त केलेला जो राजा धर्माकडे लक्ष देतो, हे कौन्तेया, तोच सर्व लोकांचा राजा होतो; तोच आश्रमी आहे.
12.65.32
ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति भारत ।
पालिता यस्य विषये पादांशस्तस्य भूपतेः ॥ १२.६५.३२ ॥
जगात जे धर्मकुशल लोक धर्माचे आचरण करतात; हे भारता, ज्याच्या राज्यात ते संरक्षित असतात, त्या राजाला त्यांच्या (पुण्याचा) चतुर्थांश वाटा मिळतो.
12.65.33
धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान् ।
पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते ॥ १२.६५.३३ ॥
जे राजे धर्मात रमणाऱ्या व धर्मपरायण माणसांचे रक्षण करीत नाहीत — हे पुरुषव्याघ्रा, ते त्यांचे पाप स्वीकारतात.
12.65.34
ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर ।
ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ ॥ १२.६५.३४ ॥
राजांच्या रक्षणात जे सहाय्यक असतात — हे युधिष्ठिरा, तेही सर्व त्या वाट्याचे भागीदार होतात; हे अनघा, दुसऱ्यांनी केलेल्या धर्मातही (ते भागीदार होतात).
12.65.35
सर्वाश्रमपदेऽप्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम् ।
पावनं पुरुषव्याघ्र यद्वयं पर्युपास्महे ॥ १२.६५.३५ ॥
सर्व आश्रमांच्या ठिकाणीही गृहस्थाश्रमाला तेजस्वी निश्चय असलेला व पावन म्हणतात — हे पुरुषव्याघ्रा, ज्याची आम्ही उपासना करतो तोच हा आहे.
12.65.36
आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः ।
न्यस्तदण्डो जितक्रोधः प्रेत्येह लभते सुखम् ॥ १२.६५.३६ ॥
जो माणूस सर्व प्राणिमात्रांना स्वतःसारखे पाहतो, दंड त्यागलेला असतो आणि क्रोधावर जय मिळवलेला असतो — तो इहलोकी व मृत्यूनंतरही सुख मिळवतो.
12.65.37
धर्मोच्छ्रिता सत्यजला शीलयष्टिर्दमध्वजा ।
त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्तया सन्तरिष्यति ॥ १२.६५.३७ ॥
धर्मावर उभारलेली, सत्यरूपी जल असलेली, शीलरूपी काठी असलेली, दमरूपी ध्वज असलेली, त्यागाच्या वाऱ्यावर चालणारी जलद नौका आहे; तिच्याद्वारे माणूस पार होईल.
12.65.38
यदा सर्वत्र निर्मुक्तः कामो नास्य हृदि स्थितः ।
यदा सत्यान्वितो वृत्तैस्तदा ब्रह्म सम श्नुते ॥ १२.६५.३८ ॥
जेव्हा सर्वत्र कामना मुक्त होते आणि त्याच्या हृदयात राहत नाही, जेव्हा तो सत्य आणि सदाचाराने युक्त असतो, तेव्हा तो ब्रह्माशी समान होतो.
12.65.39
सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ १२.६५.३९ ॥
हे नराधिपा, भावाने आणि योगाने चांगले प्रसन्न होऊन, हे पुरुषश्रेष्ठा, पालनात रमून तू धर्म प्राप्त करशील.
12.65.40
वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम् ।
पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ ॥ १२.६५.४० ॥
हे निष्पाप, वेदाध्ययनशील आणि साधुकर्मी ब्राह्मणांचे व सर्व लोकांचे पालन करण्यात प्रयत्न कर.
12.65.41
वने चरन्ति ये धर्ममाश्रमेषु च भारत ।
रक्षणात्तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः ॥ १२.६५.४१ ॥
हे भारता, जे वनात आणि आश्रमात धर्माचरण करतात, त्यांचे रक्षण केल्याने राजा त्यांच्या धर्माचे शंभरपट फल मिळवतो.
12.65.42
एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः ।
युधिष्ठिर त्वमेनं वै पूर्वं दृष्टं सनातनम् ॥ १२.६५.४२ ॥
हे पांडवश्रेष्ठा, तुला हा विविध धर्म सांगितला गेला. हे युधिष्ठिरा, हा सनातन धर्म तू पूर्वी पाहिला आहेस.
12.65.43
चातुराश्रम्यमैकाग्र्यं चातुर्वर्ण्यं च पाण्डवं ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ १२.६५.४३ ॥
हे पाण्डुपुत्रा, हे पुरुषश्रेष्ठा, प्रजापालनात रत राहिल्याने तू चार आश्रमांचा धर्म, एकाग्रता आणि चार वर्णांचा धर्म प्राप्त करशील.