મહાભારત · અધ્યાય 12.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.69.1
दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि ।
तत्र किं कुर्वतः सिद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६९.१ ॥
દંડનીતિ અને રાજા બંને સમાન છે. ત્યાં શું કરનારને સિદ્ધિ મળે છે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.69.2
माहात्म्यं दण्डनीत्यास्तु साध्यं शब्दैः सहेतुकैः ।
शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत ॥ १२.६९.२ ॥
દંડનીતિનો મહિમા હેતુસહિત શબ્દોથી કહેવો જોઈએ. હે રાજન, હે ભારત, હું કહું છું તે અહીં યથાવત સાંભળ.
12.69.3
दण्डनीतिः स्वधर्मेषु चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति ॥ १२.६९.३ ॥
દંડનીતિ ચારેય વર્ણોને તેમના સ્વધર્મમાં નિયંત્રિત રાખે છે. સ્વામી દ્વારા યોગ્ય રીતે પ્રયોજાય ત્યારે તે અધર્મથી રોકે છે.
12.69.4
चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे ।
दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये ॥ १२.६९.४ ॥
ચારેય વર્ણો સ્વધર્મમાં સ્થિર હોય અને મર્યાદાઓ ભળે નહીં, ત્યારે દંડનીતિથી પ્રજાને કલ્યાણ અને ક્યાંયથી પણ ભય ન રહેતો સ્થિતિ મળે છે.
12.69.5
सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति वयो वर्णा यथाविधि ।
तस्मादेव मनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम् ॥ १२.६९.५ ॥
વય અને વર્ણો વિધિ અનુસાર સોમ (સુખ-સમૃદ્ધિ) માટે પ્રયત્ન કરે છે. તેથી મનુષ્યોનું સુખ સ્થિર જાણ.
12.69.6
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो माभूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ १२.६९.६ ॥
કાળ રાજાનું કારણ છે, કે રાજા કાળનું કારણ છે? તારો આ સંશય ન રહે: રાજા કાળનું કારણ છે.
12.69.7
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ १२.६९.७ ॥
જ્યારે રાજા દંડનીતિમાં સંપૂર્ણપણે અને યોગ્ય રીતે વર્તે છે, ત્યારે કૃતયુગ નામનો શ્રેષ્ઠ કાળ પ્રવર્તે છે.
12.69.8
भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः ॥ १२.६९.८ ॥
કૃતયુગમાં ધર્મ રહે છે, ક્યાંય અધર્મ જોવા મળતો નથી; સર્વ વર્ણોનું મન અધર્મમાં રમતું નથી.
12.69.9
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ।
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यपि गुणान्युत ॥ १२.६९.९ ॥
પ્રજાઓનું યોગક્ષેમ ચાલે છે, એમાં સંશય નથી; વૈદિક કર્મો પણ ફળદાયી બને છે.
12.69.10
ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः ।
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च ॥ १२.६९.१० ॥
બધી ઋતુઓ સુખદ અને રોગરહિત હોય છે; માણસોના સ્વર, વર્ણ અને મન પ્રસન્ન રહે છે.
12.69.11
व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः ।
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नात्र जायते ॥ १२.६९.११ ॥
અહીં રોગ થતા નથી, અલ્પાયુ માણસ દેખાતો નથી; અહીં વિધવાઓ થતી નથી, ક્રૂર માણસ જન્મતો નથી.
12.69.12
अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ।
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च ॥ १२.६९.१२ ॥
ખેડ્યા વિના પાકતી પૃથ્વી થાય છે, ઔષધિઓ પણ એવી; છાલ, પાન, ફળ અને મૂળ પણ શક્તિશાળી બને છે.
12.69.13
नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलम् ।
इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर ॥ १२.६९.१३ ॥
ત્યાં અધર્મ હોતો નથી, કેવળ ધર્મ જ હોય છે. હે યુધિષ્ઠિર, આ રીતે કૃતયુગના આ ગુણો જાણ.
12.69.14
दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते ।
चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते ॥ १२.६९.१४ ॥
રાજા દંડનીતિથી ત્રણ ભાગોનું અનુસરણ કરે અને ચોથો ભાગ છોડી દે, ત્યારે ત્રેતાયુગ પ્રવર્તે છે.
12.69.15
अधर्मस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ॥ १२.६९.१५ ॥
અધર્મનો ચોથો ભાગ ત્રણ ભાગોનું અનુસરણ કરે છે; ત્યારે પણ પૃથ્વી ખેડાણથી પાકે છે, ઔષધિઓ પણ એવી જ રહે છે.
12.69.16
अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते ।
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते ॥ १२.६९.१६ ॥
રાજા અડધો ભાગ છોડીને નીતિથી અડધાનું અનુસરણ કરે ત્યારે, તે સમય દ્વાપર નામે પ્રવર્તે છે.
12.69.17
अशुभस्य यदा त्वर्धं द्वावंशावनुवर्तते ।
कुष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यर्धफला तथा ॥ १२.६९.१७ ॥
અશુભનો અડધો ભાગ બે ભાગોનું અનુસરણ કરે ત્યારે, પૃથ્વી મુશ્કેલીથી પાકે છે અને અડધાં ફળ આપે છે.
12.69.18
दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रवर्तेत तदा कलिः ॥ १२.६९.१८ ॥
રાજા દંડનીતિનો પૂર્ણ ત્યાગ કરીને અયોગથી પ્રજાને પીડે ત્યારે, કલિ પ્રવર્તે છે.
12.69.19
कलावधर्मो भूयिष्ठो धर्मो भवति न क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः ॥ १२.६९.१९ ॥
કલિયુગમાં અધર્મ વધારે હોય છે, ધર્મ ક્યાંય રહેતો નથી. સર્વ વર્ણોનું મન પોતાના સ્વધર્મથી ચલિત થાય છે.
12.69.20
शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया ।
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः ॥ १२.६९.२० ॥
શૂદ્રો ભિક્ષાથી જીવશે અને બ્રાહ્મણો સેવાથી જીવશે. યોગક્ષેમનો નાશ થશે અને વર્ણસંકર વર્તશે.
12.69.21
वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत ।
ऋतवो न सुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा ॥ १२.६९.२१ ॥
વૈદિક કર્મો પણ દોષયુક્ત થશે. બધી ઋતુઓ સુખદ નહીં રહે, અને લોકો રોગી થશે.
12.69.22
ह्रसन्त च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत ।
व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चाशतायुषः ॥ १२.६९.२२ ॥
મનુષ્યોનો સ્વર, વર્ણ અને મન ઘટતાં જશે; અહીં રોગો ઉત્પન્ન થશે, અને લોકો સો વર્ષ પૂરાં થયા પહેલાં મરશે.
12.69.23
विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा ।
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति ॥ १२.६९.२३ ॥
અહીં સ્ત્રીઓ વિધવા થશે, અને સંતાન ક્રૂર જન્મશે. ક્યાંક મેઘ વરસશે, ક્યાંક પાક ઊગશે.
12.69.24
रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः ।
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः ॥ १२.६९.२४ ॥
જ્યારે રાજા પ્રજાનું સારી રીતે રક્ષણ કરવાની ઇચ્છા રાખતો નથી અને દંડનીતિમાં સ્થિર રહેતો નથી, ત્યારે બધા રસ ક્ષય પામે છે.
12.69.25
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥ १२.६९.२५ ॥
રાજા કૃતયુગનો સર્જક છે, ત્રેતા અને દ્વાપરનો પણ; ચોથા યુગનું કારણ પણ રાજા જ છે.
12.69.26
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते ॥ १२.६९.२६ ॥
કૃતયુગ રચવાથી રાજા સંપૂર્ણ રીતે સ્વર્ગ મેળવે છે; ત્રેતા રચવાથી રાજા સંપૂર્ણ રીતે સ્વર્ગ મેળવતો નથી.
12.69.27
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते ॥ १२.६९.२७ ॥
દ્વાપરનું પ્રવર્તન કરવાથી રાજા પોતાના ભાગ પ્રમાણે ફળ મેળવે છે; કલિનું પ્રવર્તન કરવાથી રાજા સંપૂર્ણ પાપ મેળવે છે.
12.69.28
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्ति पापं च विन्दति ॥ १२.६९.२८ ॥
પછી તે દુષ્કર્મી રાજા નરકમાં અનંત વર્ષો સુધી વસે છે; પ્રજાઓના કલંકમાં ડૂબીને અપકીર્તિ અને પાપ પામે છે.
12.69.29
दण्डनीतिं पुरस्कृत्य क्षत्रियेण विजानता ।
लिप्सितव्यमलभ्यं च लब्धं रक्ष्यं च भारत।
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ॥ १२.६९.२९ ॥
દંડનીતિને આગળ રાખીને જ્ઞાની ક્ષત્રિયે જે અપ્રાપ્ય છે તે મેળવવું, જે પ્રાપ્ત છે તેનું રક્ષણ કરવું, ભારત; પ્રજાઓનો યોગક્ષેમ ચાલે છે, એમાં સંશય નથી.
12.69.30
लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकपावनी ।
सम्यङ्गीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता ॥ १२.६९.३० ॥
દંડનીતિ જગતની સીમા નક્કી કરનારી અને જગતને પવિત્ર કરનારી મર્યાદા છે; સમ્યક્ રીતે ગાયેલી દંડનીતિ માતા અને પિતા સમાન છે.
12.69.31
यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ ।
एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान् ॥ १२.६९.३१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જેમાં પ્રાણીઓ સ્થિત રહે છે તેને જાણો. દંડનીતિથી યુક્ત રાજા હોવો એ જ પરમ ધર્મ છે.
12.69.32
तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान् ।
एवं वृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम् ॥ १२.६९.३२ ॥
તેથી હે કૌરવ, નીતિમાન થઈને ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કર. આ રીતે વર્તીને પ્રજાની રક્ષા કરતાં તું દુર્જય સ્વર્ગ જીતીશ.