ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.69.1
दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि ।
तत्र किं कुर्वतः सिद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६९.१ ॥
ਦੰਡਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.69.2
माहात्म्यं दण्डनीत्यास्तु साध्यं शब्दैः सहेतुकैः ।
शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत ॥ १२.६९.२ ॥
ਦੰਡਨੀਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਾਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮੇਰੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣੋ।
12.69.3
दण्डनीतिः स्वधर्मेषु चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति ॥ १२.६९.३ ॥
ਦੰਡਨੀਤੀ ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸੁਆਮੀ ਵੱਲੋਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
12.69.4
चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे ।
दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये ॥ १२.६९.४ ॥
ਚਾਰੇ ਵਰਣ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਰਲਣ ਨਾ, ਤਾਂ ਦੰਡਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਖ਼ੈਰ ਅਤੇ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
12.69.5
सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति वयो वर्णा यथाविधि ।
तस्मादेव मनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम् ॥ १२.६९.५ ॥
ਉਮਰ ਅਤੇ ਵਰਣ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਮ (ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਸਥਿਰ ਜਾਣੋ।
12.69.6
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो माभूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ १२.६९.६ ॥
ਕਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਕਾਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਹੇ: ਰਾਜਾ ਹੀ ਕਾਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
12.69.7
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ १२.६९.७ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਲ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ।
12.69.8
भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः ॥ १२.६९.८ ॥
ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਮਦਾ।
12.69.9
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ।
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यपि गुणान्युत ॥ १२.६९.९ ॥
ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਯੋਗ-ਕਸ਼ੇਮ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.69.10
ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः ।
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च ॥ १२.६९.१० ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਸੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਰੰਗ ਅਤੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.69.11
व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः ।
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नात्र जायते ॥ १२.६९.११ ॥
ਇੱਥੇ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਇੱਥੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜ਼ਾਲਮ ਨਹੀਂ ਜੰਮਦਾ।
12.69.12
अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ।
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च ॥ १२.६९.१२ ॥
ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੇ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵੀ; ਛਿੱਲ, ਪੱਤੇ, ਫਲ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.69.13
नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलम् ।
इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर ॥ १२.६९.१३ ॥
ਉੱਥੇ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣ।
12.69.14
दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते ।
चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते ॥ १२.६९.१४ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੰਡਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.69.15
अधर्मस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ॥ १२.६९.१५ ॥
ਅਧਰਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਦੋਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਵਾਹੀ ਨਾਲ ਫਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.69.16
अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते ।
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते ॥ १२.६९.१६ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਅੱਧੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.69.17
अशुभस्य यदा त्वर्धं द्वावंशावनुवर्तते ।
कुष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यर्धफला तथा ॥ १२.६९.१७ ॥
ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਫਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
12.69.18
दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रवर्तेत तदा कलिः ॥ १२.६९.१८ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੰਡਨੀਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਯੋਗ ਨਾਲ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਲਿ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ।
12.69.19
कलावधर्मो भूयिष्ठो धर्मो भवति न क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः ॥ १२.६९.१९ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.69.20
शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया ।
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः ॥ १२.६९.२० ॥
ਸ਼ੂਦਰ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਣਗੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੇਵਾ ਨਾਲ। ਯੋਗਕਸ਼ੇਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਰਣਸੰਕਰ ਫੈਲੇਗਾ।
12.69.21
वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत ।
ऋतवो न सुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा ॥ १२.६९.२१ ॥
ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਨੁਕਸ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
12.69.22
ह्रसन्त च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत ।
व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चाशतायुषः ॥ १२.६९.२२ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼, ਰੰਗ ਅਤੇ ਮਨ ਘਟਦੇ ਜਾਣਗੇ; ਇੱਥੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਨਗੇ।
12.69.23
विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा ।
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति ॥ १२.६९.२३ ॥
ਇੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਬੇਰਹਿਮ ਜੰਮੇਗੀ। ਕਿਤੇ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹੇਗਾ, ਕਿਤੇ ਫ਼ਸਲ ਉੱਗੇਗੀ।
12.69.24
रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः ।
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः ॥ १२.६९.२४ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪਰਜਾ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਰਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.69.25
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥ १२.६९.२५ ॥
ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦਾ ਵੀ; ਚੌਥੇ ਯੁਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਰਾਜਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.69.26
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते ॥ १२.६९.२६ ॥
ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਰਚਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਰਚਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.69.27
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते ॥ १२.६९.२७ ॥
ਦ੍ਵਾਪਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਿ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪੂਰਾ ਪਾਪ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.69.28
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्ति पापं च विन्दति ॥ १२.६९.२८ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ ਰਾਜਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਪਰਜਾ ਦੇ ਕਲੰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬਦਨਾਮੀ ਅਤੇ ਪਾਪ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.69.29
दण्डनीतिं पुरस्कृत्य क्षत्रियेण विजानता ।
लिप्सितव्यमलभ्यं च लब्धं रक्ष्यं च भारत।
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ॥ १२.६९.२९ ॥
ਦੰਡਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਨੂੰ ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਉਹ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ; ਪਰਜਾ ਦਾ ਯੋਗਕ੍ਰਿਸ਼ੇਮ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.69.30
लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकपावनी ।
सम्यङ्गीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता ॥ १२.६९.३० ॥
ਦੰਡਨੀਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਰਿਆਦਾ ਹੈ; ਸਮਿਆਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਗਈ ਦੰਡਨੀਤੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ।
12.69.31
यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ ।
एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान् ॥ १२.६९.३१ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ।
12.69.32
तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान् ।
एवं वृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम् ॥ १२.६९.३२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਕੌਰਵ, ਨੀਤੀਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਅਜਿੱਤ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇਂਗਾ।