महाभारत · अध्याय 12.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.69.1
दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि ।
तत्र किं कुर्वतः सिद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६९.१ ॥
दण्डनीति और राजा, ये दोनों ही समान हैं। वहाँ किसे करते हुए सिद्धि होती है? हे पितामह, वह मुझे बताइए।
12.69.2
माहात्म्यं दण्डनीत्यास्तु साध्यं शब्दैः सहेतुकैः ।
शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत ॥ १२.६९.२ ॥
दण्डनीति की महिमा तर्कयुक्त शब्दों से कही जानी चाहिए। हे राजन्, हे भरतवंशी, मेरे कहते हुए यथावत् यहाँ सुनो।
12.69.3
दण्डनीतिः स्वधर्मेषु चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति ॥ १२.६९.३ ॥
दण्डनीति चारों वर्णों को उनके अपने धर्मों में बाँधे रखती है। स्वामी द्वारा ठीक से प्रयोग की जाकर वह अधर्म से रोकती है।
12.69.4
चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे ।
दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये ॥ १२.६९.४ ॥
जब चारों वर्ण अपने-अपने धर्म में स्थित हों और मर्यादाएँ मिश्रित न हों, तब दण्डनीति के कारण प्रजाओं का कल्याण और निर्भयता होती है।
12.69.5
सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति वयो वर्णा यथाविधि ।
तस्मादेव मनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम् ॥ १२.६९.५ ॥
वय और वर्ण विधिपूर्वक सोम (सुख-समृद्धि) के लिए प्रयत्न करते हैं। इसीलिए मनुष्यों का सुख सुस्थिर जानो।
12.69.6
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो माभूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ १२.६९.६ ॥
राजा के लिए काल कारण है, या राजा काल का कारण है? तुम्हारा यह संशय न रहे: राजा काल का कारण है।
12.69.7
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ १२.६९.७ ॥
जब राजा दण्डनीति में पूर्ण रूप से भली प्रकार आचरण करता है, तब श्रेष्ठ काल प्रवृत्त होता है, जिसका नाम कृतयुग है।
12.69.8
भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः ॥ १२.६९.८ ॥
कृतयुग में धर्म होता है, कहीं अधर्म नहीं मिलता; सभी वर्णों का मन अधर्म में नहीं रमता।
12.69.9
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ।
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यपि गुणान्युत ॥ १२.६९.९ ॥
प्रजाओं के योग-क्षेम सुचारु रूप से चलते हैं, इसमें संशय नहीं; वैदिक कर्म भी गुणवान (फलदायी) होते हैं।
12.69.10
ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः ।
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च ॥ १२.६९.१० ॥
सभी ऋतुएँ सुखद और रोगरहित होती हैं; मनुष्यों के स्वर, वर्ण और मन प्रसन्न रहते हैं।
12.69.11
व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः ।
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नात्र जायते ॥ १२.६९.११ ॥
यहाँ रोग नहीं होते, कोई मनुष्य अल्पायु नहीं दिखता; यहाँ विधवाएँ नहीं होतीं, यहाँ कोई क्रूर मनुष्य नहीं जन्मता।
12.69.12
अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ।
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च ॥ १२.६९.१२ ॥
बिना जोते पकने वाली पृथ्वी होती है, तथा औषधियाँ भी; छाल, पत्ते, फल और मूल भी शक्तिशाली होते हैं।
12.69.13
नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलम् ।
इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर ॥ १२.६९.१३ ॥
वहाँ अधर्म नहीं होता, केवल धर्म ही होता है। हे युधिष्ठिर, इस प्रकार कृतयुग के इन गुणों को जानो।
12.69.14
दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते ।
चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते ॥ १२.६९.१४ ॥
जब राजा दण्डनीति के द्वारा तीन भागों का अनुसरण करता है और चौथे भाग को छोड़ देता है, तब त्रेता युग आरम्भ होता है।
12.69.15
अधर्मस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ॥ १२.६९.१५ ॥
अधर्म का चौथा भाग तीन भागों का अनुसरण करता है; तब भी पृथ्वी जोतकर उगाई जाने वाली रहती है और औषधियाँ भी वैसी ही रहती हैं।
12.69.16
अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते ।
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते ॥ १२.६९.१६ ॥
जब राजा आधा भाग छोड़कर नीति के द्वारा आधे का अनुसरण करता है, तब वह समय द्वापर नाम से आरम्भ होता है।
12.69.17
अशुभस्य यदा त्वर्धं द्वावंशावनुवर्तते ।
कुष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यर्धफला तथा ॥ १२.६९.१७ ॥
जब अशुभ का आधा भाग दो अंशों का अनुसरण करता है, तब पृथ्वी कठिनाई से पकने वाली हो जाती है और आधे फल देने वाली भी।
12.69.18
दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रवर्तेत तदा कलिः ॥ १२.६९.१८ ॥
जब राजा दण्डनीति को पूरी तरह त्याग देता है और अयोग से प्रजा को कष्ट देता है, तब कलि युग आरम्भ होता है।
12.69.19
कलावधर्मो भूयिष्ठो धर्मो भवति न क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः ॥ १२.६९.१९ ॥
कलियुग में अधर्म अधिकतर होता है, धर्म कहीं नहीं रहता। सभी वर्णों का मन अपने स्वधर्म से विचलित हो जाता है।
12.69.20
शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया ।
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः ॥ १२.६९.२० ॥
शूद्र भिक्षा से जीवन चलाते हैं और ब्राह्मण सेवा से। योग-क्षेम का नाश होता है और वर्णसंकर फैल जाता है।
12.69.21
वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत ।
ऋतवो न सुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा ॥ १२.६९.२१ ॥
वैदिक कर्म भी दोषपूर्ण हो जाते हैं। सभी ऋतुएँ सुखद नहीं रहतीं, और लोग रोगी हो जाते हैं।
12.69.22
ह्रसन्त च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत ।
व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चाशतायुषः ॥ १२.६९.२२ ॥
मनुष्यों की वाणी, वर्ण और मन घटते जाते हैं। यहाँ रोग उत्पन्न होते हैं और लोग सौ वर्ष से पहले ही मर जाते हैं।
12.69.23
विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा ।
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति ॥ १२.६९.२३ ॥
यहाँ स्त्रियाँ विधवा हो जाती हैं और संतान निर्दयी उत्पन्न होती है। कहीं मेघ बरसता है, कहीं फसल उगती है।
12.69.24
रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः ।
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः ॥ १२.६९.२४ ॥
जब राजा प्रजा की भली-भाँति रक्षा करने की इच्छा नहीं रखता और दण्डनीति में स्थिर नहीं रहता, तब सारे रस नष्ट हो जाते हैं।
12.69.25
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥ १२.६९.२५ ॥
राजा कृतयुग का सृष्टा होता है, और त्रेता तथा द्वापर का भी; और चौथे युग का भी राजा ही कारण होता है।
12.69.26
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते ॥ १२.६९.२६ ॥
कृतयुग के निर्माण से राजा पूर्णतः स्वर्ग प्राप्त करता है; त्रेता के निर्माण से राजा स्वर्ग तो पाता है, पर पूर्णतः नहीं।
12.69.27
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते ॥ १२.६९.२७ ॥
द्वापर को प्रवर्तित करने से राजा अपने भाग के अनुसार फल पाता है; कलि के प्रवर्तन से राजा पाप का पूर्ण भागी होता है।
12.69.28
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्ति पापं च विन्दति ॥ १२.६९.२८ ॥
तब वह दुष्कर्मी राजा नरक में अनंत वर्षों तक वास करता है; प्रजाओं के कल्मष में डूबा हुआ वह अपयश और पाप पाता है।
12.69.29
दण्डनीतिं पुरस्कृत्य क्षत्रियेण विजानता ।
लिप्सितव्यमलभ्यं च लब्धं रक्ष्यं च भारत।
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ॥ १२.६९.२९ ॥
दण्डनीति को सामने रखकर ज्ञानी क्षत्रिय को जो अप्राप्त है उसे पाना चाहिए, जो प्राप्त है उसकी रक्षा करनी चाहिए, हे भारत; इसमें संशय नहीं कि प्रजाओं के योग-क्षेम चलते हैं।
12.69.30
लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकपावनी ।
सम्यङ्गीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता ॥ १२.६९.३० ॥
यह दण्डनीति संसार की सीमा निर्धारित करने वाली और संसार को पवित्र करने वाली मर्यादा है; सम्यक् रूप से वर्णित दण्डनीति माता और पिता के समान है।
12.69.31
यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ ।
एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान् ॥ १२.६९.३१ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, जिसमें सब प्राणी स्थित होते हैं, उसे जानो। यही परम धर्म है कि राजा दण्डनीति से युक्त हो।
12.69.32
तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान् ।
एवं वृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम् ॥ १२.६९.३२ ॥
इसलिए हे कौरव, नीतिमान होकर धर्मपूर्वक प्रजा का पालन करो। इस प्रकार आचरण करते हुए, प्रजा की रक्षा करके तुम दुर्जय स्वर्ग को जीतोगे।