महाभारत · अध्याय 12.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.69.1
दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि ।
तत्र किं कुर्वतः सिद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६९.१ ॥
दण्डनीती आणि राजा हे दोन्ही समानच आहेत. तेथे काय करणाऱ्याला सिद्धी मिळते? हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.69.2
माहात्म्यं दण्डनीत्यास्तु साध्यं शब्दैः सहेतुकैः ।
शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत ॥ १२.६९.२ ॥
दण्डनीतीचे माहात्म्य सहेतुक शब्दांनी सांगितले पाहिजे. हे राजा, हे भारता, मी जसे सांगतो तसे येथे नीट ऐक.
12.69.3
दण्डनीतिः स्वधर्मेषु चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति ॥ १२.६९.३ ॥
दण्डनीती चारही वर्णांना त्यांच्या स्वधर्मात नियंत्रित ठेवते. स्वामीने योग्य रीतीने उपयोगात आणल्यास ती अधर्मापासून रोखते.
12.69.4
चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे ।
दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये ॥ १२.६९.४ ॥
चारही वर्ण स्वधर्मात स्थिर असतील आणि मर्यादा मिसळलेल्या नसतील, तेव्हा दण्डनीतीमुळे प्रजांना कल्याण आणि कोठूनही भय नसलेली स्थिती लाभते.
12.69.5
सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति वयो वर्णा यथाविधि ।
तस्मादेव मनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम् ॥ १२.६९.५ ॥
वय व वर्ण विधीनुसार सोमासाठी (कल्याण व समृद्धीसाठी) प्रयत्न करतात. म्हणून मानवांचे सुख स्थिर आहे असे जाण.
12.69.6
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो माभूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ १२.६९.६ ॥
काळ हा राजाचे कारण आहे की राजा हा काळाचे कारण आहे? तुझा हा संशय राहू नये: राजा हाच काळाचे कारण आहे.
12.69.7
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ १२.६९.७ ॥
राजा दण्डनीतीमध्ये पूर्णपणे व योग्य रीतीने वागतो तेव्हा कृतयुग नावाचा श्रेष्ठ काळ प्रवर्तित होतो.
12.69.8
भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः ॥ १२.६९.८ ॥
कृतयुगात धर्म असतो, कुठेही अधर्म आढळत नाही; सर्व वर्णांचे मन अधर्मात रमत नाही.
12.69.9
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ।
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यपि गुणान्युत ॥ १२.६९.९ ॥
प्रजांचे योगक्षेम चालते, यात संशय नाही; वैदिक कर्मेही फलदायी होतात.
12.69.10
ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः ।
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च ॥ १२.६९.१० ॥
सर्व ऋतू सुखकर व रोगरहित असतात; माणसांचा स्वर, वर्ण आणि मन प्रसन्न राहते.
12.69.11
व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः ।
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नात्र जायते ॥ १२.६९.११ ॥
येथे व्याधी होत नाहीत, अल्पायुषी माणूस दिसत नाही; येथे विधवा होत नाहीत, क्रूर माणूस जन्मत नाही.
12.69.12
अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ।
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च ॥ १२.६९.१२ ॥
नांगरल्याशिवायही पृथ्वी पिकते, औषधीही तशाच; साल, पान, फळ आणि मुळे प्रभावशाली होतात.
12.69.13
नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलम् ।
इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर ॥ १२.६९.१३ ॥
तेथे अधर्म नसतो, केवळ धर्मच असतो. हे युधिष्ठिरा, अशा प्रकारे कृतयुगाचे हे गुण जाण.
12.69.14
दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते ।
चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते ॥ १२.६९.१४ ॥
राजा दंडनीतीने तीन भागांचे अनुसरण करतो आणि चौथा भाग सोडून देतो, तेव्हा त्रेता युग सुरू होते.
12.69.15
अधर्मस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ॥ १२.६९.१५ ॥
अधर्माचा चौथा भाग तीन भागांचे अनुसरण करतो; तेव्हाही पृथ्वी नांगरणीने पिकणारी राहते आणि औषधीही तशाच राहतात.
12.69.16
अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते ।
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते ॥ १२.६९.१६ ॥
राजा अर्धा भाग सोडून नीतीने अर्ध्याचे अनुसरण करतो, तेव्हा तो काळ द्वापर नावाने सुरू होतो.
12.69.17
अशुभस्य यदा त्वर्धं द्वावंशावनुवर्तते ।
कुष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यर्धफला तथा ॥ १२.६९.१७ ॥
अशुभाचा अर्धा भाग दोन भागांचे अनुसरण करतो तेव्हा पृथ्वी कष्टाने पिकणारी आणि अर्धफलदायी होते.
12.69.18
दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रवर्तेत तदा कलिः ॥ १२.६९.१८ ॥
राजा दंडनीती पूर्णपणे सोडून अयोगाने प्रजेला त्रास देतो, तेव्हा कलि सुरू होतो.
12.69.19
कलावधर्मो भूयिष्ठो धर्मो भवति न क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः ॥ १२.६९.१९ ॥
कलियुगात अधर्म अधिक असतो, धर्म कुठेही राहत नाही. सर्व वर्णांचे मन आपल्या स्वधर्मापासून ढळते.
12.69.20
शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया ।
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः ॥ १२.६९.२० ॥
शूद्र भिक्षेने जगतील, ब्राह्मण सेवेने जगतील. योगक्षेमाचा नाश होईल आणि वर्णसंकर घडेल.
12.69.21
वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत ।
ऋतवो न सुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा ॥ १२.६९.२१ ॥
वैदिक कर्मेही दोषयुक्त होतील. सर्व ऋतू सुखकारक राहणार नाहीत, आणि लोक रोगी होतील.
12.69.22
ह्रसन्त च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत ।
व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चाशतायुषः ॥ १२.६९.२२ ॥
मनुष्यांचा स्वर, वर्ण आणि मन घटत जाईल; येथे व्याधी उद्भवतील आणि लोक शंभर वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वीच मरतील.
12.69.23
विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा ।
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति ॥ १२.६९.२३ ॥
येथे स्त्रिया विधवा होतील, आणि संतती क्रूर जन्मेल. कुठे पर्जन्य बरसेल, कुठे पीक उगवेल.
12.69.24
रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः ।
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः ॥ १२.६९.२४ ॥
राजा प्रजेचे नीट रक्षण करण्याची इच्छा धरत नाही आणि दंडनीतीत स्थिर राहत नाही, तेव्हा सर्व रस क्षीण होतात.
12.69.25
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥ १२.६९.२५ ॥
राजा कृतयुगाचा निर्माता असतो, त्रेता व द्वापराचाही; आणि चौथ्या युगाचेही कारण राजाच असतो.
12.69.26
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते ॥ १२.६९.२६ ॥
कृतयुग घडवून राजा पूर्णपणे स्वर्ग मिळवतो; त्रेता घडवून राजा पूर्णपणे स्वर्ग मिळवत नाही.
12.69.27
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते ॥ १२.६९.२७ ॥
द्वापर प्रवर्तित केल्याने राजा आपल्या वाट्यानुसार फळ मिळवतो; कलीचे प्रवर्तन केल्याने राजा पूर्णपणे पाप मिळवतो.
12.69.28
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्ति पापं च विन्दति ॥ १२.६९.२८ ॥
मग तो दुष्कर्मी राजा नरकात अनंत वर्षे वास करतो; प्रजांच्या कलंकात बुडून अपकीर्ती आणि पाप मिळवतो.
12.69.29
दण्डनीतिं पुरस्कृत्य क्षत्रियेण विजानता ।
लिप्सितव्यमलभ्यं च लब्धं रक्ष्यं च भारत।
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ॥ १२.६९.२९ ॥
दंडनीतीला पुढे ठेवून ज्ञानी क्षत्रियाने जे मिळत नाही ते मिळवावे, जे मिळाले ते रक्षावे, भारता; प्रजांचा योगक्षेम चालतो, यात संशय नाही.
12.69.30
लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकपावनी ।
सम्यङ्गीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता ॥ १२.६९.३० ॥
दंडनीती ही जगाची सीमा आखणारी व जग पवित्र करणारी मर्यादा आहे; सम्यक् रीतीने गायिलेली दंडनीती आई-वडिलांसारखी आहे.
12.69.31
यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ ।
एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान् ॥ १२.६९.३१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ज्यामध्ये प्राणी स्थित राहतात ते जाण. दण्डनीतीने युक्त राजा असणे हाच परम धर्म आहे.
12.69.32
तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान् ।
एवं वृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम् ॥ १२.६९.३२ ॥
म्हणून हे कौरवा, नीतिमान होऊन धर्माने प्रजेचे पालन कर. अशा प्रकारे वागून प्रजेचे रक्षण करीत तू दुर्जय स्वर्ग जिंकशील.