महाभारत · अध्याय 12.77
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.77.1
केषां प्रभवते राजा वित्तस्य भरतर्षभ ।
कया च वृत्त्या वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.७७.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, राजा कोणाच्या धनावर अधिकार ठेवतो? कोणत्या वृत्तीने त्याने जगावे? हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.77.2
अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् ।
ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत ॥ १२.७७.२ ॥
अब्राह्मणांच्या धनाचा स्वामी राजा आहे, असे वैदिक वचन आहे. आणि ब्राह्मणांपैकी जे कोणी विकर्मात असतात, तेही.
12.77.3
विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन ।
इति राज्ञां पुरावृत्तमभिजल्पन्ति साधवः ॥ १२.७७.३ ॥
विकर्मात असलेल्या ब्राह्मणांचीही राजाने कोणत्याही प्रकारे उपेक्षा करू नये. हीच राजांची पूर्वीची रीत आहे, असे साधू सांगतात.
12.77.4
यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः ।
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्विषं नृप ॥ १२.७७.४ ॥
ज्या राजाच्या राज्यात कोणी ब्राह्मण चोर होतो, हे नृपा, त्या अपराधाला लोक राजाचाच दोष मानतात.
12.77.5
अभिशस्तमिवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा ।
तस्माद्राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणानन्वपालयन् ॥ १२.७७.५ ॥
त्या कर्मामुळे राजा स्वतःला जणू आरोपी मानतो. म्हणून सर्व राजर्षींनी ब्राह्मणांचे रक्षण केले.
12.77.6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं केकयराजेन हियमाणेन रक्षसा ॥ १२.७७.६ ॥
याबाबत लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात, जो केकयराजाने गायला होता, जेव्हा त्याला राक्षस हरण करून नेत होता.
12.77.7
केकयानामधिपतिं रक्षो जग्राह दारुणम् ।
स्वाध्यायेनान्वितं राजन्नरण्ये संशितव्रतम् ॥ १२.७७.७ ॥
केकयांचा अधिपती राक्षसाने क्रूरपणे पकडला. हे राजा, तो अरण्यात स्वाध्यायाने युक्त आणि दृढव्रती होता.
12.77.8
न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः ।
नानाहिताग्निर्नायज्वा मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.८ ॥
माझ्या राज्यात चोर नाही, कंजूष नाही, मद्यपी नाही; अग्नी स्थापन न केलेला किंवा यज्ञ न करणारा नाही. माझ्या अंतरात प्रवेश करू नकोस.
12.77.9
न च मे ब्राह्मणोऽविद्वान्नाव्रती नाप्यसोमपः ।
द्विजातिर्विषये मह्यं मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.९ ॥
माझ्या राज्यात अज्ञानी ब्राह्मण नाही, व्रतहीन नाही, सोमपान न करणारा नाही; माझ्या राज्यातील कोणताही द्विज असा नाही. माझ्या अंतरात प्रवेश करू नकोस.
12.77.10
नानाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते विषये मम ।
नाधीते चाव्रती कश्चिन्मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.१० ॥
माझ्या राज्यात पूर्ण दक्षिणा देऊन यज्ञ न करणारा कोणी नाही, अध्ययन न करणारा नाही, व्रतहीन कोणीही नाही. माझ्या अंतरात प्रवेश करू नकोस.
12.77.11
अध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति च ।
ददति प्रतिगृह्णन्ति षट्सु कर्मस्ववस्थिताः ॥ १२.७७.११ ॥
ते शिकवतात, अभ्यास करतात, यज्ञ करतात, यज्ञ करवतात, दान देतात आणि दान घेतात; ते सहा कर्मांत स्थित असतात.
12.77.12
पूजिताः संविभक्ताश्च मृदवः सत्यवादिनः ।
ब्राह्मणा मे स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.१२ ॥
माझे ब्राह्मण सन्मानित, दान वाटले गेलेले, मृदू, सत्यवादी आणि आपापल्या कर्मात स्थित आहेत. माझ्या अंतरात प्रवेश करू नकोस.
12.77.13
न याचन्ते प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदाः ।
नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति न ॥ १२.७७.१३ ॥
ते याचना करत नाहीत, दानही देत नाहीत; सत्यधर्मात निपुण असलेले ते शिकवत नाहीत, शिकत नाहीत, यज्ञ करत नाहीत, यज्ञ करवतही नाहीत.
12.77.14
ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
क्षत्रिया मे स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.१४ ॥
युद्धात पाठ न दाखवता ब्राह्मणांचे रक्षण करणारे माझे क्षत्रिय स्वधर्मात स्थिर आहेत; तू माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.15
कृषिगोरक्षवाणिज्यमुपजीवन्त्यमायया ।
अप्रमत्ताः क्रियावन्तः सुवृत्ताः सत्यवादिनः ॥ १२.७७.१५ ॥
शेती, गोरक्षण व व्यापार यांवर कपटाशिवाय उपजीविका करतात; सावध, कर्मठ, सदाचारी आणि सत्यवादी आहेत.
12.77.16
संविभागं दमं शौचं सौहृदं च व्यपाश्रिताः ।
मम वैश्याः स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.१६ ॥
संविभाग, दम, शौच व सौहार्द यांचा आश्रय घेतलेले माझे वैश्य स्वकर्मात स्थिर आहेत; तू माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.17
त्रीन्वर्णानुपतिष्ठन्ते यथावदनसूयकाः ।
मम शूद्राः स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.१७ ॥
मत्सर न करता तीन वर्णांची यथायोग्य सेवा करणारे माझे शूद्र स्वकर्मात स्थिर आहेत; तू माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.18
कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् ।
संविभक्ताऽस्मि सर्वेषां मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.१८ ॥
दीन, अनाथ, वृद्ध, दुर्बल, आजारी व स्त्रिया यांच्यात मी वाटला गेलो आहे; तू माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.19
कुलानुरूपधर्माणां प्रस्थितानां यथाविधि ।
अव्युच्छेत्ताऽस्मि सर्वेषां मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.१९ ॥
आपल्या कुलधर्माला अनुरूप वागणारे आणि विधिपूर्वक प्रस्थान केलेले सर्वजण यांचा मी अखंड रक्षक आहे; माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.20
तपस्विनो मे विषये पूजिताः परिपालिताः ।
संविभक्ताश्च सत्कृत्य मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.२० ॥
माझ्या राज्यात तपस्वी सन्मानित, संरक्षित आणि आदराने पोषिले जातात; माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.21
नासंविभज्य भोक्ताऽस्मि न विशामि परस्त्रियम् ।
स्वतन्त्रो जातु न क्रीडे मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.२१ ॥
वाटून दिल्याशिवाय मी भोजन करत नाही, परस्त्रीकडे जात नाही, स्वैर होऊन कधीच क्रीडा करीत नाही; माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.22
नाब्रह्मचारी भिक्षावान्भिक्षुर्वा ब्रह्मचर्यवान् ।
अनृत्विजा हुतं नास्ति मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.२२ ॥
ब्रह्मचर्य न पाळणारा भिक्षेकरी नसतो, ब्रह्मचर्य पाळणाराच भिक्षू असतो; ऋत्विजांशिवाय होम होत नाही; माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.23
कृतं राज्यं मया सर्वं राज्यस्थेनापि कार्यवत् ।
नाहं व्युत्क्रामितः सत्यान्मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.२३ ॥
राजा असताना मी सर्व राज्यकार्य यथोचित पार पाडले आहे; सत्यापासून मी कधी ढळलो नाही; माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.24
नावजानाम्यहं वैद्यान्न वृद्धान्न तपस्विनः ।
राष्ट्रे स्वपति जागर्मि मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.२४ ॥
मी वैद्यांची, वृद्धांची किंवा तपस्व्यांची अवहेलना करीत नाही; राष्ट्रात झोपलो असतानाही मी जागा असतो; माझ्या अंतरंगात प्रवेश करू नकोस.
12.77.25
शुक्लकर्मास्मि सर्वत्र न दुर्गतिभयं मम ।
धर्मचारी गृहस्थश्च मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.२५ ॥
मी सर्वत्र शुद्ध कर्म करणारा आहे; दुर्गतीचे भय मला नाही. मी धर्माचरण करणारा गृहस्थ आहे; माझ्या अंतरात प्रवेश करू नकोस.
12.77.26
वेदाध्ययनसंपन्नस्तपस्वी सत्यधर्मवित् ।
स्वामी सर्वस्य राष्ट्रस्य धीमान्मम पुरोहितः ॥ १२.७७.२६ ॥
वेदाध्ययनात संपन्न, तपस्वी, सत्यधर्म जाणणारा, संपूर्ण राष्ट्राचा स्वामी आणि बुद्धिमान असा माझा पुरोहित.
12.77.27
दानेन दिव्यानभिवाञ्छामि लोकान् ।
सत्येनाथ ब्राह्मणानां च गुप्त्या।
शुश्रूषया चापि गुरूनुपैमि ।
न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः ॥ १२.७७.२७ ॥
दानाने मी दिव्य लोकांची इच्छा करतो; सत्याने, ब्राह्मणांच्या रक्षणाने आणि सेवेने गुरूंजवळ जातो. राक्षसांपासून मला भय नाही.
12.77.28
न मे राष्ट्रे विधवा ब्रह्मबन्धु ।
र्न ब्राह्मणः कितवो नोत चोरः।
नायाज्ययाजी न च पापकर्मा ।
न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः ॥ १२.७७.२८ ॥
माझ्या राष्ट्रात विधवा, नामधारी ब्राह्मण, जुगारी किंवा चोर नाही; अयोग्यांसाठी यज्ञ करणारा किंवा पापकर्मी नाही. राक्षसांपासून मला भय नाही.
12.77.29
न मे शस्त्रैरनिर्भिन्नं गात्रे व्द्यङ्गुलमन्तरम् ।
धर्मार्थं युध्यमानस्य मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.२९ ॥
धर्मासाठी युद्ध करणाऱ्या माझ्या शरीरावर शस्त्रांनी न भेदलेली दोन बोटे रुंदीचीही जागा नाही; माझ्या अंतरात प्रवेश करू नकोस.
12.77.30
गोब्राह्मणेभ्यो यज्ञेभ्यो नित्यं स्वस्त्ययनं मम ।
आशासते जना राष्ट्रे मा ममान्तरमाविशः ॥ १२.७७.३० ॥
गाई, ब्राह्मण आणि यज्ञांमुळे माझे नेहमी कल्याण होते; राष्ट्रातील लोक माझ्यासाठी मंगल इच्छितात. माझ्या अंतरात प्रवेश करू नकोस.
12.77.31
नारीणां व्यभिचाराच्च अन्यायाच्च महीक्षिताम् ।
विप्राणां कर्मदोषाच्च प्रजानां जायते भयम् ॥ १२.७७.३१ ॥
स्त्रियांच्या व्यभिचारामुळे, राजांच्या अन्यायामुळे आणि ब्राह्मणांच्या कर्मदोषामुळे प्रजेत भय उत्पन्न होते.
12.77.32
अवृष्टिर्मारको दोषः सततं क्षुद्भयानि च ।
विग्रहश्च सदा तस्मिन्देशे भवति दारुणः ॥ १२.७७.३२ ॥
पावसाचा अभाव, मारक दोष, सततचे भूकभय आणि कलह — त्या देशात हे नेहमी भयंकर असते.
12.77.33
यक्षरक्षःपिशाचेभ्यो नासुरेभ्यः कथंचन ।
भयमुत्पद्यते तत्र यत्र विप्राः सुसंयताः ॥ १२.७७.३३ ॥
जिथे ब्राह्मण सुसंयमी असतात, तिथे यक्ष, राक्षस, पिशाच किंवा असुर यांच्यामुळे कोणत्याही प्रकारे भय उत्पन्न होत नाही.
12.77.34
गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः पन्नगाश्च सरीसृपाः ।
मानवान्न जिघांसन्ति यत्र नार्यः पतिव्रताः ॥ १२.७७.३४ ॥
जिथे स्त्रिया पतिव्रता असतात, तिथे गंधर्व, अप्सरा, सिद्ध, नाग आणि सरपटणारे प्राणी मानवांना मारू इच्छित नाहीत.
12.77.35
ब्राह्मणः क्षत्रिया वैश्या यत्र शूद्राश्च धार्मिकाः ।
नाऽनावृष्टिभयं तत्र न दुर्भिक्षं न विभ्रमः ॥ १२.७७.३५ ॥
जिथे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि धार्मिक शूद्र असतात, तिथे अनावृष्टीचे भय नसते, दुष्काळ नसतो, गोंधळही नसतो.
12.77.36
धार्मिको यत्र भूपालो न तत्रास्ति पराभवः ।
उत्पाता न च दृश्यन्ते न दिव्या न च मानुषाः ॥ १२.७७.३६ ॥
जिथे धार्मिक राजा असतो, तिथे पराभव नसतो; तिथे दैवी किंवा मानुषी उत्पात दिसत नाहीत.
12.77.37
यस्मात्सर्वास्ववस्थासु धर्ममेवान्ववेक्षसे ।
तस्मात्प्राप्नुहि कैकेय गृहं स्वस्ति व्रजाम्यहम् ॥ १२.७७.३७ ॥
कारण तू सर्व परिस्थितीत केवळ धर्माचाच विचार करतोस; म्हणून हे कैकेया, घरी जा; मी कल्याणाने जात आहे.
12.77.38
येषां गोब्राह्मणा रक्ष्याः प्रजा रक्ष्याश्च केकय ।
न रक्षोऽभ्यो भयं तेषां कुत एव तु पातकम् ॥ १२.७७.३८ ॥
जे गायी, ब्राह्मण आणि प्रजा यांचे रक्षण करतात, हे केकया, त्यांना राक्षसांपासून भय नाही; मग त्यांना पाप कोठून?
12.77.39
येषां पुरोगमा विप्रा येषां ब्रह्म परं बलम् ।
सुरक्षितास्तथा विप्रास्ते वै स्वर्गजितो नृपाः ॥ १२.७७.३९ ॥
ज्यांच्या पुढे ब्राह्मण आहेत, ज्यांचे परम बल ब्रह्म आहे, आणि ब्राह्मण सुरक्षित आहेत, तेच राजे खरोखर स्वर्गजयी होत.
12.77.40
तस्माद्द्विजातीन्रक्षेत ते हि रक्षन्ति रक्षिताः ।
आशीरेषां भवेद्राजन्राज्ञां सम्यक्प्रवर्तताम् ॥ १२.७७.४० ॥
म्हणून राजाने द्विजांचे रक्षण करावे, कारण रक्षित झालेले तेही त्याचे रक्षण करतात. हे राजन, जे राजे योग्य रीतीने वागतात त्यांना हाच आशीर्वाद असो.
12.77.41
तस्माद्राज्ञा विशेषेण विकर्मस्था द्विजातयः ।
नियम्याः संविभज्याश्च प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२.७७.४१ ॥
म्हणून राजाने विशेषतः आपल्या कर्तव्यापासून ढळलेल्या द्विजांना नियंत्रित करावे, आणि प्रजेवर अनुग्रह करण्यासाठी त्यांच्यात उपजीविका वाटून द्यावी.
12.77.42
एवं यो वर्तते राजा पौरजानपदेष्विह ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥ १२.७७.४२ ॥
अशा प्रकारे नगरवासी आणि ग्रामवासी यांच्यामध्ये वागणारा राजा येथे कल्याण अनुभवून इंद्रलोक प्राप्त करतो.