મહાભારત · અધ્યાય 12.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.82.1
एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत ।
यः कश्चिद्वेदयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः ॥ १२.८२.१ ॥
આ પ્રથમ આચરણ છે; હે ભારત, બીજું સાંભળ. જે કોઈ માણસ રાજાને ધનની વાત જણાવે, તેનું રાજાએ રક્ષણ કરવું જોઈએ.
12.82.2
ह्रियमाणममात्येन भृत्यो वा यदि वा भृतः ।
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर ॥ १२.८२.२ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, મંત્રી દ્વારા ચોરાઈ રહેલું, અથવા નોકર કે ભાડે રાખેલો માણસ, જે રાજકોશને નાશ પામતો જુએ, તેણે તે જણાવવું જોઈએ.
12.82.3
श्रोतव्यमस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ।
अमात्या ह्यपहर्तारो भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत ॥ १२.८२.३ ॥
તેની વાત એકાંતમાં સાંભળવી જોઈએ, અને મંત્રીઓથી તેનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; હે ભરતવંશી, મંત્રીઓ જ મોટેભાગે અપહરણકર્તા હોય છે, તેઓ ઘણાને મારે છે.
12.82.4
राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः ।
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः ॥ १२.८२.४ ॥
રાજકોશના રક્ષકને, રાજકોશને લૂંટનારા બધા ભેગા થઈને પીડે છે; તે અરક્ષિત રહીને નાશ પામે છે.
12.82.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह ॥ १२.८२.५ ॥
આ બાબતમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ દૃષ્ટાંત તરીકે આપે છે, જે કાલકવૃક્ષીય મુનિએ કોસલના રાજાને કહ્યો હતો.
12.82.6
कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्तं क्षेमदर्शिनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगोमेति नः श्रुतम् ॥ १२.८२.६ ॥
કોસલોનું આધિપત્ય મેળવેલા, કલ્યાણ જોનારા રાજાને કાલકવૃક્ષીય મુનિએ — એમ અમે સાંભળ્યું છે.
12.82.7
स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः ।
सर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥ १२.८२.७ ॥
તેણે કાગડાને પિંજરામાં બાંધીને ક્ષેમદર્શીના રાજ્યની બધી બાબતો કાળજીપૂર્વક જોઈ; સમાચાર મેળવવાની ઇચ્છાથી વારંવાર એમ કર્યું.
12.82.8
अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः ।
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते ॥ १२.८२.८ ॥
મેં કાગડાઓની વિદ્યા શીખી છે; કાગડા મને ભવિષ્ય, ભૂતકાળ અને હાલમાં જે બની રહ્યું છે તે કહે છે.
12.82.9
इति राष्ट्रे परिपतन्बहुभिः पुरुषैः सह ।
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिदृष्टवान् ॥ १२.८२.९ ॥
આ રીતે રાજ્યમાં ઘણા માણસો સાથે ફરતાં તેણે રાજઅધિકારીઓનાં બધાં દુષ્કર્મો જોયાં.
12.82.10
स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः ।
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः ॥ १२.८२.१० ॥
તેણે તે રાજ્યની બધી કામગીરી સંપૂર્ણપણે જાણી; રાજઅધિકારીઓના બધા અપરાધો જાણીને, પછી પછી વધુ જાણ્યું.
12.82.11
ततः स काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् ।
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः ॥ १२.८२.११ ॥
પછી તે કાગડાને લઈને રાજાને મળવા આવ્યો; 'હું સર્વજ્ઞ છું' એમ કહેતો, દૃઢ વ્રતવાળો થઈને.
12.82.12
स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम् ।
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम् ॥ १२.८२.१२ ॥
તે કૌસલ્ય પાસે આવીને, શણગારેલા રાજા અને અમાત્યને કહ્યું: 'કાગડાના વચનથી તેં ત્યાં આ કર્યું છે.'
12.82.13
असौ चासौ च जानीते राजकेशस्त्वया हृतः ।
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम् ॥ १२.८२.१३ ॥
આ અને તે બંને જાણે છે કે રાજકોષ તારા વડે હરાયો છે. આ કાગડો એમ કહે છે; તેથી તેની તરત પાછળ જવું.
12.82.14
तथाऽन्यानपि स प्राह राजकोशहरांस्तदा ।
न चास्य वचनं किंचिदनृतं श्रूयते क्वचित् ॥ १२.८२.१४ ॥
એ જ રીતે તેણે ત્યારે રાજકોષ હરનારા બીજાઓને પણ કહ્યું. તેના વચનમાં ક્યાંય જરાય અસત્ય સંભળાતું નથી.
12.82.15
तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह ।
तमतिक्रम्य सुप्तं तु निशि काकमपोथयन् ॥ १२.८२.१५ ॥
તેના દ્વારા બધા રાજસેવકો અપમાનિત થયા, હે કુરુશ્રેષ્ઠ. તેને છોડીને રાત્રે સૂતેલા તે કાગડાને તેમણે માર્યો.
12.82.16
वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा वाणेन पञ्जरे ।
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत् ॥ १२.८२.१६ ॥
પાંજરામાં બાણથી વીંધાયેલા તે કાગડાને જોઈને, પૂર્વાહ્નમાં બ્રાહ્મણે કલ્યાણ જોનારને આ વચન કહ્યું.
12.82.17
राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं भवतो हितम् ॥ १२.८२.१७ ॥
હે રાજન, પ્રાણ અને ધનના સ્વામી એવા તમારી પાસે હું અભય માગું છું. તમારી અનુમતિ મળ્યે તમારા હિતનું વચન કહીશ.
12.82.18
मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मनाऽऽगतः ।
ह्रियन्ते हि महार्थाश्च पुरुषे विक्रमत्यपि ॥ १२.८२.१८ ॥
મિત્રના હિત માટે અત્યંત સંતપ્ત થઈને, ભક્તિથી સર્વાત્માથી હું આવ્યો છું. પુરુષ પરાક્રમ કરે તોપણ મોટા અર્થો હરાઈ જાય છે.
12.82.19
संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः ।
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसह्य हितकारणात् ॥ १२.८२.१९ ॥
મિત્રને સમજાવવા ઇચ્છતો માણસ, જેમ સારથિ સારા ઘોડાને કાબૂમાં રાખે, તેમ અતિશય ક્રોધમાં ડૂબેલાને તેના હિત માટે બળપૂર્વક પણ વાળવો જોઈએ.
12.82.20
तथाविधस्य सुहृदा क्षन्तव्यं संविजानता ।
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता ॥ १२.८२.२० ॥
આવા માણસને, વાસ્તવિકતા સમજતા મિત્રે માફ કરવો જોઈએ; હંમેશાં ઐશ્વર્યની ઇચ્છા રાખતા અને તે મેળવવા ઇચ્છતા માણસને પણ એવી જ રીતે માફ કરવો જોઈએ.
12.82.21
तं राजा प्रत्युवाचेदं यत्किंचिन्मां भवान्वदेत् ।
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम् ॥ १२.८२.२१ ॥
રાજાએ તેને આ ઉત્તર આપ્યો: 'આપ મને જે કંઈ કહો, તે હું, મારા પોતાના હિતની ઇચ્છા રાખતો, કેમ સહન ન કરું?'
12.82.22
ब्राह्मण प्रतिजाने ते प्रब्रूहि यदिहेच्छसि ।
करिष्यामि हि ते वाक्यं यन्मां विप्र प्रवक्ष्यसि ॥ १२.८२.२२ ॥
હે બ્રાહ્મણ, હું તમને વચન આપું છું; અહીં તમે જે ઇચ્છો તે કહો. હે વિપ્ર, તમે મને જે વચન કહેશો તે હું અવશ્ય પૂર્ણ કરીશ.
12.82.23
विद्वान्नयानपायांश्च भयाख्यातॄन्भयानि च ।
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागतः ॥ १२.८२.२३ ॥
નીતિના લાભ-હાનિ, ભયની ઘોષણા કરનારાઓ અને ભયોને જાણતો હું, ભક્તિથી તમારું આચરણ કહેવા તમારી પાસે આવ્યો છું.
12.82.24
प्रागेवोक्तं तु दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेवनम् ।
अगतेः कुगतिर्ह्येषा या राज्ञा सहजीविका ॥ १२.८२.२४ ॥
આચાર્યોએ પહેલાં જ કહ્યું છે કે રાજાની સેવા કરવી એ દોષ છે; આશ્રય વિનાના માટે આ ખરાબ માર્ગ છે; રાજા સાથે જીવન વિતાવવું પણ એવું જ છે.
12.82.25
आशीविषैश्च तस्याहुः संगमं यस्य राजभिः ।
बहुमित्रांश्च राजानो बह्वभित्रास्तथैव च ॥ १२.८२.२५ ॥
જેનો રાજાઓ સાથે સંગ હોય છે, તેનો સંગ વિષધર સર્પો સાથે છે એમ કહેવાય છે. રાજાઓને ઘણા મિત્રો હોય છે અને તેવી જ રીતે ઘણા શત્રુઓ પણ હોય છે.
12.82.26
तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपजीविनाम् ।
तथाऽस्य राजतो राजन्मुहुर्तादागतं भयम् ॥ १२.८२.२६ ॥
રાજા પર જીવિકા ચલાવનારાઓને તે સૌ તરફથી ભય આવે છે એમ કહેવાય છે. હે રાજન, તેવી જ રીતે તેને રાજા તરફથી ક્ષણમાત્રમાં ભય આવી પડે છે.
12.82.27
नैकान्तेनाप्रमादो हि शक्यः कर्तुं महीपतौ ।
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता ॥ १२.८२.२७ ॥
રાજાની પાસે સંપૂર્ણપણે સાવધ રહેવું ખરેખર શક્ય નથી. પરંતુ સમૃદ્ધિની ઇચ્છા રાખનારે કોઈ પણ રીતે પ્રમાદ ન કરવો જોઈએ.
12.82.28
प्रमादात्स्खलते बुद्धिः स्खलतो नास्ति जीवितम् ।
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानप्नुपशिक्षितः ॥ १२.८२.२८ ॥
પ્રમાદથી બુદ્ધિ લપસી જાય છે; લપસનારનું જીવન રહેતું નથી. રાજસેવામાં સારી રીતે તાલીમ પામેલાએ સળગતી આગની જેમ રાજા પાસે જવું.
12.82.29
आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥ १२.८२.२९ ॥
ક્રોધિત ઝેરી સર્પની જેમ, પ્રાણ અને ધનના સ્વામી પ્રભુની માણસે હંમેશાં યત્નપૂર્વક સેવા કરવી, 'હું કંઈ નથી' એમ માનીને.
12.82.30
दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुःस्थिताद्दुरनुष्ठितात् ।
दुरासदाद्दुर्वृजिनादिङ्गिताद्ध्यायितादपि ॥ १२.८२.३० ॥
ખરાબ વચનથી, ખરાબ સ્થિતિથી, ખોટા આચરણથી, દુર્ગમ કઠોરતાથી, દુષ્ટતાથી, સંકેતથી અને વિચારથી પણ ભયભીત રહીને (સાવધ રહેવું જોઈએ).
12.82.31
देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः ।
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत् ॥ १२.८२.३१ ॥
રાજા પ્રસન્ન થાય તો દેવતાની જેમ બધાં ઇચ્છિત કાર્યો સિદ્ધ કરે; ક્રુદ્ધ થાય તો વૈશ્વાનર અગ્નિની જેમ મૂળસહિત બાળી નાખે.
12.82.32
इति राजन्यमः प्राह वर्तते च तथैव तत् ।
अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः ॥ १२.८२.३२ ॥
આ રીતે રાજન્યશ્રેષ્ઠે કહ્યું, 'તે તો એમ જ છે. હવે હું વધુ મોટો હેતુ વારંવાર સાધીશ.'
12.82.33
ददात्यत्मद्विधोऽऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि ।
वायसस्त्वेष मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः ॥ १२.८२.३३ ॥
મારા જેવો અમાત્ય આપત્તિમાં બુદ્ધિનું સહાય આપે છે. હે રાજન, આ કાગડો મારા માટે યમે મોકલેલો છે.
12.82.34
न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः ।
हिताहितांस्तु बुद्ध्येथा मापरोक्षमतिर्भव ॥ १२.८२.३४ ॥
અહીં તમે મારા માટે નિંદનીય નથી, અને જેમને તમે પ્રિય છો તેઓ પણ નથી. હિત અને અહિતને તમે સમજો; અદૃશ્યને ન સમજનાર બુદ્ધિવાળા ન બનો.
12.82.35
ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे ।
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम् ॥ १२.८२.३५ ॥
જેઓ તમારા ઘરમાં રહે છે, માત્ર લેવામાં તત્પર, પ્રાણીઓના વિનાશની ઇચ્છા રાખનારા — એવા લોકોએ મારી વિરુદ્ધ આ રચ્યું છે.
12.82.36
यो वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छत्यनन्तरम् ।
आन्तरैराभेसंधाय राजन्सिद्ध्यति नान्यथा ॥ १२.८२.३६ ॥
જે તમારા વિનાશ દ્વારા પછીનું રાજ્ય ઇચ્છે છે, અંદરના લોકો સાથે કાવતરું રચીને, હે રાજન, તે સિદ્ધ થાય છે; બીજી રીતે નહીં.
12.82.37
तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम् ।
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो ॥ १२.८२.३७ ॥
હે રાજન, તેમના ભયથી હું બીજા આશ્રમમાં જઈશ; કારણ કે તેમના લીધે મારો તાક્યો બાણ કાગડા પર પડ્યો, હે પ્રભો.
12.82.38
छझना मम काकश्च गमितो यमसादनम् ।
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेन चक्षुषा ॥ १२.८२.३८ ॥
છળથી મારા કાગડાને પણ યમલોક મોકલવામાં આવ્યો. હે રાજન, મારી લાંબી તપસ્યાથી મળેલી દૃષ્ટિથી મેં આ જોયું છે.
12.82.39
बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणैर्युताम् ।
काकेन वालिशेनेमामतार्षमहमापगाम् ॥ १२.८२.३९ ॥
ઘણા મગર, માછલી, શાર્ક અને તિમિંગિલના સમૂહોથી ભરેલી આ નદીને મેં એ મૂર્ખ કાગડા સાથે પાર કરી.
12.82.40
स्थाण्वश्मकण्टकवर्तीं सिंह व्याघ्रसमाकुलाम् ।
दुरासदां दुष्प्रसहां गुहां हैमवतीमिव। ॥ १२.८२.४० ॥
ઠૂંઠાં, પથ્થરો અને કાંટાવાળા માર્ગવાળી, સિંહ અને વાઘથી ભરેલી, દુર્ગમ અને દુઃસહ, હિમાલયની ગુફા જેવી.
12.82.41
अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते ।
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः ॥ १२.८२.४१ ॥
અગ્નિથી અંધારો દુર્ગ પાર થાય છે, નૌકાઓથી જળમાર્ગે પહોંચાય છે; પણ રાજદુર્ગમાં ઉતરવાનો ઉપાય પંડિતો જાણતા નથી.
12.82.42
गहनं भवतो राज्यमन्धकारं तमोन्वितम् ।
नेह विश्वसितुं शक्यं भवताऽपि कुतो मया ॥ १२.८२.४२ ॥
તમારું રાજ્ય ગહન છે, અંધકાર અને અજ્ઞાનથી ભરેલું છે; અહીં વિશ્વાસ કરવો શક્ય નથી — તમારા પર પણ નહિ, મારા પર તો કેવી રીતે?
12.82.43
अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह ।
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः ॥ १२.८२.४३ ॥
તેથી અહીં સત્ અને અસત્ સમાન છે; અહીં શુભ નિવાસ નથી. અહીં સુકૃત કરનારનો અને દુષ્કૃત કરનારનો મૃત્યુ જ છે, એમાં સંશય નથી.
12.82.44
न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते न कथनम् ।
नेह युक्तं स्थिरं स्थातुं जवेनैवाव्रजेद्वुधः ॥ १२.८२.४४ ॥
ન્યાયથી દુષ્કૃત કરનારનો ઘાત થાય છે, સુકૃત કરનારનો નહીં (તેનું કથન પણ નહીં). અહીં સ્થિર રહેવું યોગ્ય નથી; બુદ્ધિમાને વેગથી જ ચાલ્યા જવું જોઈએ.
12.82.45
सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति ।
तयोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वधातिनीम् ॥ १२.८२.४५ ॥
હે રાજન, સીતા નામની એક નદી છે જેમાં હોડી ડૂબી જાય છે. તેના વડે હું આને ઉપમા આપું છું — આ સર્વનાશ કરનારી જાળ છે.
12.82.46
मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम् ।
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव ॥ १२.८२.४६ ॥
તમે મધમાં પડ્યા જેવા છો; તમારું ભોજન ઝેરથી મિશ્ર છે. તમારો ભાવ અસત્પુરુષો જેવો છે, સત્પુરુષો જેવો નથી.
12.82.47
आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमसि पार्थिव ॥ १२.८२.४७ ॥
હે રાજન, તમે ઝેરી સાપોથી ઘેરાયેલા કૂવા જેવા છો.
12.82.48
दुर्गतीर्था बृहत्कूला कावेरी चोरसंयुता ।
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान्।
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि ॥ १२.८२.४८ ॥
કઠિન ઘાટ અને વિશાળ કાંઠાવાળી કાવેરી નદી જેવા, મીઠા જળવાળી નદી જેવા, હે રાજન, તમે છો; કૂતરાં, ગીધ, શિયાળોથી યુક્ત હોવા છતાં તમે રાજહંસ સમાન છો.
12.82.49
यथाऽऽश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् ।
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥ १२.८२.४९ ॥
જેમ એક મોટા વૃક્ષનો આશ્રય લઈને મોટી ઝાડી વધે છે; પછી તે તે વૃક્ષને ઢાંકી દે છે અને તેને ઓળંગીને પણ વધે છે.
12.82.50
तेनैवोग्रेन्धनेनैनं दावो दहति दारुणः ।
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥ १२.८२.५० ॥
તે જ ઉગ્ર ઇંધનથી ભયંકર દાવાનળ તેને બાળે છે. તેમ જ, હે રાજન્, તે અમાત્યો અહીં ઉપમા છે; તેમને બરાબર તપાસીને શુદ્ધ કરો.
12.82.51
त्वया चैव कृता राजन्भवता परिपालिताः ।
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम् ॥ १२.८२.५१ ॥
તમારા દ્વારા જ તેઓ ઘડાયા, હે રાજન્, તમે જ તેમનું રક્ષણ કર્યું; છતાં તેઓ તમારો તિરસ્કાર કરી તમારા પ્રિયને મારવા ઇચ્છે છે.
12.82.52
उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता ।
अन्तः सर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये।
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञः साहसजीविनः ॥ १२.८२.५२ ॥
ઘરમાં સાપ હોય તેમ, અથવા વીરની પત્નીના ઘરમાં હોય તેમ, શંકા રાખીને અને પ્રમાદ ટાળીને રક્ષણ કરતાં રહીને વસ્યો — સાહસથી જીવતા રાજાના શીલને જાણવાની ઇચ્છા રાખીને.
12.82.53
कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदस्यान्तरा जिताः ।
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः ॥ १२.८२.५३ ॥
શું રાજાએ ઇન્દ્રિયો જીતી છે? શું તેના આંતરિક શત્રુઓ જીતાયા છે? શું રાજા તેમને પ્રિય છે? શું પ્રજાઓ રાજાને પ્રિય છે?
12.82.54
विजिज्ञासुरिह प्राप्तस्तवाहं राजसत्तम ।
तस्य मे रोचते राजन्क्षुधितस्येव भोजनम् ॥ १२.८२.५४ ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ, તમને જાણવાની ઇચ્છાથી હું અહીં આવ્યો છું. હે રાજન્, ભૂખ્યાને ભોજન જેમ રુચે તેમ મને તે રુચે છે.
12.82.55
अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् ।
भवतोऽर्थकृदित्येवं मयि ते दोषमादधन्।
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः ॥ १२.८२.५५ ॥
મારા મંત્રીઓ મને રુચતા નથી, જેમ તરસ વગરના માણસને પાણી રુચતું નથી. તમારું હિત સાધનારા છે એથી તેઓ મારા પર દોષ મૂકે છે. બીજું કોઈ કારણ નથી, એમાં મને શંકા નથી.
12.82.56
न हि तेषामहं द्रोग्धा तत्तेषां द्रोहवद्गतम् ।
अरेर्हि दुर्हृदाद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात् ॥ १२.८२.५६ ॥
હું તેમનો દ્રોહી નથી; તેમનો દ્રોહ જાણે તેમના પર જ પાછો ફર્યો છે. શત્રુ અને દુષ્ટહૃદયી માણસથી ડરવું જોઈએ, પીઠ ભાંગેલા સાપથી ડરવાની જેમ.
12.82.57
भूयसा परिहारेण सत्कारेण च भूयसा ।
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम ॥ १२.८२.५७ ॥
અત્યંત આદર અને મોટા સત્કારથી પૂજિત થઈને, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તમે ફરીથી મારા ઘરમાં વસો.
12.82.58
ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति ते न वत्स्यन्ति मे गृहे ।
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यत्तदेषामनन्तरम् ॥ १२.८२.५८ ॥
હે બ્રાહ્મણ, જે તમને ઇચ્છતા નથી તેઓ મારા ઘરમાં નહીં રહે. તેમના પછી શું થશે તે તમારે જ જાણવું જોઈએ.
12.82.59
यथा स्यात्सुधृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् ।
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम् ॥ १२.८२.५९ ॥
દંડ સારી રીતે લાગુ થાય અને સારું કાર્ય બરાબર થાય, એ વિચારીને, હે ભગવન્, કલ્યાણ માટે મને નિયુક્ત કરો.
12.82.60
अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु ।
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषंपुरुषं जहि।
एकदोषा हि बहवो मृद्गीयुरपि कण्टकान् ॥ १२.८२.६० ॥
આ દોષ બતાવીને દરેકને નિર્બળ કરો. પછી કારણ જાણીને એક-એક માણસને મારી નાખો. એક જ દોષવાળા ઘણા કાંટાને પણ લોકો કચડી નાખે છે.
12.82.61
अर्थे सर्वं जगद्वद्धमर्थेनैव निबध्यते ।
अर्थे दर्पो मनुष्याणां तस्मादर्थं विरोचय ॥ १२.८२.६१ ॥
સંપત્તિમાં જ સમગ્ર જગત બંધાયેલું છે; સંપત્તિથી જ તે બંધાય છે. સંપત્તિમાં જ મનુષ્યોનો અભિમાન છે; તેથી સંપત્તિને ઉજ્જવળ કર.
12.82.62
एकेनैकस्य दोषेण तद्विरुद्धं प्रचोदय ।
स तस्य दोषानुद्भाव्य तस्यार्थं ग्राहयिष्यति ॥ १२.८२.६२ ॥
એકના એક દોષથી તેની વિરુદ્ધ ઉશ્કેર. તે તેના દોષો પ્રગટ કરીને તેની પાસેથી ધન લઈ લેશે.
12.82.63
सामपूर्वं च केषांचिद्भेदेन च परस्परम् ।
वैरं कारय भूपाल पश्चाद्दण्डं प्रचोदय ॥ १२.८२.६३ ॥
કેટલાકની સાથે પ્રથમ સામથી અને પછી ભેદથી પરસ્પર વૈર ઉત્પન્ન કર. હે ભૂપાલ, પછી દંડનો પ્રયોગ કર.
12.82.64
बिल्वेन च यथा बिल्वमाकारं छाद्य बुद्धिमान् ।
अशुद्धं सचिवं राजन्नशुद्धेनैव नाशय ॥ १२.८२.६४ ॥
એક બિલ્વફળથી બીજા બિલ્વફળનો આકાર ઢાંકે તેમ, હે રાજન્, બુદ્ધિમાને અશુદ્ધ મંત્રીનો અશુદ્ધ ઉપાયથી જ નાશ કરવો.
12.82.65
मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२.८२.६५ ॥
હે રાજન્, મંત્રભેદના ભયથી તેથી હું તને આ કહું છું.
12.82.66
वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः ।
स्वस्ति चेच्छाम भवतः परेषां च यथाऽऽत्मनः ॥ १२.८२.६६ ॥
અમે બ્રાહ્મણો છીએ; મૃદુ દંડવાળા અને દયાળુ છીએ. અમે તારું, બીજાઓનું અને અમારું કલ્યાણ જ ઇચ્છીએ છીએ.
12.82.67
राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः।
पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः ॥ १२.८२.६७ ॥
હે રાજન, હું તમારો સંબંધી છું; હું મારો પરિચય આપું છું. કાલકવૃક્ષ વંશના મુનિ તરીકે હું ઓળખાઉં છું. તમારા પિતાનો મિત્ર હતો, તમારા દ્વારા આદરણીય અને સત્યપ્રતિજ્ઞ હતો.
12.82.68
व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते ।
सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया ॥ १२.८२.६८ ॥
હે રાજન, તમારું રાજ્ય વિનાશ પામ્યું અને પિતા દેહત્યાગ કરી ગયા, ત્યારે મેં બધી કામનાઓ છોડીને તપ કર્યું.
12.82.69
स्नेहात्त्वां तु ब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रो दिति ॥ १२.८२.६९ ॥
સ્નેહથી હું તમને આ કહું છું; ફરી મોહમાં ન પડો, હે દિતિપુત્ર.
12.82.70
उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया ।
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि ॥ १२.८२.७० ॥
દુઃખ અને સુખ બંને જોઈને, સંયોગથી રાજ્ય પામીને, અમાત્યો પર આધારિત આ રાજ્યથી, હે રાજન, તમે કેમ પ્રમાદ કરો છો?
12.82.71
ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसा पुनः ।
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे ॥ १२.८२.७१ ॥
પછી રાજવંશમાં ફરી મહાન નાંદી (મંગલ આશીર્વાદ) થઈ; બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ આવ્યા ત્યારે પુરોહિતકુળમાં પણ.
12.82.72
एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने ।
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः ॥ १२.८२.७२ ॥
યશસ્વી કૌસલ્ય માટે પૃથ્વીને એકછત્ર કર્યા પછી, કાલકવૃક્ષ વંશના મુનિએ ઉત્તમ યજ્ઞોથી યજન કર્યું.
12.82.73
हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽप्यजयन्महीम् ।
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत ॥ १२.८२.७३ ॥
તેમનું એ હિતકારી વચન સાંભળીને કૌસલ્યે પણ પૃથ્વી જીતી લીધી; હે ભારત, રાજાએ તેમણે કહ્યા પ્રમાણે જ કર્યું.