महाभारत · अध्याय 12.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.82.1
एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत ।
यः कश्चिद्वेदयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः ॥ १२.८२.१ ॥
हे पहिले आचरण आहे; हे भारता, दुसरे ऐक. जो कोणी मनुष्य राजाला धनाविषयी माहिती देतो, त्याचे राजाने रक्षण करावे.
12.82.2
ह्रियमाणममात्येन भृत्यो वा यदि वा भृतः ।
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर ॥ १२.८२.२ ॥
हे युधिष्ठिरा, अमात्याकडून हरण केले जात असताना, किंवा सेवक वा मजूर, जो राजकोष नष्ट होताना पाहतो, त्याने ते सांगावे.
12.82.3
श्रोतव्यमस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ।
अमात्या ह्यपहर्तारो भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत ॥ १२.८२.३ ॥
त्याचे बोलणे एकांतात ऐकावे आणि अमात्यांपासून त्याचे रक्षण करावे; हे भारता, अमात्यच बहुधा चोरणारे असतात, ते अनेकांना मारतात.
12.82.4
राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः ।
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः ॥ १२.८२.४ ॥
राजकोषाच्या रक्षकाला, राजकोष लुटणारे सर्वजण एकत्र येऊन पीडा देतात; तो अरक्षित राहून नष्ट होतो.
12.82.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह ॥ १२.८२.५ ॥
या विषयात लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून देतात, जो कालकवृक्षीय मुनींनी कोसलाच्या राजाला सांगितला.
12.82.6
कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्तं क्षेमदर्शिनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगोमेति नः श्रुतम् ॥ १२.८२.६ ॥
कोसलांचे आधिपत्य मिळवलेल्या कल्याणदर्शी राजाला कालकवृक्षीय मुनींनी — असे आम्ही ऐकले आहे.
12.82.7
स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः ।
सर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥ १२.८२.७ ॥
त्याने कावळ्याला पिंजऱ्यात बांधून क्षेमदर्शीच्या राज्यातील सर्व गोष्टींकडे काळजीपूर्वक लक्ष दिले; बातम्या मिळवण्याच्या इच्छेने वारंवार तसे केले.
12.82.8
अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः ।
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते ॥ १२.८२.८ ॥
मी कावळ्यांची विद्या शिकलो आहे; कावळे मला भविष्य, भूतकाळ आणि सध्या जे घडत आहे ते सांगतात.
12.82.9
इति राष्ट्रे परिपतन्बहुभिः पुरुषैः सह ।
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिदृष्टवान् ॥ १२.८२.९ ॥
अशा प्रकारे राज्यात अनेक माणसांसह फिरताना त्याने राजसेवकांची सर्व दुष्कृत्ये पाहिली.
12.82.10
स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः ।
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः ॥ १२.८२.१० ॥
त्याने त्या राज्यातील सर्व कारभार पूर्णपणे जाणला; राजसेवकांचे सर्व अपराध जाणून, मग पुन्हा पुन्हा जाणले.
12.82.11
ततः स काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् ।
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः ॥ १२.८२.११ ॥
मग तो कावळ्याला घेऊन राजाला भेटायला आला; 'मी सर्वज्ञ आहे' असे म्हणत, दृढव्रती होऊन.
12.82.12
स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम् ।
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम् ॥ १२.८२.१२ ॥
तो कौसल्याकडे येऊन, अलंकृत राजा आणि अमात्याला म्हणाला: 'कावळ्याच्या वचनाने तू तिथे हे केलेस.'
12.82.13
असौ चासौ च जानीते राजकेशस्त्वया हृतः ।
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम् ॥ १२.८२.१३ ॥
हा आणि तो दोघेही जाणतात की राजकोष तुझ्याकडून हरण केला गेला आहे. असे हा कावळा सांगतो; म्हणून त्याचा तत्काळ पाठलाग करावा.
12.82.14
तथाऽन्यानपि स प्राह राजकोशहरांस्तदा ।
न चास्य वचनं किंचिदनृतं श्रूयते क्वचित् ॥ १२.८२.१४ ॥
त्याचप्रमाणे त्याने तेव्हा राजकोष चोरणाऱ्या इतरांनाही सांगितले. त्याच्या वाणीत कुठेही थोडेसेही असत्य ऐकू येत नाही.
12.82.15
तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह ।
तमतिक्रम्य सुप्तं तु निशि काकमपोथयन् ॥ १२.८२.१५ ॥
त्याच्यामुळे सर्व राजसेवक अपमानित झाले, हे कुरुश्रेष्ठा. त्याला सोडून रात्री झोपलेल्या त्या कावळ्याला त्यांनी मारले.
12.82.16
वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा वाणेन पञ्जरे ।
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत् ॥ १२.८२.१६ ॥
पिंजऱ्यात बाणाने भोसकलेल्या त्या कावळ्याला पाहून, पूर्वाह्नी ब्राह्मणाने कल्याण पाहणाऱ्याला हे वचन सांगितले.
12.82.17
राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं भवतो हितम् ॥ १२.८२.१७ ॥
हे राजा, प्राण आणि धनाच्या स्वामी अशा तुझ्याकडे मी अभय मागतो. तुझी अनुमती मिळाल्यावर तुझ्या हिताचे वचन सांगेन.
12.82.18
मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मनाऽऽगतः ।
ह्रियन्ते हि महार्थाश्च पुरुषे विक्रमत्यपि ॥ १२.८२.१८ ॥
मित्राच्या हितासाठी अत्यंत संतप्त होऊन, भक्तीने पूर्ण मनाने मी आलो आहे. पुरुष पराक्रम करत असतानाही मोठे धन हरण केले जाते.
12.82.19
संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः ।
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसह्य हितकारणात् ॥ १२.८२.१९ ॥
मित्राला समजावू इच्छिणारा, जसा सारथी उत्तम घोड्याला वळवतो, तसाच अतिशय क्रोधात बुडालेल्याला त्याच्या हितासाठी बलपूर्वकही वळवावे.
12.82.20
तथाविधस्य सुहृदा क्षन्तव्यं संविजानता ।
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता ॥ १२.८२.२० ॥
असा माणूस, जो सत्य जाणतो अशा मित्राने क्षमा करावी; नेहमी ऐश्वर्याची इच्छा करणाऱ्या आणि ते मिळवू इच्छिणाऱ्या माणसालाही तशीच क्षमा करावी.
12.82.21
तं राजा प्रत्युवाचेदं यत्किंचिन्मां भवान्वदेत् ।
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम् ॥ १२.८२.२१ ॥
राजा त्याला असे उत्तरला: 'आपण माझ्याबद्दल जे काही बोलाल, ते मी स्वतःच्या हितासाठी इच्छिणारा का सहन करू नये?'
12.82.22
ब्राह्मण प्रतिजाने ते प्रब्रूहि यदिहेच्छसि ।
करिष्यामि हि ते वाक्यं यन्मां विप्र प्रवक्ष्यसि ॥ १२.८२.२२ ॥
हे ब्राह्मणा, मी आपल्याला वचन देतो; येथे आपल्याला जे हवे आहे ते सांगा. हे विप्रा, आपण मला जे वचन सांगाल, ते मी निश्चित पूर्ण करीन.
12.82.23
विद्वान्नयानपायांश्च भयाख्यातॄन्भयानि च ।
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागतः ॥ १२.८२.२३ ॥
नीतीचे लाभ-हानी, भयांची घोषणा करणारे आणि भय यांना जाणणारा मी, भक्तीने आपला आचार सांगण्यासाठी आपल्या जवळ आलो आहे.
12.82.24
प्रागेवोक्तं तु दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेवनम् ।
अगतेः कुगतिर्ह्येषा या राज्ञा सहजीविका ॥ १२.८२.२४ ॥
आचार्यांनी आधीच सांगितले आहे की राजाची सेवा करणे हा दोष आहे; आश्रय नसलेल्यासाठी हा वाईट मार्ग आहे; राजासोबत जीवन जगणेही तसेच आहे.
12.82.25
आशीविषैश्च तस्याहुः संगमं यस्य राजभिः ।
बहुमित्रांश्च राजानो बह्वभित्रास्तथैव च ॥ १२.८२.२५ ॥
ज्याचा राजांशी संग असतो, त्याचा संग विषारी सर्पांशी आहे असे म्हणतात. राजांना अनेक मित्र असतात आणि तसेच अनेक शत्रूही असतात.
12.82.26
तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपजीविनाम् ।
तथाऽस्य राजतो राजन्मुहुर्तादागतं भयम् ॥ १२.८२.२६ ॥
राजावर उपजीविका चालवणाऱ्यांना त्या सर्वांकडूनच भय येते असे म्हणतात. हे राजा, त्याचप्रमाणे त्याला राजाकडूनच क्षणार्धात भय येते.
12.82.27
नैकान्तेनाप्रमादो हि शक्यः कर्तुं महीपतौ ।
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता ॥ १२.८२.२७ ॥
राजासमोर पूर्णपणे सावध राहणे खरोखर शक्य नाही. पण समृद्धीची इच्छा करणाऱ्याने कोणत्याही प्रकारे प्रमाद करू नये.
12.82.28
प्रमादात्स्खलते बुद्धिः स्खलतो नास्ति जीवितम् ।
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानप्नुपशिक्षितः ॥ १२.८२.२८ ॥
प्रमादामुळे बुद्धी घसरते; घसरणाऱ्याला जीवन उरत नाही. राजसेवेत चांगले प्रशिक्षित असलेल्याने पेटलेल्या अग्नीजवळ जावे तसे राजाजवळ जावे.
12.82.29
आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥ १२.८२.२९ ॥
कुपित झालेल्या विषारी सर्पाप्रमाणे, प्राण आणि धनाच्या स्वामी असलेल्या प्रभूची माणसाने नेहमी प्रयत्नपूर्वक सेवा करावी, 'मी काही नाही' असे मानून.
12.82.30
दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुःस्थिताद्दुरनुष्ठितात् ।
दुरासदाद्दुर्वृजिनादिङ्गिताद्ध्यायितादपि ॥ १२.८२.३० ॥
वाईट बोलण्यामुळे, वाईट स्थितीमुळे, वाईट आचरणामुळे, दुर्गम (कठोर) स्वभावामुळे, दुष्टतेमुळे, खुणेमुळे आणि विचारानेसुद्धा भीत राहून (सावध असावे).
12.82.31
देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः ।
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत् ॥ १२.८२.३१ ॥
राजा प्रसन्न झाल्यास देवतेप्रमाणे सर्व इष्टकार्ये सिद्ध करू शकतो; क्रुद्ध झाल्यास वैश्वानर अग्नीप्रमाणे मुळासह जाळू शकतो.
12.82.32
इति राजन्यमः प्राह वर्तते च तथैव तत् ।
अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः ॥ १२.८२.३२ ॥
असे राजन्यश्रेष्ठ म्हणाला, 'ते तसेच आहे. आता मी अधिक मोठे प्रयोजन वारंवार साधीन.'
12.82.33
ददात्यत्मद्विधोऽऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि ।
वायसस्त्वेष मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः ॥ १२.८२.३३ ॥
माझ्यासारखा अमात्य आपत्तीत बुद्धीचे साहाय्य देतो. हे राजा, हा कावळा माझ्यासाठी यमाने पाठवलेला आहे.
12.82.34
न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः ।
हिताहितांस्तु बुद्ध्येथा मापरोक्षमतिर्भव ॥ १२.८२.३४ ॥
येथे आपण माझ्यासाठी निंदनीय नाही, आणि ज्यांना आपण प्रिय आहात तेही नाहीत. हित आणि अहित आपण समजून घ्या; अप्रत्यक्ष न जाणणाऱ्या बुद्धीचे होऊ नका.
12.82.35
ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे ।
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम् ॥ १२.८२.३५ ॥
जे आपल्या घरात राहतात, केवळ घेण्यात तत्पर, प्राण्यांचा विनाश इच्छिणारे — अशांनी माझ्याविरुद्ध हे रचले आहे.
12.82.36
यो वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छत्यनन्तरम् ।
आन्तरैराभेसंधाय राजन्सिद्ध्यति नान्यथा ॥ १२.८२.३६ ॥
जो आपल्या विनाशातून पुढील राज्य इच्छितो, आतल्या लोकांशी कट रचून, हे राजा, तो यशस्वी होतो; अन्यथा नाही.
12.82.37
तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम् ।
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो ॥ १२.८२.३७ ॥
हे राजा, त्यांच्या भयामुळे मी दुसऱ्या आश्रमात जाईन; कारण त्यांच्यामुळेच माझा संधान केलेला बाण कावळ्यावर पडला, हे प्रभो.
12.82.38
छझना मम काकश्च गमितो यमसादनम् ।
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेन चक्षुषा ॥ १२.८२.३८ ॥
कपटाने माझ्या कावळ्यालाही यमलोकात पाठवले गेले. हे राजा, दीर्घ तपश्चर्येने मिळालेल्या दृष्टीने मी हे पाहिले आहे.
12.82.39
बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणैर्युताम् ।
काकेन वालिशेनेमामतार्षमहमापगाम् ॥ १२.८२.३९ ॥
अनेक मगरी, मासे, शार्क आणि तिमिंगिलांच्या समूहांनी भरलेली ही नदी मी त्या मूर्ख कावळ्यासह ओलांडली.
12.82.40
स्थाण्वश्मकण्टकवर्तीं सिंह व्याघ्रसमाकुलाम् ।
दुरासदां दुष्प्रसहां गुहां हैमवतीमिव। ॥ १२.८२.४० ॥
खुंट, दगड आणि काटे असलेल्या वाटेची, सिंह आणि वाघांनी भरलेली, दुर्गम आणि दुःसह, हिमालयातील गुहेसारखी.
12.82.41
अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते ।
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः ॥ १२.८२.४१ ॥
अग्नीने तो अंधारा किल्ला पार करता येतो, नौकांनी जलमार्गाने पोहोचता येते; पण राजदुर्गात उतरण्याचा उपाय पंडित जाणत नाहीत.
12.82.42
गहनं भवतो राज्यमन्धकारं तमोन्वितम् ।
नेह विश्वसितुं शक्यं भवताऽपि कुतो मया ॥ १२.८२.४२ ॥
तुमचे राज्य गहन आहे, अंधार आणि अज्ञानाने भरलेले आहे; येथे विश्वास ठेवणे शक्य नाही — तुमच्यावरही नाही, माझ्यावर तर कसा?
12.82.43
अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह ।
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः ॥ १२.८२.४३ ॥
म्हणून येथे सत् आणि असत् सारखेच आहेत; येथे शुभ निवास नाही. येथे सुकृत करणाऱ्याचा आणि दुष्कृत करणाऱ्याचा मृत्यूच होतो, यात संशय नाही.
12.82.44
न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते न कथनम् ।
नेह युक्तं स्थिरं स्थातुं जवेनैवाव्रजेद्वुधः ॥ १२.८२.४४ ॥
न्यायाने दुष्कृत करणाऱ्याचा घात होतो, सुकृत करणाऱ्याचा नव्हे (त्याचे नावही घेतले जात नाही). येथे स्थिरपणे राहणे योग्य नाही; ज्ञानी माणसाने वेगाने निघून जावे.
12.82.45
सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति ।
तयोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वधातिनीम् ॥ १२.८२.४५ ॥
हे राजा, सीता नावाची एक नदी आहे, जिच्यात होडी बुडते. तिच्याशी मी याची उपमा देतो — हे सर्वनाश करणारे जाळे आहे.
12.82.46
मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम् ।
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव ॥ १२.८२.४६ ॥
तुम्ही मधाच्या पात्रात पडलेल्या सारखे आहात; तुमचे भोजन विषमिश्रित आहे. तुमचा भाव असाधूंसारखा आहे, साधूंसारखा नाही.
12.82.47
आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमसि पार्थिव ॥ १२.८२.४७ ॥
हे राजा, तुम्ही विषारी सापांनी वेढलेल्या विहिरीसारखे आहात.
12.82.48
दुर्गतीर्था बृहत्कूला कावेरी चोरसंयुता ।
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान्।
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि ॥ १२.८२.४८ ॥
कठीण घाट व विशाल काठ असलेल्या कावेरी नदीसारखे, गोड पाण्याच्या नदीसारखे, हे राजा, तुम्ही आहात; कुत्रे, गिधाडे, कोल्हे यांनी युक्त असलात तरी तुम्ही राजहंसासारखे आहात.
12.82.49
यथाऽऽश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् ।
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥ १२.८२.४९ ॥
जसे एका मोठ्या वृक्षाचा आश्रय घेऊन मोठे झुडूप वाढते; मग ते त्या वृक्षाला झाकून टाकते आणि त्यालाही ओलांडून वाढते.
12.82.50
तेनैवोग्रेन्धनेनैनं दावो दहति दारुणः ।
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥ १२.८२.५० ॥
त्याच भयंकर इंधनाने भीषण वणवा त्याला जाळतो. त्याचप्रमाणे, राजा, ते अमात्य येथे उपमा आहेत; त्यांची नीट तपासणी करून त्यांना शुद्ध करा.
12.82.51
त्वया चैव कृता राजन्भवता परिपालिताः ।
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम् ॥ १२.८२.५१ ॥
तुमच्याच हातून ते घडवले गेले, राजा, तुम्हीच त्यांचे रक्षण केले; तरीही ते तुमचा अपमान करून तुमच्या प्रियजनाला मारू इच्छितात.
12.82.52
उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता ।
अन्तः सर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये।
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञः साहसजीविनः ॥ १२.८२.५२ ॥
घरात साप असावा तसे, किंवा वीरपत्नीच्या घरात असावे तसे, संशयाने आणि गाफीलपणा टाळून रक्षण करीत राहून — साहसाने जगणाऱ्या राजाचे शील जाणून घेण्याची इच्छा धरून.
12.82.53
कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदस्यान्तरा जिताः ।
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः ॥ १२.८२.५३ ॥
राजा इंद्रियजित आहे का? त्याचे अंतःशत्रू जिंकले गेले आहेत का? राजा यांना प्रिय आहे का? प्रजा राजाला प्रिय आहेत का?
12.82.54
विजिज्ञासुरिह प्राप्तस्तवाहं राजसत्तम ।
तस्य मे रोचते राजन्क्षुधितस्येव भोजनम् ॥ १२.८२.५४ ॥
हे राजश्रेष्ठा, तुम्हाला जाणून घेण्याच्या इच्छेने मी येथे आलो आहे. राजा, भुकेल्याला भोजन जसे रुचते, तसे मला ते रुचते.
12.82.55
अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् ।
भवतोऽर्थकृदित्येवं मयि ते दोषमादधन्।
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः ॥ १२.८२.५५ ॥
माझे मंत्री मला आवडत नाहीत, जसे तहान नसलेल्याला पाणी आवडत नाही. तुमचे हित साधणारे म्हणून ते माझ्यावर दोष टाकतात. यापेक्षा दुसरे कारण नाही, यात मला शंका नाही.
12.82.56
न हि तेषामहं द्रोग्धा तत्तेषां द्रोहवद्गतम् ।
अरेर्हि दुर्हृदाद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात् ॥ १२.८२.५६ ॥
मी त्यांचा द्रोही नाही; त्यांचा द्रोह त्यांच्यावरच उलटल्यासारखा आहे. शत्रूपासून, दुष्ट मनाच्या माणसापासून सावध राहावे, पाठ मोडलेल्या सापाप्रमाणे.
12.82.57
भूयसा परिहारेण सत्कारेण च भूयसा ।
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम ॥ १२.८२.५७ ॥
अत्यंत आदराने आणि मोठ्या सत्काराने पूजिलेले, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुम्ही पुन्हा माझ्या घरी राहा.
12.82.58
ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति ते न वत्स्यन्ति मे गृहे ।
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यत्तदेषामनन्तरम् ॥ १२.८२.५८ ॥
हे ब्राह्मणा, जे तुम्हाला इच्छित नाहीत ते माझ्या घरी राहणार नाहीत. त्यांच्यानंतर काय होईल हे तुम्हीच जाणले पाहिजे.
12.82.59
यथा स्यात्सुधृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् ।
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम् ॥ १२.८२.५९ ॥
दंड चांगला बजावला जावा आणि चांगले कार्य योग्य रीतीने व्हावे, असा विचार करून, हे भगवन्, कल्याणासाठी मला नियुक्त करा.
12.82.60
अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु ।
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषंपुरुषं जहि।
एकदोषा हि बहवो मृद्गीयुरपि कण्टकान् ॥ १२.८२.६० ॥
हा दोष दाखवून प्रत्येकाला दुर्बल करा. मग कारण जाणून एकएक माणसाला ठार करा. एकाच दोषाचे अनेक काटेही माणसे तुडवून टाकतात.
12.82.61
अर्थे सर्वं जगद्वद्धमर्थेनैव निबध्यते ।
अर्थे दर्पो मनुष्याणां तस्मादर्थं विरोचय ॥ १२.८२.६१ ॥
संपत्तीमध्येच सारे जग बद्ध आहे; संपत्तीनेच ते बांधले जाते. संपत्तीतच माणसांचा अभिमान आहे; म्हणून संपत्ती उजळ कर.
12.82.62
एकेनैकस्य दोषेण तद्विरुद्धं प्रचोदय ।
स तस्य दोषानुद्भाव्य तस्यार्थं ग्राहयिष्यति ॥ १२.८२.६२ ॥
एखाद्याच्या एका दोषाने त्याच्या विरुद्ध चिथाव. तो त्याचे दोष उघड करून त्याच्याकडून संपत्ती घेईल.
12.82.63
सामपूर्वं च केषांचिद्भेदेन च परस्परम् ।
वैरं कारय भूपाल पश्चाद्दण्डं प्रचोदय ॥ १२.८२.६३ ॥
काहींशी आधी साम आणि नंतर भेदाने परस्परांत वैर निर्माण कर. हे भूपाला, नंतर दंड प्रयुक्त कर.
12.82.64
बिल्वेन च यथा बिल्वमाकारं छाद्य बुद्धिमान् ।
अशुद्धं सचिवं राजन्नशुद्धेनैव नाशय ॥ १२.८२.६४ ॥
एका बेलफळाने दुसऱ्या बेलफळाचा आकार झाकावा तसे, हे राजा, बुद्धिमान माणसाने अशुद्ध मंत्र्याला अशुद्ध उपायानेच नष्ट करावे.
12.82.65
मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२.८२.६५ ॥
हे राजा, मंत्रभेदाच्या भीतीमुळे म्हणूनच मी तुला हे सांगतो.
12.82.66
वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः ।
स्वस्ति चेच्छाम भवतः परेषां च यथाऽऽत्मनः ॥ १२.८२.६६ ॥
आम्ही ब्राह्मण आहोत; मृदु दंड असणारे आणि दयाळू आहोत. आम्ही तुझे, इतरांचे आणि आमचे कल्याणच इच्छितो.
12.82.67
राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः।
पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः ॥ १२.८२.६७ ॥
हे राजा, मी तुमचा नातेवाईक आहे; मी स्वतःची ओळख करून देतो. कालकवृक्ष वंशातील मुनी म्हणून मला ओळखले जाते. मी तुमच्या वडिलांचा मित्र होतो, तुमच्याकडून आदरणीय आणि सत्यप्रतिज्ञ होतो.
12.82.68
व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते ।
सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया ॥ १२.८२.६८ ॥
हे राजा, तुमचे राज्य नष्ट झाले आणि वडील निवर्तले, तेव्हा मी सर्व कामनांचा त्याग करून तप केले.
12.82.69
स्नेहात्त्वां तु ब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रो दिति ॥ १२.८२.६९ ॥
स्नेहाने मी तुला हे सांगतो; पुन्हा मोहात पडू नकोस, हे दितीच्या पुत्रा.
12.82.70
उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया ।
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि ॥ १२.८२.७० ॥
दुःख आणि सुख दोन्ही पाहून, योगायोगाने राज्य मिळवून, अमात्यांवर स्थित असलेल्या या राज्यात, हे राजा, तू कसा प्रमाद करतोस?
12.82.71
ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसा पुनः ।
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे ॥ १२.८२.७१ ॥
नंतर राजकुलात पुन्हा मोठी नांदी (मंगल आशीर्वाद) झाली; ब्राह्मणश्रेष्ठ आला तेव्हा पुरोहितकुलातही.
12.82.72
एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने ।
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः ॥ १२.८२.७२ ॥
यशस्वी कौसल्यासाठी पृथ्वी एकछत्री केल्यानंतर, कालकवृक्ष वंशातील मुनींनी उत्तम यज्ञांनी यजन केले.
12.82.73
हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽप्यजयन्महीम् ।
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत ॥ १२.८२.७३ ॥
त्यांचे ते हितकारक वचन ऐकून कौसल्यानेही पृथ्वी जिंकली; हे भारता, राजाने त्यांनी सांगितल्याप्रमाणेच केले.